Qrossi: 'İrandakı nüvə obyektlərinə səfər mütləq baş tutacaq'

Qətər və Pakistan ABŞ-İran danışıqlarının ilk raundunun yekunlarına dair birgə bəyanat yayıb. Bildirilib ki, İsveçrənin Bürgenştok şəhərində keçirilən görüş "müsbət və konstruktiv atmosferdə" baş tutub, həmçinin növbəti texniki danışıqlar üçün mexanizmin yaradılması da daxil olmaqla, ümidverici tərəqqiyə nail olunub.

Görüşün nəticəsi olaraq tərəflər danışıqlar prosesinə nəzarət üçün Yüksək Səviyyəli Komitə təsis ediblər. Komitənin nəzdində fəaliyyət göstərəcək işçi qruplar nüvə proqramı və sanksiyalar məsələləri ilə məşğul olacaq, razılaşmanın icrasına nəzarət edib mübahisələri çözəcək. Komitə artıq 60 gün ərzində yekun sazişə nail olmaq üçün "yol xəritəsi"ni razılaşdırıb.

Bundan əlavə, tərəflər Hörmüz boğazında gəmilərin təhlükəsiz hərəkəti və yarana biləcək problemlərin qarşısını almaq üçün birbaşa rabitə xətti açmaq, eləcə də Livandakı atəşkəsə nəzarət edəcək koordinasiya mərkəzi yaratmaq barədə razılaşıblar. Bütün məsələlər üzrə texniki danışıqlar həftənin sonuna qədər Bürgenştokda davam edəcək.

ABŞ hələlik Qətər və Pakistanın bəyanatlarını şərh etməyib. Tərəflərin distant şəkildə imzaladığı memoranduma əsasən, onlar Hörmüz boğazını blokadadan azad etmək öhdəliyi götürüb, ABŞ isə sənəd imzalanan kimi İrana neft satışına icazə verib. Medianın yaydığı layihə mətninə görə, yekun saziş bağlandıqdan sonra ABŞ mərhələli şəkildə bütün növ sanksiyaları ləğv etməyi, dondurulmuş İran aktivlərini qaytarmağı, habelə İran üçün bərpa planı hazırlamağı öhdəsinə götürüb.

Vaşinqton hələlik Qətər və Pakistanın birgə bəyanatını rəsmi olaraq şərh etməyib. ABŞ vitse-prezidenti C.D.Vens daha öncə bildirmişdi ki, tərəflər həm gələcək razılaşma, həm də Livanda İsraillə "Hizbullah" arasında davam edən toqquşmalarla bağlı bir çox məsələni hələ də yoluna qoymalıdırlar.

İranın danışıqlardakı baş təmsilçisi Məhəmməd Baqir Qalibaf iyunun 19-da bildirib ki, bu həftə iki ölkə arasında müharibəyə son qoyan razılaşmaya baxmayaraq, ABŞ ilə qarşıdakı danışıqlar Tehranın "qırmızı xətləri" çərçivəsində aparılacaq.

IRNA dövlət xəbər agentliyinin yaydığı açıqlamaya görə, Qalibaf vurğulayıb ki, İran öz milli maraqlarını qoruyacaq və razılaşdırılmış hədləri keçmək cəhdlərinə sərt cavab veriləcək: "Əgər düşmən həddini aşmağa çalışarsa, biz artıq göstərmişik ki, barmaqlarımız tətikdədir".

Qalibafın bəyanatından əvvəl İranın ali rəhbəri Müctəba Xamenei razılaşmaya dəstək bildirib. Xamenei eyni zamanda vurğulayıb ki, Vaşinqtonla birbaşa danışıqlar "düşmənin baxışlarının qəbul edilməsi anlamına gəlmir".

İran prezidenti Məsud Pezeşkian və ABŞ prezidenti Donald Trampın imzaladığı anlaşma memorandumu İranın nüvə proqramı və sanksiyaların yumşaldılması ilə bağlı 60 günlük danışıqlar prosesinin əsasını qoyur.

İranda mühafizəkar dairələr isə ABŞ-nin niyyətlərinə şübhə ilə yanaşırlar. Ultra-mühafizəkar "Kayhan" qəzetinin baş redaktoru Hüseyn Şəriətmədari bildirib ki, amerikalılar heç bir öhdəliklərinə əməl etmirlər. Bəzi iranlı deputatlar isə ölkənin nüvə obyektlərində mümkün beynəlxalq yoxlamalarla bağlı narahatlıqlarını ifadə ediblər.

İran bəyan edib ki, ABŞ ilə 60 günlük danışıqlar dövründə Hörmüz boğazından istifadə üçün planlaşdırılan rüsumlar tətbiq olunmayacaq.

İranın Hörmüz boğazına nəzarət edən qurumu – Fars Körfəzi Boğazları İdarəsi (PGSA) iyunun 19-da bildirib ki, müvəqqəti razılaşma qüvvədə olduğu müddətdə boğazdan keçmək istəyən gəmilər tranzit müraciətlərini ən azı 48 saat əvvəl təqdim etməlidirlər.

Rəsmi Tehran bu müddət ərzində təhlükəsizlik, ətraf mühit xidmətləri və əlaqəli sığorta xidmətləri üzrə ödənişləri almayacaq.

Bununla yanaşı, boğazın bəzi hissələrində minaların olması səbəbindən təhlükəsiz hərəkətin təmin edilməsi məqsədilə gəmilər öz marşrutlarını və keçid vaxtlarını əvvəlcədən İranla razılaşdırmalı olacaqlar.

İran-ABŞ razılaşması çərçivəsində Hörmüz boğazının yenidən açılmasından sonra buradan keçən kommersiya gəmilərinin sayı xeyli çoxalıb.

Dəniz nəqliyyatını izləyən "AXSMarine" şirkəti iyunun 19-da bildirib ki, iyunun 18-də boğazdan 25 kommersiya gəmisinin keçidi təsdiqlənib. Bu, aprelin 18-dən bəri qeydə alınan ən yüksək gündəlik göstəricidir və iyunun ilk 10 gününün orta gündəlik səviyyəsindən beş dəfədən çoxdur.

Normal şəraitdə qlobal neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracının təxminən beşdə biri Hörmüzdən keçir. Fevralın 28-də ABŞ və İsrailin zərbələri başlayandan bəri İran boğazı faktiki olaraq bağlamışdı ki, bu da dəniz daşımalarının həcmini kəskin azaltmışdı. Münaqişədən əvvəl isə boğazdan gündə təxminən 120 gəmi keçirdi.

Amma gəmiçilik şirkətləri xəbərdarlıq edirlər ki, gəmi hərəkətinin tam təhlükəsiz bərpası üçün mexanizmlər hələ də tam aydın deyil. Beynəlxalq Dəniz Təşkilatının məlumatına görə, hazırda Fars körfəzində 500-dən çox kommersiya gəmisi və təxminən 11 min dənizçi ilişib qalıb. Qurum bildirib ki, strateji əhəmiyyətə malik bu su yolundan təhlükəsiz keçidin təmin olunması üçün planlar üzərində işləyir.