Keçid linkləri

2016, 08 Dekabr, Cümə axşamı, Bakı vaxtı 18:34

Azərbaycanda sonuncu dəfə “Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti” nə vaxt tərtib edilib və o kitab hansı səviyyədədir?
Sonuncu dəfə məmləkətimizdə çağdaş standartlara cavab verən “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi” kitabı nə vaxt yazılıb?
Nə vaxta qədər ki, bizim dilimizə Mişel Fukonun, Jak Derridanın, Jil Delözün, Jan Fransua Liotarın, Bodriyarın, İhab Hassanın, Lesli Fidlerin, Frederik Ceymsonun və sairlərinin təməl əsərləri çevrilməyəcək, oturuşmuş, xalis modernizmdən və postmodernizmdən danışmaq əbəsdir.

QİSMƏT

"Oxu zalı"nın Postmodernizm layihəsi üçün yazır

MİCHEL FOUCALT: ZAMANIN CƏRRAHİYYƏSİ

Ortada sistematik iş olmayanda, gün keçdikcə, gileylər də köhnəlir. Nə qədər deyilib görən: çox geridəyik.

Elə məsələlər var ki, onları həmişə diqqətdə saxlamaq, diriliyini qorumaq üçün yenidən yada salmaq lazımdır.

Biz cəmiyyət olaraq, məncə, modernizmlə postmodernizm arası bir dönəmi – postmoderniteni yaşayırıq indi. Nə tam mənası ilə modernizmlə haqq hesabımızı çəkmişik, nə də tam anlamı ilə bu taya keçmişik.

Postmodernite - postmodernin tam oturaqlaşmadığı, lakin modernist düşüncənin çıxılmazlıqlarını, paradokslarını saf-çürük etməyə başladığı, amma həm də bütöv, vahid bir baxış bucağının hələ formalaşmadığı mərhələdir.

Jacques Derrida, 2003

Jacques Derrida, 2003

Postmodernite – XIX əsrin ikinci yarısından etibarən Qərbin özünə yönəlmiş tənqidi düşüncəni, sorğu-sualı, alternativ yanaşmaları aktivləşdirdiyi, əsasən də Nietzsche-dən (Nitsşe) başlayaraq postmodern düşüncənin Frankfurt məktəbi, Foucalt (Fuko), Derrida və Baudrillard (Bodriyar) kimi fikir adamlarının rəhbərliyində hələ “izm”ə çevrilmədiyi keçid dönəmidir.

Tarixçi Mark Posterin fikrincə, modernist düşüncəyə və onun bəşər nəslinə gətirəcəyi xoşbəxtliyə olan inam XX əsrin ikinci yarısında problematikləşdi. Posterə görə, bunun 3 əsas səbəbi var:

1) Müstəmləkələrin müstəqillik əldə etməsi nəticəsində oralarda yaşayan insanların insan-mərkəzli (antroposentrist) Qərb düşüncəsini köklü şəkildə saf-çürük etməyə başlamaları; bu düşüncənin bəşəriyyətin səadətinə yox, konkret tərəflərin və qrupların maraqlarına xidmət etdiyini iddia edərək, insan-mərkəzli düşüncənin necə və hansı miqyasda mövcud siyasi güclərə dəstək verdiyini isbat etmək cəhdləri;

2) Feminist hərəkatların güclənməsi; feministlərin Qərb cəmiyyətinin struktur və düşüncə sistemini möhkəm tənqid atəşinə tutması; bu sistemin gender bərabərliyinə və ortaq xoşbəxtliyə yox, ümumi götürəndə patriarxal ənənələri davam etdirən cəmiyyətə, xüsusi götürəndə isə bəyaz, orta sinif kişilərin maraqlarına və xoşbəxtliklərinə xidmət etməsini göstərmək üçün örnəklər təqdim etmək;

3) Elektronik rabitə vasitələrinin (televiziya, telefon, faks maşınları, kompüterlər) ağlasığmaz şəkildə kütləviləşməsi nəticəsində informasiyanı əldə etmək və emal etmək metodlarının, eləcə də sosial strukturun dəyişməsi.

Əslində, Posterin təsbitlərini XX əsrin birinci yarısına da aid etmək olar, təbii ki, bir az fərqli miqyasda. Lap sadələşdirsək, ən kobud ümumiləşdirmə ilə belə demək mümkündür: Birinci Dünya Müharibəsi modernizmi bitirib yerinə postmoderniteni gətirdi, İkinci Dünya Savaşı isə postmoderniteni bitirib postmodernizmi oturaqlaşdırdı.

Jean Baudrillard, 2004

Jean Baudrillard, 2004

Bəzən postmodernite ilə postmodernizmi qarışdırırlar. Məsələn, Gilbert Adair “Postmodernist qapını iki dəfə döyər” adlı maraqlı kitabında postmoderniteni təsvir etsə də, buna postmodernizm deyir: “Postmodernizm mahiyyət etibarilə ictimai, mədəni, iqtisadi və ideoloji tarix içində modernizmin dürüst prinsiplərinin və fəaliyyət sahələrinin artıq işləmədiyini, amma bunların yerinə də tamam yeni bir dəyərlər sisteminin qoyulmadığı bir keçid dönəminin zirvəsidir. Mühərriki təzə əsr üçün işə salmamışdan əvvəlki gərginlik anı, gələcəkdən öncəki, keçmişin son çırpınışı deyə biləcəyimiz qəribə və hibrid bir iqtidar boşluğu dövrünün qəbul edilməsidir.”

***

Azərbaycanda sonuncu dəfə “Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti” nə vaxt tərtib edilib və o kitab hansı səviyyədədir? Sonuncu dəfə məmləkətimizdə çağdaş standartlara cavab verən “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi” kitabı nə vaxt yazılıb?

Əlbəttə, son illərdə çıxan bir neçə kitab mənim kitabxanamda da var və kitabların haqqında elə mən də çoxları kimi təxminən “heç olmamağından yaxşıdır, ona baxanda bu, buna baxanda o pis deyil” tipində miskin bəraətlər səsləndirirəm. Gerçəklik isə odur ki, nəzəri müstəvi az qala yox dərəcəsindədir. Sonuncu dəfə ciddi ədəbi-nəzəri kitabın nə vaxt tərcümə olunduğunu mən şəxsən bilmirəm. Açığı mənə hərdən elə gəlir ki, belə bir tərcümə heç vaxt olmayıb.

Ədəbiyyatımızı çağdaş dünya ədəbiyyatına yaxınlaşdırmağın yolu, məncə, iki vacib məsələni həll etməkdən keçir. Birincisi, tərcümə məsələsində çox uzaqlardan, 3-4 əsr bundan əvvəldən başlamaq lazım deyil. Düşünürəm ki, bizdə modernizmin yarımçıq, kortəbii olmasının və üstəlik üslubçuluqdan bu qədər bixəbərliyin səbəblərindən biri, tutalım, Floberin düz-əməlli tərcümə olunmaması, aralıqda elə bil ki, unudulmasıdır.

Gustave Flaubert

Gustave Flaubert

Nəyə görə Flober? Məlumdur, o, stilistikanın atası sayılır, üstəlik qəbul olunmuş fikirdir ki, ədəbi modernizmin başlanğıc nöqtələrindən biri Floberin məktublarıdır. Bunlar bizim dildə yoxdur, təməlsizik, bazasızıq. Deyilənə görə, sovet vaxtı Ənvər Məmmədxanlı “Madam Bovari”ni çeviribmiş, mən o kitabı görməmişəm, bir şey deyə bilmərəm. Gördüyüm isə bu il “Sadəlövh” adı ilə “Qanun” nəşriyyatından çıxan Floberin üç məşhur uzun hekayəsindən biridir ki, bu tərcümə haqqında yenə də “heç olmamağındansa” şəklində danışmaq olar.

İkinci məsələ. Tərcümə işində bizdə hədsiz dərəcədə axsayan nəzəri kitabların tərcüməsinə ögey münasibətdir. Nəzəri, akademik müstəvi olmadan, nəzəriyyə, fəlsəfə kitabları tərcümə olunmadan, havadan, boşluqdan nə ciddi bədii ədəbiyyat yaranar, nə də ciddi ədəbiyyatşünaslıq. Müəllifli-oxuculu, tənqidçili-alimli bizim ədəbi meyarlarımız hələ də tənqidi realizm dövrünün meyarlarıdır, bəlkə də daha da köhnədir. Bunun da səbəbi, fikrimcə, ədəbiyyatşünaslığın vəziyyəti ilə adekvatdır.

Nə vaxta qədər ki, bizim dilimizə Mişel Fukonun, Jak Derridanın, Jil Delözün, Jan Fransua Liotarın, Bodriyarın, İhab Hassanın, Lesli Fidlerin, Frederik Ceymsonun və sairlərinin təməl əsərləri çevrilməyəcək, oturuşmuş, xalis modernizmdən və postmodernizmdən danışmaq əbəsdir. Düşünürəm ki, hələlik biz indi daha çox XX əsrin 70-ci illərindən üzü bu yana olan bədii və nəzəri kitabların tərcüməsinə, tanıtımına çalışmalıyıq, heç olmasa seçmə yazılar şəklində, amma məbadə quş qoymaq üçün. Markesin külləri ilə oynamamaq şərtilə...

Hərə öz gücündə, mənim gücüm hələlik bu cür tanıtım yazılarına çatır.

***

Fransız filosof Mişel Fuko (Michel Foucalt) 15 oktyabr 1926-ci ildə Poitiers-də dünyaya gəlib. Atası istəyirmiş ki, oğlu onun yoluyal getsin, cərrah olsun. Fuko cərrah olmadı, amma sonradan inkişaf etdirdiyi arxeoloji metod vasitəsilə cərrah səbri ilə oxuduğu, öyrəndiyi hər şeyi - ədəbi mətnləri, tarixi, özündən əvvəlki nəzəriyyələri, sanki cərrahiyyə masasına uzatdı, parçalara böldü, analiz elədi.

Michel Foucault

Michel Foucault

Mişel Fuko “Saint-Stanislas məktəbi”ni bitirəndən sonra, Parisdəki prestijli “IV Henry liseyi”nə qəbul olundu. 1946-cı ildə isə əvvəllər imtahanlarında zəif nəticə göstərdiyi “Ecole Normale Superieure”yə qəbul edilən dördüncü tələbəydi. İkinci Dünya Savaşında Fukonun anadan olduğu şəhər Poitiers almanların işğalına məruz qaldı.

Mişel Fuko məktəb illərində homoseksual olduğunu kəşf etdi. Əvvəlcə fəlsəfə (1948), sonra psixologiya (1950), ardınca isə psixopatologiya (1952) diplomlarına layiq görüldü. 1950-53-cü illər arasında Fransa Kommunist Partiyasında yer aldı. Partiyaya keçməsi Louis Althusser-in dəvəti ilə olub. Ancaq Stalinin SSRİ-dəki siyasi kursu onu partiyadan soyutdu və bir neçə ildən sonra Fuko partiyadan ayrıldı.

1954-cü ildən etibarən dörd il İsveçdə qalıb “Uppsala Universiteti”ndə doktorluq işini yazdı. O dövrün “Uppsala Universiteti”ndəki pozitivist damar Foucault-un işini elmi saymadığı üçün qəbul etmədi. Fuko hərəsində bir il olmaqla, Varşava və Hamburq universitetlərində fransız dilindən dərs dedi. 1960-cı ildə Fransaya qayıtdı, “Clermont-Ferrard Universiteti”nin fəlsəfə kafedrasının rəhbəri oldu. “Dəlilik və mədəniyyət” kitabındakı tezislərinə görə doktorluq adına layiq görüldü. Həmin il Fuko özündən on yaş balaca olan fəlsəfə fakültəsinin tələbəsi Daniel Defertlə tanış oldu. Defertin siyasi aktivizmində ona yol göstərdi; Fuko aralarındakı münasibəti çox sonralar “zaman-zaman sevgiyə bənzəyən, uzun müddətli bir təşnəlik” kimi təsvir etmişdi.

Mişel Fuko 1966-cı ildə ona böyük şöhrət gətirən “Kəlmələr və şeylər” (Les Mots et les choses) kitabını çap etdirdi. Üç il sonra “Bilginin arxeologiyası” (Archeologie du savior), 1975-ci ildə “Həbsxanının doğuluşu” (La Naissance de la Prison) əsərlərini çap etdirdi. Sonrakı illərdə ömrünün qalan hissəsini özünü “Cinsəlliyin tarixi” (Histoire de la sexualite) adlı əsərinə yazmağa həsr etdi. 1976-cı ildə kitabın ilk cildini nəşt etdirdi, tam bitməsə də, 1984-cü ildə Fuko dünyadan köçəndə kitabın ikinci və üçüncü cildləri də nəşr olundu.

Canından son nəfəsi çıxanacan Fukonu düşündürən iqtidar, güc və bu gücün fərdləri/subyektləri hansı hallara salması, necə idarə altında saxlaması düşündürürdü. Marks iqtidarı sinfi münasibətlərdə, Nitsşe perspektivizmdə, Veber ənənəvi, bürokratik qurumların tərkib hissəsi kimi araşdırırdısa, Fuko iqtidarı gündəlik həyatın içinə sirayət etmiş bir anlayış kimi görürdü. Fukonun fikrincə, iqtidar gündəlik ictimai münasibətlərdə əyaniləşir.

Fuko araşdırmalarına subyekti analiz etmək, çözmək məqsədi ilə başlamış, amma iqtidarın subyektin əsas elementi olduğunu görəndə, arxeolojik və geneolojik metodla işə girişmişdi.

Fukonun fikrincə, fərd anlayışı təbii yolla yox, iqtidar mexanizmləri vasitəsilə yaradılıb və bu yaratma prosesi 3 əsas iqtidar sahəsi ilə (qrupu ilə) həyata keçirilib. Birinci qrupa danışan subyekti obyektləşdirən ümumi dilçilik, filologiya; çalışan, əmək sərf edən subyekti nəsnələşdirən ekonomika, iqtisadi inkişaf və nəhayət yaşayan subyekti nəsnələşdirən təbiət tarixi və biologiyadır. İkinci qrup, təxminən “bölücü təcrübələr” kimi tərcümə edə biləcəyimiz, subyekti öz içində bölən – dəli və ağıllı, xəstə və sağlam, cinayətkar və “yaxşı oğlan” kimi – yaşayış tipləridir. Üçüncü nəsnələşdirmə tipi insanın artıq özünü obyektləşdirdiyi iqtidar sahəsidir; məsələn, bir cinsəllik subyekti kimi fərdin özünə münasibətini təyin etməsi, təsnifləşdirməsi.

Michel Foucault -nun portreti

Michel Foucault -nun portreti

Fuko düşünürdü ki, “mən”i, yəni subyekti çözmək, başa düşmək üçün, iqtidarı çözmək lazımdır. Fukonun “iqtidar”ı nəzəri modellərlə aşkarlanan, dövlət-mərkəzli quru teorik anlayış deyildi, əksinə, onun “iqtidar”ı şəxsi təcrübəyə, bilgiyə, iqtidar və etikanın qarşılıqlı əlaqəsinə söykənən, bu qarışıq münasibətlərin içində subyekti “inşa edən” mürəkkəb bir sistemdir.

Belə yazır Fuko: “İqtidarın işləmə mexanizmindən danışanda, təkcə dövlət aparatı probleminə, idarəçi sinfə, hegemon kastalar məsələsinə eyham vurmuram, mən həm də fərdlərin gündəlik davranışlarında, bədənlərinə qədər işləyən, get-gedə daha incələn, görünməz olan bütün mikroskopik iqtidarlar silsiləsinə işarə vururam.”

Fuko şüurlu şəkildə öz metodunda anti-sistematikdir. Buna görə onun perspektivi, baxış bucağı həmişə bir əsərindən o birinə sürüşür, keçir və Fuko ordan ora qaçan, indiki zamana qarşı hədsiz həssas olduğu üçün də tam şəkildə hara getdiyini, ya da sabah nə haqqında yazacağını bilməyən bir fikir adam kimi görünür. John Boswel Fukonun əsərlərindən birini oxuyandan sonra belə deyib: “Sanki beyində qopan fırtınanı izləmək kimi fövqəladə bir zövqdür, amma kitabın nə haqqında olmasını dəqiq bilmirəm.”

Fuko xətti tarix anlayışını qəbul etmirdi. Onun fikrincə, tarixin inkişafı qətiyyən xətti yox, daha çox qeyri-müəyyənliklə, qırılmalarla baş verir. Çünki tarixin xətti inkişafının tərəfdarı olanlar düşünür ki, bugün keçmişdən üstündür, halbuki unudurlar ki, özlərinin içində yaşadıqları dönəm də sabah üçün keçmişdi, deməli onlar da səhəri gün eyni metodla ittiham oluna bilərlər.

***

Fukonun düşüncəsinə görə arxeologiya metoddur, amma elm deyil. Arxeoloji metodla işləyən adam, sürəkliliyə maraq göstərən klassik tarixçidən fərqli olaraq, bizi daimi olmayanlar haqqında düşünməyə, bəzən bir mədəniyyətin bir neçə illik zaman kəsiyindəki köhnə düşüncə formalarını görməzdən gəlib, bunun yerinə başqa şeyləri, ikinci plana düşənləri fərqli formalarda düşünməyə dəvət edir.

Arxeoloji metodun əsas tərəfi episteme-nin, yəni bilginin təbiəti ilə bağlıdır. Fuko “Bilginin arxeologiyası” kitabında düşüncəni arxivə yerləşdirir, çünki arxiv, eynilə kitabxana kimi, düşüncə modellərinin reallaşdığı məkandır. Qarmaqarışıq perqamentlər arasında, dəfələrlə yenidən yazılmış, üzü köçürülmüş və dərc olunmuş dokumentlər içində biz qaçdığımız şeylərlə üzləşirik. Bu üzləşmə yeri, bilgi ərazilərimizi topladığımız, deyilmiş və yazılmış şeylərin maddi, stabil olmayan və təhlükəli gerçəkliyi ilə, müxtəlif sistemlərin gücü altında nəyin qorunub, nəyin inkar ediləcəyinin müəyyənləşdirildiyi, hər dəfə başımızı gicəlləndirən bir məkandır. Fukonun üzləşmə dediyi, onun əsərlərinin əsas mövzusu olan dəlilik, cinsəllik, həbsxana və s. kimi anlayışlardı.

Mişel Fuko “Cinsəlliyin tarixi”ndə və “Bilmək istəyi” kitablarının ilk bölümündə “Biz Viktorianlar” adlı bölümdə soruşur: “XX əsrdə yaşayıb necə viktorian ola bilirik?” Cavabını isə belə verir: “Biz bəzi davranışlarımızın formalaşma səbəblərini XIX əsrdə axtarmalıyıq”.

1984-cü ildə vəfat etmiş Michel Foucault-un xatirəsinə yaradılan daş. Tom Fecht

1984-cü ildə vəfat etmiş Michel Foucault-un xatirəsinə yaradılan daş. Tom Fecht

Fuko deyir ki, XIX əsrdəki istehsal və iş münasibətləri cinsi basqı anlayışı ətrafında formalaşıb, yəni insanların cinsi münasibətləri yeni işçi qüvvəsi və ailə siyasəti kontekstində kontrol altına alınıb. Həmin dövrdə cinsəllikdən danışmaq bir tabu kimi yasaqlanmışdır və həmin dövrə aid əlimizə çox az əsər gəlib çıxıb. Sonra isə ortaya Freyd çıxıb və cinsəllikdən danışmağa başlayıb. Fuko o dövrü təsvir edən əsərlərin natamamlığına işarə vuraraq deyir ki, mən psixiatrların fikirlərindən çox, dayələrin sözünə inanıram.

***

Fuko öz məşhur əsəri “Kəlmələr və şeylər”də yazır ki, hər tarixi dövrün bilgi fəlsəfəsi üç təcrübi sahədə üzə çıxır: həyat, iş və dil. Bunlar öz növbəsində biologiyanın, iqtisadiyyatın və filologiyanın qarşılığıdır. Fuko öz araşdırmasını qəsdən bu üç sahə ilə məhdudlaşdırıb, çünki onun əsas məqsədi qərb rasionalizminə, moderniteyə və qərb fəlsəfəsinin anlayışları, dəyərləri içində formalaşan elmi tarixçiliyə qarşı çıxmaqdır. Belə deyək ki, xronoloji, xətti tarix düşüncəsindəki sürəklilik, stabillik, irəliləmək, maarifçilik kimi anlayışların, fikirlərin ortaya çıxması və qərb düşüncəsinin mərkəzində özünə yer etməsinin səbəbi, Fukonun fikrincə, elmin inhisara alınmasıdır. O, permanent təkamülü müdafiə edən idealist və humanist düşüncəni rədd edirdi.

Fuko yazır ki, XIX əsrin əvvəlində, nə insan, nə də insana aid elmlər vardı. Lakin Modern dövrdə adını çəkdiyimiz üç təcrübə sahəsi bugün istifadə etdiyimiz mənası ilə ortaya çıxdılar.

Mişel Fuko pozitivist fəlsəfəni tənqid edirdi. O, “Kəlmələr və şeylər” əsərində intibahdan bu yana qərb düşüncəsindəki 4 mərhələni bir-birindən ayırır: Orta əsrlərdən XVI əsrin sonralarına qədər davam edən İntibah, XVII əsrdən XVIII əsrə qədər davam edən Klassik, XVIII əsrin sonlarından XX əsrə qədər Modern və XX əsrin əvvəllərindən bugünə qədər davam edən Postmodern dönəm. Fuko isbat etməyə çalışır ki, bu dörd mərhələ arasında heç bir xəttilik, permanentlik yoxdur. Onun fikrincə, hər dövrdə bilgi özünəməxsus, özəl şəraitdə yaranır və bu yaranma prosesinin pozitivist tərəqqi anlayışı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Fukonun İntibah dövrü

Fuko İntibah dönəmini “oxşarlıq, bənzərlik” sözü ilə ifadə edir. Onun fikrincə, “oxşarlıq, bənzərlik”: Bu anlayış mövcud tarixi dönəmin bilgi formalarını tərtib edən, bir-birinə oxşayan sonsuz saydakı şeylərin ən azından bəzi şeylərə və ya digər şeylərə oxşadığını, onların oxşar hala düşdüklərini müəyyənləşdirərək konkret sistem halına salmaqdır. Fuko “oxşarlığın” dörd ayrı növündən bəhs edir.

Bunlardan birincisi, “convenientia”-dır, bu, bir növ tənasübdür. Yer kürəsində nə qədər heyvan, ya da təbiət və insan tərəfindən yaradılmış nəsnə varsa, dənizdə də o qədər balıq var; suda və torpaqda nə qədər varlıq varsa, səmada da o qədər varlıq var və bunlar bir-birinə uyğun gəlirlər. Beləcə, hər şey bir-birinə məkan olaraq o qədər qonşu olur ki, bir-birlərinə toxunur, kənarları bir-birinə qarışır, biri digərinin başlanğıcı olur. Bitki vəhşi heyvanla, vəhşi heyvan emosional şəkildə insanla və insan da əqli olaraq ulduzlarla qohumdursa, bu bağ ilk səbəbdən ən aşağıda olan, önəmsiz şeylərə qədər gərilmiş bir ipə bənzəyir.

“Oxşarlığın” ikinci forması “aemulatio”-dur, yəni rəqabət. Burda bir-biriylə məkan olaraq bağlantısı, yaxınlığı olmayan kainatın iki ayrı ucundakı iki ayrı varlıq arasındakı rəqabətdən söhbət gedir. Rəqabətin xarakterində əks olunmaya, inikasa, güzgüyə bənzər bir əlaqə var. Dünyaya səpələnmiş şeylər bu rəqabət vasitəsilə bir-birinə cavab verirlər. Məsələn, səma – günəş və aydan ibarət iki gözü ilə insanın üzünə bənzəyir, yaxud qaranlıq yer ulduzların səpələndiyi səmanın güzgüsüdür. Fuko belə yazır: “Bu bənzərlik əkizlərin görüntüsü kimidir, heç kim əkizlərdən hansının digərinə oxşadığını soruşmaz, şeylər də hansının digərinə bənzəməsi sualına imkan verməyəcək şəkildə, tam oxşarlıq içindədirlər”.

Üçüncü bənzərlik forması “müqayisə”-dir. Birinci və ikinci bənzərlik formaları bu üçüncü formanın içində toqquşur. Dünyada sonsuz sayda müqayisə tapmaq mümkündür, amma bütün bu müqayisələrin istinad nöqtəsi insandır. İnsan dünyadakı hər şeylə oxşar ola bilər. Əti torpaqdır, sümükləri qayalardı, damarları böyük çaylardı, yeddi əsas orqanı mədən yataqlarının dibində gizli olan yeddi metaldır.

Dördüncü forma “simpatiya”-dır. Burda heç bir yol əvvəlcədən müəyyən olunmayıb, məsafə təxmin edilməyib, heç bir bağ hökmə sabitlənməyib. Simpatiya sonsuz bir təsnifetmə çərçivəsi içində, az qala hər şeyi bir-birinə oxşadan böyük, universal bir cazibədir, ahənrübadır, maqnitdir.

Fukonun fikrincə, qərb düşüncəsi intibah episteme-sini itirib və o, sanki nağıl dünyası kimi qalmışdır. Bu bənzərlikləri bir düyündə yığası olsaq, bu yəqin ki, ilahi imza anlayışı ilə açıqlana bilər. Bu düşüncəyə görə, tanrı qarşılıqlı bənzərliklərin gözəlliyini göstərmək üçün bütün şeylərə öz imzasını atıb. Tanrının atdığı bu imzalar gizli olduğu üçün, bu gizli mənaların çözülməyə ehtiyacı var. İntibah dönəmi düşünərlərinin başlıca vəzifəsi bu gizli olan mənaları şərh etmək idi.

Fukonun Klassik dövrü

Fuko İntibahın bitib, klassik dönəmin başlamasının ən tipik təzahürünü Servantesin “Don Kixot” əsərində görür. Fukonun fikrincə, Don Kixotun macəraları öz yolları, yolayrıcları ilə köhnə bənzərliklər və işarə oyunlarının sonudur. Don Kixot intibah bilgi anlayışının neqatividir.

Servantesin dünyasında artıq bənzərliklər çaşdırıcıdır, aldadıcıdır. Bu dünyada şeylər inadla gülünc oxşarlıqlarını davam etdirirlər, lakin artıq olduqları şeyi təmsil etmirlər. Kəlmələr özlərinə məna verən, onların içini dolduran məzmunsuz oxşarlıqlardan soyundurulmuş şəkildə, macəranın meydanında sərkərdan, başıboş formada fırlanırlar; kəlmələr kitabların səhifələrində, toz-torpaq içində mürgüləyirlər. Fukonun fikrincə, “Don Kixot” köhnə oxşarlıqlara və işarə oyunlarına nöqtə qoyan, yerinə yeni münasibətlər təklif edən çox ciddi əsərdi. Bu roman sayəsində dünyanı və kitabları bir cür oxuyan əllaməçi xəyalpərəstlik darmadağın edilmişdir.

XVIII əsrin əvvəlində düşüncədə oxşarlıq ünsüründən istifadəyə son verilmişdir. Oxşarlıq artıq bilginin forması yox, daha çox səhv etmə fürsəti, qarışıqlığın yaxşı təyin edilməmiş xam sahəsidir, analiz olunmasa təhlükəli yanlışlara rəvac verən məsələdir. Fuko bu dövr üçün iki tipik filosofdan bəhs edir: Rene Dekart və Frensis Bekon.

Dekart “Regulae” əsərinin ilk sətirlərində belə yazır: “İki şey arasındakı hər hansı bənzərlik kəşf ediləndə, əslində, onların fərqli olduğu nöqtələrdə belə, yalnız biri üçün doğruluğu müəyyən olunan şeyi hər ikisinə birdən aid etmək geniş yayılmış vərdişdir”. Bu yanaşma hələ rasionallaşmamış keçmişə – İntibah dönəmi düşüncə biçiminə edilmiş istehzadır.

Fuko yazır ki, Dekartın düşüncəsinə görə, iki qarşılaşdırma forması var: ölçü qarşılaşdırması və düzən qarşılaşdırması. Ölçmə əməliyyatı, əvvəlcə bütövün nəzərdən keçirildiyi, sonra onun hissələrə bölündüyünü ehtimal edir. Ölçmə qarşılaşdırması əvvəlcə vahidlərə ayırma, yəni bölmə əməliyyatı, sonra isə alınan ortaq vahidin tətbiq edilməsi ilə böyük hissənin hesablanmasıdır. Düzən qarşılaşdırmasında isə bu cür kənar vahidlərə işarə yoxdur. Lakin yenə də qarışıq şeylərin mahiyyətinə varmaq üçün əvvəlcə sadə vahidlər tapılır, sonra isə buna ən yaxın şey kəşf edilir və beləcə, vahidlər müəyyən silsilə əmələ gətirirlər.

İntibah düşüncə modelinə alternativ olan ikinci filosof Frensis Bekondur. Bekonun “bütlər nəzəriyyəsi”ndə intibah düşüncəsi yanlış anlama kimi təqdim olunur. Bekon “Novum Organum” (Yeni Orqanon) adlı əsərində oxşarlıqlardan danışarkən, deyir ki, nəsnələr arasında bənzərliklər tapmaq təfəkkürün aldanışı, illüziyasıdır və bunu “bütlər nəzəriyyəsi” ilə açıqlayır. Belə ki, “mağara bütləri” və “teatr bütləri” bizi şeyləri – nəsnələri öyrəndiyimiz metodlara, öz qurduğumuz nəzəriyyələrə inandırırlar.

Francis Bacon

Francis Bacon

Frensis Bekonun fikrincə, insan təfəkkürü şeylərin arasında həqiqətdə olduğundan daha çox düzən və bənzərlik tapmağa meyllidir. Təbiət istisnalar və fərqliliklərlə dolu olsa da, insan zehni hər yerdə harmoniya, uyğunluq, anlaşma və bənzərlik axtarır.

Beləliklə, Fuko yazır ki, intibahın əsas düşüncə metodu olan bənzərlik, klassik dönəmdə eynilik və fərqlilik terminlərinin işığında aradan qaldırıldı, yəni artıq hər hansı qarşılaşdırma dünyanın yox, düşüncənin düzəninə əsasən həyata keçirilməkdə və hər hansı bilgi artıq birbaşa təbiətdə yox, insan zehnində axtarılmaqdadır. Fuko intibah dönəmi ilə klassik dönəm arasında nələr dəyişdiyini belə ümumiləşdirir:

“A) Müqayisə iyerarxiyasının yerinə analizin gəlməsi: XVI əsrdə, əvvəlcə bir-birinə qarşılıq düşən şeylər bütöv sistem halında dərk olunurdü, hər özəl oxşarlıq bu bütövün içinə yerləşdirilirdi; klassik dönəmdə isə artıq bənzərlik, ölçmə, ortaq vahid və ya düzən, eynilik və fərqlilik silsiləsi tapılandan sonra qəbul edilməyə başladı.

B) İntibah dünyasında şeylər arasında sonsuz sayda oxşarlıq tapıb ortaya çıxarılırdı. Amma klassik dönəmdə kəmiyyət sağlam bir zəminə otuzduruldu.

C) İntibahdakı oxşarlıq sistemi həmişə yeni oxşarlıqlar tapmağa hamilə olduğu üçün, heç vaxt dəqiq ola bilməyən formada idi, lakin klassik dönəmdə artıq tam hesablanabilərlik bir nöqtədən digərinə keçidi müəyyənləşdirməyə imkan yaratdı.

D) Təfəkkür artıq şeylər arasında oxşarlıqlar tapmaq, onlar arasında analogiyalarla onları yaxınlaşdırmağa yox, ayırmağa meylləndi.

E) İntibah episteme-sində dünyasının bir hissəsi sayılan dil və mətnlər, artıq dünyanın bir parçası yox, bir fiqurdur. Dil artıq şeylərə zamanın dərinliyindən diqtə edilmiş ilahi imza deyil; o, artıq varlıq meydanından çəkilib şəffaflıq və tərəfsizlik olmuşdur.”

Klassik dönəm üçün hakim anlayış layihədir. Artıq dünya, bəzi düşüncə vasitələrindən (işarələr nəzəriyyəsi, eyniliklər və fərqliliklərin cədvəl halına düşməsi) istifadə edilərək bir layihə halına gətirilib. Fukonun fikrincə, klassik dönəmdə dünya yepyekə bir cədvələ çevrildi.

Fukonun Modern dönəmi

XIX əsrdən etibarən qərb mədəniyyəti və tarixi yeni bir dönəmə - modernliyə qədəm basdı. Bu dönəmdə episteme-nin, bilginin məkanı dəyişir, artıq yeni bir təşkilatlanmadan söhbət gedir. Burda artıq hər bilginin özünəməxsus məkanı var.

Bu dövrdə səhnəyə “Tarix” çıxır. Tarix XIX əsrdən etibarən ayrı-ayrı olanları xronoloji bir müqayisə silsiləsi içində bir-birlərinə yaxınlaşdırdı. Tarix tədricən iqtisadiyyata, biologiyaya, filologiyaya öz qaydalarını diqtə etdi. Fuko tarix haqqında zəruri bir qeydə diqqətimizi çəkir; tarix, bilgi sahələrinin təməl varolma tərzi və bu sahələri quran, səhmana salan şey olaraq dərk edilməlidir.

Postmodern dönəm isə modernist düşüncənin problematikləşdirildiyi, yəni elə Fukonunu öz dövrüdür.

***

Fukoya görə, iqtidar bilgi istehsal edir. Ənənəvi iqtidar hökmranlıq, qanun, yasaqlama və itaət sistemi ilə işləyir. Bu iqtidar forması neqativ və məhdudlaşdırıcıdır. Ənənəvi iqtidarda hökmdar insanların həyatı barəsində söz sahibidir. Modern libaral cəmiyyətlərdə isə iqtidar, hər yerdə və heç hardadır. Bu iqtidarın ən əsas özəlliyi mərkəzsiz olmasıdır. İqtidar heç vaxt konkret kiminsə əlində deyil, o, daimi efirdə dolaşan bir mexanizmdir. Fuko yazır ki, iqtidar şəbəkə formasında işləyir və bu şəbəkədə fərdlər, təkcə bu şəbəkəyə qoşulmur, həm də özlərindən xəbərsizcə ona boyun əyir, təsdiqləyir. Fərdlər həmişə iqtidarın alətləridir. İqtidar fərdlərdən həmişə tramplin kimi istifadə edir.

Kubada panoptikon qaydasıyla tikilmiş həbsxana

Kubada panoptikon qaydasıyla tikilmiş həbsxana

Fukonun bio-iqtidar dediyi iqtidar modelində, cinsəllik tabu halına gətirilib və beləliklə, fərdlər cinsəllik haqqında danışmağı, müzakirə etməyi, guya tabuları yıxmaq kimi dərk edirlər, bu yolla özlərini iqtidara meydan oxumuş kimi zənn edirlər.

Fukonun lüğətində “disiplinli cəmiyyət modeli” anlayışı var. Fuko öz fikrini XVIII əsrin sonlarında həbsxana da daxil olmaqla, bir çox qurum üçün model olan Jeremy Bentham tərəfindən yaradılan “panoptikon” termini ilə izah edir. Panoptikon ortasında bir nəzarət qülləsi, ətrafında geniş açıqlıq olan bir məkanda inşa edilmiş, hücrələrdən ibarət tikilidir.

Qüllədəki nəzarətçi hücrədəki sakinlərə həmişə nəzarət edə bilir, amma hücrədəkilər onu görmürlər. Panoptikonun yeniliyi ondadır ki, hücrədəkilər nə vaxt izlənib, nə vaxt izlənmədiklərini əsla bilmirlər, beləliklə, onlara get-gedə elə gəlir ki, həmişə nəzarətdədirlər.

Oruelin böyük qardaşını, Kafkanın qəsrini xatırladan bu terminlə Fuko demək istəyir ki, panoptikonun varlığı ilə get-gedə hamı özü-özünün polisinə çevrilir.

XS
SM
MD
LG