Bazar ertəsi, May 30, 2016 Bakı vaxtı 02:56

    Verilişlər / Oxu zalı

    Süleyman Sani Axundov. Əşrəf

    Sevimli şagirdim Əşrəf Babayeva ithaf

    Hacı Səməd şam namazını yenicə qılıb qurtarmışdı.

    Məhəmməd və Fatma da yemək otağında nazik və həzin bir səslə “Mən bir türkəm1, elim-obam uludur” mahnısını oxuyurdular.

    Hacı Səməd müddət onlara qulaq asıb, sonra içəri girdi.

    Uşaqlar dərhal səslərini kəsib, ayağa qalxdılar. Hacı Səməd dedi:

    - Nə gözəl mahnıdır! Nə gözəl sözlərdir: “İnsan olan vətəninin quludur!..” Bu mahnı, övladlarım, bir gözəl qəhrəman çocuğun hekayəsini yadıma saldı.

    Uşaqlar atalarından bunu eşitcək cəld dedilər:
    - Ata, təvəqqe edirik bu hekayəni bizə söyləyəsən!..
    - Yaxşı, övladlarım, soylərəm, çünki söyləməli bir hekayədir. - Hacı
    Səmədin arvadı çay töküb, onun qabağına qoydu. Hacı Səməd de çaydan bir neçə
    qurtum içib başladı: - Otuz sənə bundan əqdəm Qara dəniz kənarında yapılmış bir
    şəhərdə Hacı Kazım namında bir tacir sakin idi. Bu tacir İstambul ilə güclü xəlçə
    alış-verişi edirdi. Hacı Kazımın çox övladı təvəllud etmiş idisə də, cümləsi qırılıb,
    tək bircə on səkkiz yaşında Əlimərdan adlı oğlu qalmışdı. Əlimərdan çox gözəl
    oğlan idi. Ancaq alış-veriş etməyi sevməyirdi və bir də çox pul tələb edərdi. Atası
    ha istəyirdi ki, onu evləndirsin, amma Əlimərdan bu əmrdən boyun qaçırırdt. Atası
    çox təkid edib deyəndə ki, oğlum, evimiz arvad tərəfindən sahibsiz qalmışdır, anan
    öləndən sonra nökər-qulluqçu ümidinə qalmışıq, evlən, evimiz qaydaya düşsün...
    Əlimərdan onun sözünü kəsmək üçün deyərdi:
    - Yaxşı, ata, evlənməyə hazıram, ancaq gərək evləndiyim qız tərbiyəli,
    oxumuş ola: hərgah şəhərimizdə belə qız varsa, bu saat nigahını oxut.
    Bunu dedikdə, Əlimərdan yaxşı bilirdi ki, şəhərlərində belə qız yoxdur. Ancaq
    bu cür hiylə ilə atasını sakit etmək istəyirdi. Hacı Kazım özü də bilirdi ki, bu söz oğlu tərəfindən bir bəhanədir, çünki Əlimərdanın özü elmsiz bir cavan idi. Üç-dörd il məktəbdə oxuyub, ancaq ana dilində bir az savad qazanmış idi. Hacı Kazım oğlunun bu barədə də sözünü kəsmək üçün oxumuş qız arayırdı. Həmin şəhərdə Hacı Kazım ilə həmsinn Cəmaləddin ismidə bir mülkədar yaşayırdı. Cəmaləddin nəcib şəxslərin biri idi. Onun ata-babası öz zamanlarında böyük bir mülkə sahib olmuşdular, ancaq knyaz Cəmaləddinin vaxtında o böyük mülk tələf olub, bir cüzi hissəsi qalmışdı ki, onun ilə də knyaz özünü və övrətini bir tövr ilə saxlayırdı. Knyazın övrəti Kamilə xanım Anatollu Tofiq Paşanın qızı idi. Kamilə xanımın, ana tərəfindən Cəmaləddinə qohumluğu çatırdı.

    Hacı Kazım ilə knyaz Cəmaləddin cavanlıqdan bir-birilə dost idilər. İndi isə
    dostluqları daha da möhkəmləşmişdi. Hacı Kazım oğlunun, guya tərbiyəli qız
    tapmamaq səbəbinə evlənməkdən baş qaçırtmasını dostu Cəmaləddinə söyləmişdi.
    O da Əlimərdan istədiyi qızı tapmağa söz vermişdi. Amma buna Hacı Kazımın
    ümidi yox idi, cünki uşaqdan böyüyə kimi şəhərlərinin hamı adamlarını tanıyırdı:
    oğlu istədiyi qız orada yox idi, amma bu xeyir işə bir ittifaq səbəb oldu: üç gün idi
    ki, Kamilə xanımın bacısı Nəcibə xanım ona qonaq gəlmişdi. Kamilə və Nəcibədən
    başqa Tofiq paşanın üç oğlu və iki qızı da var idi. Bu böyük külfəti ancaq öz
    təqaüdi ilə dolandırırdı və onlara lazımınca tərbiyə vermişdi.
    Kamilə xanım atasının qocalığını və qardaşlarının körpəliyini mülahizə edib
    Əlimərdana getməyini Nəcibəyə təklif etdi, o da bu təklifi qəbul etdi. Atasının
    razılığına Kamilənin şübhəsi yox idi. Məktub vasitəsilə yazıb, Nəcibənin izinini
    istədi.
    Hacı Kazım bu işə artıq dərəcədə şad idi və oğlunun da belə nəcib şəxslər ilə
    qohum olmağa razı olmasına şübhəsi yox idi. Bu səfər hacının zənni düz oldu:
    Əlimərdan bu əmrə şadlıqla razı oldu. Tezliklə Nəcibə xanımın atasından da razılıq
    məktubu gəldi. Hacı Kazım çox böyük cah-cəlal ilə oğlunun toyunu etdi.
    Nəcibə on yeddi yaşında qayət, gözəl bir anatollu qızı idi. Gözəlliyi dərəcəsində
    də elm və tərbiyə almışdı.
    Nami qoyulmuş "Nəcibə"liyi hər bir əsərindən aşkar olurdu. Əlimərdan
    Nəcibəni ürəkdən sevib onun təsir göstərməyi ilə bir az müddətdə cəmi fəna
    əməllərini bilmərrə tərk etdi. Bu iki cavanın bir biri ilə olan gözəl rəftarı və dolanacaqları şəhər cavanları üçün dərs olmuşdu.

    Tarix hicrinin 1303-də, baharın əvvəlində, Nəcibədən hekayəmizin qəhrəmanı
    Əşrəf təvəllüd etdi.
    Əşrəfin dünyaya gəlməsi babası Hacı Kazımın qəflətən vəfat etməsinə səbəb
    oldu. Belə ki, Hacı Kazımın Həsən adında bir qoca xidmətçisi vardı. Bu xidmətçi
    Əlimərdana lələlik etməyinə görə hamı ona Həsən lələ nami verib çağırardı. Həsən
    lələ Əlimərdanı çox istəyirdi və onun böyüyüb, indi evli kişi olmasını əsla nəzərə
    almayıb, yenə də lələlik vəzifəsindən əl götürməyirdi. Hacı Kazım Həsən lələyə
    dəmişdi ki, hərgah Əlimərdanın oğlu olsa, ona da lələ olacaqsan. Bu da Həsən
    lələni nəhayət dərəcədo şad etmişdi. O idi ki, Həsən lələ hamıdan tez Nəcibə
    xanımın oğlan doğmasını bilib Hacı Kazıma müjdə verməyə qaçdı. O zaman Hacı
    Kazım bazardan evə gəlirdi. Qapıya çatdıqda Həsən lələ təngnəfəs bu xəbəri ona
    verdi. Hacı Kazımın bu şadlıq xəbərindən ürəyi çatlayıb öldü və intizarını çəkdiyi
    nəvəsini görmədi. Bu ittifaq cümləni, ələlxüsus Həsən lələni məyus edib, şadlıqdan
    qoydu, o özünü bu barədə müqəssir hesab edib deyirdi:
    - Hərgah mən şadlıq xəbəri ona verməsə idim, onun bağrı çatlayıb ölməzdi.
    Atasının vəfatından sonra Əlimərdan ticarət işini baş xadimi Əzimə tapşırıb,
    özü gününün çoxunu evdə keçirməyə başladı.
    Əşrəf böyüyüb, yaşı altıya yaxınlaşdı. Bu, çox gözəl, sağlam və sevimli bir
    uşaq idi. Nəcibə xanımın elm tərbiyə verməkdə nə dərəcədə qabilə və ustad bir ana
    olmağı oğlunun gözəl hüsnü və əxlaqından görünürdü. Əşrəf izinsiz heç bir şeyə əl
    vurmazdı, söyüş kimi fəna xasiyyətlər əsla onda yox idi. Dili qayət şirin idi. Sağ
    yanağında böyük bir xalı var idi; gülən zaman bu xal üzünün çuxuruna düşüb, ona
    xeyli məlahət verirdi. Ata-anası Əşrəfi çox istəyirdi. Hər gün ona cürbəcür libas
    geyindirib gəzdirirdilər. Atası onun üçün balaca ikitəkərli fayton və bir eşşək
    almışdı. Həsən lələ eşşəyi faytona qoşub, gündə Əşrəfi şəhərdə gəzdirərdi. Şəhər
    əhlinin əksəri onu tanıyıb əzizlərdi. Əlimərdan tanışlarına gülə-gülə deyərdi:
    - Şəhər uşaqları arasında mən bir məşhur adam olmuşam; onlar harada məni
    görsələr, "Odur Əşrəfin atası gedir", - deyib, bir-birlərinə göstərirlər.
    Həsən lələyə gəldikdə xalqın Əşrəfə böylə diqqətlə baxıb nəzer yetirdiyinə və
    onu tərif edib, "Nə gözəl uşaqdır"! dediklərinə çox acığı tutardı.
    - Axırda birinin uşağa gözü dəyəcəkdir, - deyib Nəcibə xanıma şikayət
    edərdi. O da gülüb deyərdi:
    - Göz dəyməkdən qorxma, Həsən lələ, onlar yanlış sözlərdir, ancaq Əşrəfi
    fəna xasiyyətli uşaqların yoldaşlığından, tərk ədəb əsərlərindən mühafizə et.
    - Yox, xanım, siz bəd gözün təsirinə inanın... Mən çox ittifaqlar bilirəm, -
    deyə Həsən lələ cavab verərdi.
    Nəcibə xanım Həsən lələnin çox rəhmdil, saf və sadə bir qoca olmasını nəzərə
    alıb, onun köhnə adətlər tərəfdarı olmasını adi bir təbiət sayırdı, ona görə də bu
    barədə onun ilə artıq bəhs etməyirdi, o idi ki, bir gecə Əşrəfi soyunduranda onun
    boynunda parçaya tikilmiş bir heykəl görüb dedi:
    - Oğlum, bunu kim sənin boynundan asmışdır?
    Əşrəf dodaqlarında təbəssümlə, iri və qara gözlərini şivə ilə kiçildib, xeyli
    nəzakətlə dedi:
    - Heç kəsə deməzsən ki?
    - Yox, oğlum, heç kəsə demərəm, de!
    - Bunu Həsən lələ asmışdır, dəmişdir ki, heç kəsə demə, bunu assan sənə
    göz dəyməz.
    Bu, Nəcibə xanımın oğluna verdiyi tərbiyəyə müğayir1 idisə də, bir tərəfdən
    Həsən lolonin Əşrəfə olan məhəbbətini və digər tərəfdən də onun "belə olmasa ona
    göz dəyər!" dediyi ilə iztirabda olduğunu nəzərdə tutub, duanı oğlunun boynundan
    çıxartmadı.
    Atasının vəfatından sonra Əlimərdanın ticarət işi tənəzzül etməyə başladı. Buna
    da ümdə səbəb o idi ki, Əlimərdan dükanda əyləşib, ticarət etməyi əsla sevməyirdi.
    Onun cavan təbiəti həmişə hərəkətdə olmaq istəyirdi. Uşaqlıqda dənizi çox sevib,
    gəmiçiliyi arzu edirdi. Atasının sağlığında ticarət işini irəli aparmaq üçün tez-tez
    İstambula səfər edirdi. Bu isə onun dənizə məhəbbətini daha da artırardı. İndi işi
    belə görəndə, əsla sevmədiyi xəlçə alış-verişindən bilmərrə əl çəkib, arzusunu
    çəkdiyi gəmiçilik fikrinə düşdü, ona görə də dükanının bütün malını satıb, bir gəmi aldı və gəmiçiliklə məşğul oldu. Əlimərdan bu işə çox şad idi. Amma Nəcibə xanım həmişə qorxuda olub, əsla rahat olmayırdı. Biçarə arvad hər dəfə dənizin fırtınası qalxanda sübhə kimi yatmayıb, dua edərdi. Belə qorxuda vaxt keçirmək Necibə xanıma təsir edib, onu gündən-günə arıqladırdı. Nə qədər ərinə yalvarıb, bu sənətdən əl çəkməsini təvəqqe edirdisə də əri qəbul etməyib rədd edirdi və deyirdi:
    - Nəcibə, ölüm gələn vaxt hər yerdə olsa aparasıdır; istər rahat evdə və
    istərsə də dənizdə olsun.
    Nəcibə deyərdi:
    - Mənim rahatlığım üçün səndən təvəqqə edirəm ki, dənizə özün
    getməyəsən. Sən xidmətçilərini göndər, özün də hesaba baxarsan.
    - Yox, əzizim, belə olmaz. İş sahibi gorək işinin üstündə olsun.
    Görmədinmi istəkli və baş xidmətçimiz Əzim işi nə yerə yetirdi?! Qorxma, inşallah
    mənə heç şey olmaz.
    Bu sözlər Nəcibə xanımı rahat etməyirdi.
    Əlimərdanın evi dənizin kənarında tikilmişdi. Buradan dənizin üzü göz
    sürdükcə aydın görünürdü. Əlimərdan səfərdə olan zaman ana və oğlu tez-tez
    eyvana çıxıb, durbinlə dənizə baxırdılar ki, görsünlər gəmiləri görünürmü.
    Əlimərdanın dənizə olan məhəbbəti oğlu Əşrəfə də sirayət etmişdi. Hətta oyun
    şeyləri içində gəmi, lodka, qayıq və başqa dəniz şeylərini qeyrilərindən artıq
    sevirdi. Bağçalarında balaca bir göl var idi. Burada Əşrəf lodkada əyləşib, lələsi ilə
    gəzirdi. Gah-gah bu göldə balıq tuturdular və çimirdilər. Əlimərdan hər dəfə
    dənizdən çıxıb, evinə gələn zaman, Nəcibənin qorxusundan dənizin möhnət və
    zəhmətindən əsla danışmayıb, hər yerdə onun tərifini və gözəlliyini söyləyirdi. Bu
    nağıllar həmişə Əşrəfə böyük təsir edir və öz ürəyində dənizə olan məhəbbətini
    daha da artırırdı. Hətta Həsən lələnin də nağddan içində dəniz xüsusunda olanlarını
    artıq sevirdi. Bu məhəbbət Nəcibə xanımı qorxudurdu. Odur ki, deyirdi:
    - Əşrəf, səni, fırtınalı və dəhşətli dənizə buraxmaram! Səni İstambula aparıb
    "Məktəbi-hərbiyyəyə" verəcəyəm ki, oradan baban kimi "Paşa" çıxasan!
    - Yox, anacığım! Mən onu istəməyirəm, mən oxuyub "kapitan" olacağam!
    Özümün gəmim olacaq və Həsən lələni də orada "matros" edəcəyəm – Əşrəf
    anasına bu yol ilə cavab verərdi.
    Oğlunun belə cavabından Əlimərdan fərəhlənib, Nəcibəyə deyərdi:
    - Nahaq yerə, əzizim, zəhmət çəkmə, oğul gerək atasının yolu ilə getsin.
    Əlimərdanın gəmiçilikdə də baxtı gətirmədi. Gah gəmisi dumana düşüb, başqa
    gəmilərə toqqaşırdı və sınıb onu xeyli zərərə salırdı; gah daşıdığı mala zəfər
    yetirdiyi üçün onun cəriməsini verirdi. Getdikcə Əlimərdan borca düşürdü, bu
    səbəbə onu fikir alırdı; ancaq işinin boylə dolaşıq olmasını Nəcibədən gizli saxlardı
    ki, onu təşvişə salıb rahatsız etməsin. Həmişə Nəcibənin yanında Əlimərdan özünü
    şad saxlayırdı. Nəcibə isə bunu duyurdu və bunuu üçün də keyfi açılmayırdı.
    Əlimərdana tez-tez yalvarırdı ki, bu sənətdən əl götürsün. İndi Əlimərdan özü də
    bu fikrə gəlmişdi. Ona görə Nəcibəyə dedi: "Nəcibə sənə söz verirəm ki, işlərimi
    bir qaydaya salan kimi bu sənətdən əl götürəcəyəm". Nəcibə ərinin verdıyi bu
    vədəsindən nihayətdə şad oldu.

    * * *

    Payızın son ayı idi. Qara dənizin ən fırtınalı bir zamanı idi. Üç gün idi ki,
    dənizin nəriltisi və gurultusuna adət etməmiş şəhər əhli yata bilməyirdi. Qara
    dənizin boylə adətdən xaric nəriltisini qoca kişilər də görmədiklərini söyləyirdilər.
    Əlimərdanın gələn vaxtı idi. Fəqət gəlib çıxmadığı Nəcibə xanımı çox təşvişə
    salırdı. Gecələr yatmayıb namaz qılır və Əlimərdanın salamat olması üçün allaha
    dua edirdi. Gündüzlər də durbində dənizə baxıb, təşvişdə idi. Qara dənizin zəhmi
    balaca Əşrəfi də almışdı. O, Həsən lələsinə deirdi: "Həsən lələ! Daha mən kapitan
    olmağı istəmirəm!" Nəcibənin təşvişi getdikcə artırdı.
    - Həsən lələ, görəsən bu necə işdir. Əlimərdan necə oldu? Üç gün bundan
    qabaq gəlib çıxası idi. Bu barədə sən nə fikir edirsən?
    - Qorxma, xanım, allah kərimdir, heç şey olmaz! Gəminin kapitanı təcrübəli
    adamdır. Qara dənizi öz əlinin içi kimi tanıyır.
    Nəcibə xanım artıq dərəcədə təşvişdə idi. Hansı gəmiçidon soruşurdularsa,
    gördüm deyən yox idi. Nəhayət, "Trapezund" şəhərinə mal apardığını soraq verən
    tapıldı. Həsən lələ hər gəmi gələn kimi körpüdə hazır olurdu ki, ağasından bir
    xəbər bilsin. Bir axşam Həsən lələ xeyli qəmgin evə qayıtdı. Nəcibə xanım onu
    görüb, artıq təşvilə soruşdu;
    - Həsən lələ, nə xəbər bildin?
    - Xanım, bir yaxşı xəbər bilməmişəm, ağa, nə səbəbdən isə "N" şəhərində
    gəmidən mal verdiyi zaman divan, tərəfindən tutulub dustaq olmuşdur və gəminin
    bəzi malları da zəbt edilmişdir, Ancaq nə səbəbə? Nə üçün? Burasını dürüst xəbər
    verən yoxdur.
    Bu xəbərdən biçarə Nəcibə xanım bitab olub, özündən getdi. Bu ittifaqdan üç
    gün keçmiş Əlimərdan gəmisi ilə bərabər gəlib, öz şəhərinə çıxdı. Fəqət, şəhərə
    çatan kimi onunla gələn divan əhli onu, kimsə ilə görüşməmiş, həbsxanaya
    apardılar və bir müddət heç kəsi onun yanına qoymadılar.
    Zavallı Nəcibə bu ittifaqdan xəstə olub yatırdı. Axırda Nəcibə xanıma əri ilə
    görüşməyə izin verdilər. Əlimərdan arvadı ilə görüşdükdə dedi:
    - Nəcibə, öz təqsirimdir ki, çəkirəm. Axır vaxtlar işlərim çox dolaşmışdı,
    borclarım həddən aşmışdı. Ancaq həqiqəti səndən gizləyirdim. Bir cuhud məni
    yoldan çıxartdı. Çox artıq kirayə verməklə Osmanlı torpağından Rusiyaya gəmilə
    "kontraband" qaçaq malı yığdı.
    Gəlib "N" şəhərinə çıxdıq. Sahibi getdi ki, axşam gəlib mahnı gəmidən
    çıxartsın. Mən də yük vurduğum qeyri malları gəmidən çıxardırdım. Divan əhli
    gəlib gəmini axtardı. "Kontraband" malları tutdu. Cuhud da yox oldu. Təqsiri
    boynuma qoyub məni dustaq etdilər. Ancaq, Nəcibə, qəm etmə, allah kərimdir. Get
    Əşrəfdən de muğayat ol.
    Əlimərdanı altı ay həbsdə saxlayandan sonra məhkəmədə işinə baxdılar və onu
    müqəssir edib, beş il vaxta Sibirdə, Tomsk quberniyaya göndərməyə qərar verdilər
    və iki həftə möhlət verdilər ki, bütün işlərini sərəncam etsin. Əlimərdan hər şeyini
    satıb, borclarını verdi və özünə də bir qədər pul qaldı. Əlimərdanın fikri sibirligini
    çəkib qurtarınca Nəcibə və Əşrəfi Kamilı xanımın yanında qoymaq idi. Amma
    vəfalı arvad ərindən ayrılmaq istəmədi. Kamilə xanım və əri nə qədər yalvardılar
    isə də mümkün olmadı. Axırda Əlimərdan əlacsız qalıb, razı oldu. Həsən lələ də
    bunlardan ayrılmaq istəmədi və dedi: mən çox dünya görmüşəm və özüm də rusca
    bilirəm. Siz isə heç biriniz bilməyirsiniz, mənsiz necə dolanarsınız? Mənim sizə
    xeyirdən başqa nə zərərim ola bilər? Həsən lələ bu sözdən sonra Əlimərdandan
    getməyə izin istədi və onu razı elədi.
    Yaym əvvəlində, yağışlı bir gündə Əlimərdan, Nəcibə, Əşrəf və Həsən lələ
    gözü yaşlı, qohum-əqrəbalarından və gözəl vətənlərindən ayrılıb, vaqon ilə yola düşdülər. Vaqon axırıncı fitini verib, tərpənəndə, stansiyada bir övrət qışqırıb, ürəyi getdi. Bu övrət Kamilə xanım idi. Bacısının Sibir kimi yad və dəşhətli bir ölkəyə getməsinə zavalı arvad səbir edə bilməyirdi. Vaqonun dəmir pəncərəsindən baxan Nəcibə xanım da bacısını öylə gördükdə bitab olub, yerə yıxıldı. Əlimərdana gəldikdə, onun ürəyində olan qəm və qüssə bir mərtəbəyə çatmış idi ki, saatlarla gözünü bir nöqtəyə dikib, harada olduğunu hiss edə bilməyirdi. Və onu da belə fikrə salan arvad və oğlu idi. O fikir edirdi ki, Sibir kimi soyuq bir vilayətdə, cənub qönçəsi Nəcibə və Qafqaz çiçəyi Əşrəf necə dolanacaqlar?!

    Əşrəf ata-anası kimi qəmgin deyildi. Çünki Həsən lələnin deməsi ilə Əşrəf öylə
    bilirdi ki, özgə vilayətə köçürlər və orada atasının dustaq etməyib, azad edəcəklər.
    Bunların vaqonu özgə vaqonlar kimr deyildi. Pəncərələri dəmirdən olub,
    qapılarında da əsgər dayanırdı. Bu əsgər həmişə Əşrəfi görəndə nə isə, bir söz
    deyirdi və gülümsünürdü. Əşrəf rusca bilmədiyi üçün onun dediyini başa
    düşməyirdi. Amma Həsən lələ əsgərlə rusca danışırdı. Həsən lələ tez-tez
    stansiyalarda düşüb, Əşrəf üçün yeməli şeylər alırdı. Və bəzən Əşrəfin özünü də
    düşürdüb, gəzdirirdi. Səfərin altıncı günü gəlib, böyük bir stansiyaya çıxdılar. Bu
    zaman Həsən lələ vağzalda bir səbirli müsəlmanla təzəcə tanış olmuşdu. Onunla
    şirin söhbətdə ikən. Əşrəf qeyri adamlarla bərabər vaqondan stansiyaya düşdü.
    Həsən lələnin bundan xəbəri olmadı. Bayram günü olduğuna görə stansiyada və
    onun ətrafında çox adam var idi. Bir dəstə adam ney çalıb, oynayırdılar, bir dəstə
    də, çinli bir oyunçunun cürbəcür oyun göstərməsinə tamaşa edirdi. Vaqondan
    düşdükdə Əşrəfin nəzəri bu oyunbaza sataşdı və irəli gedib ona tamaşa etməyə
    başladı. Bir azdan sonra vaqon fit verib, hərəkət etdi. Əşrəfin bundan xəbəri
    olmadı. Həsən lələnin də başı söhbətə qarışıb, Əşrəfin stansiyada qalmasından
    xəbəri olmadı. Çinli oyunbaz oyunu qurtarıb, pul yığmağa başladı. Adamlar yavaşyavaş
    dağılışdılar. Əşrəf də geri qayıdıb, gördü ki, vaqonları yoxdur, getmişdir.
    Əşrəf vaqonları getmiş görüb, ağlamağa başladı. Adamlar onun başına yığışıb,
    onun kim olduğunu və burada nə qayırdığını xəbər aldılarsa, Əşrəf cavab verə
    bilmədi, çünki rus dilini bilməyirdi. Onlar Əşrəfin çərkəsi libasından duydular ki,
    bu bir müsəlman uşağıdır və anladılar ki, bu, ata-anasından izinsiz vaqondan
    düşüb, burada qalmış dır.

    Onlar Əşrəfin halına çox yanırdılar. Onlardan biri gedib "jandarm" çağırdı ki,
    Əşrəfi ona tapşırsınlar. Əşrəf silahlı jandarmı görüb qorxudan qışqırdı və özünü bir
    qoca övrətin üstünə atdı, qoca arvad Əşrəfin başını sığallayıb öpdü. Zavalı çocuq
    arvadın qucağında qorxusundan tir-tir əsirdi. O, öylə bilirdi ki, jandarmı ona tənbeh
    etmək üçün çağırmışlar. Rəhimdil arvad Əşrəfin halına nəhayət yanırdı. Bu qoca
    arvadın adı Sofiya Aleksandrovna idi. Nikolay İvanoviç ilə Samara şəhərinə
    gedirdilər. Bunun əri orada edadi məktəbində ümumi təbiiyyat müəllimi idi. İndi
    bu stansiyada vaqon gözləyirdilər ki, yola düşsünlər. Əşrəf jandarmın qorxusundan
    səsini kəsib, Sofiya Aleksandrovnanın qucağına sıxılmışdı. Bu halda Nikolay
    İvanoviç gəlib çıxdı. Əhvalatdan xəbərdar olandan sonra Nikolay İvanoviç
    jandarma dedi:
    - Yəqin ki, bu müsəlman uşağı Sibirə gedən vaqondan düşüb qalmışdır. Siz
    gedib stansiya nazirinə məlum edin ki, bu barədə o biri stansiyaya teleqram vursun.
    Qoy uşaq da bizim yanımızda qalsın. Buyur bu da mənim "Kart vizitim"dir!
    Jandarm "Kart viziti" alıb oxudu: - "Nikolay İvanoviç Barsov Samara edadi
    məktəbinin ümumi təbiiyyat müəllimi". Jandarm buna razı olub getdi. Adamlar da
    dağılışdılar.
    İki rəhmdil qocanın səyi ilə Əşrəf ağlamağını kesib könlü açıldı. Nikolay
    İvanoviç Əşrəfin adını bilmək üçün böylə bir dərs başladı. Barmağı ilə arvadını
    göstərib dedi: "Sofiya", sonra özünü göstərib dedi: "Nikolay". Əşrəf onun fikrini
    anlayıb, hələ soruşmamış əli ilə özünü göstərib dedi: "Əşrəf". Ər və arvad Əşrəfin
    böylə bir zehinli uşaq olduğu üçün başını sığalladılar. Jandarmın stansiya nazirinə
    əhvalatı deməsinə görə o da teleqraf vurmuşdu. Yarım saatdan sonra xəbər çıxdı ki,
    ikinci stansiyanın yaxınlığında vaqon yoldan çıxıb çox ölən və yaralı vardır. Bu
    stansiyadan komək istəyirlər. Bu halda Samaraya gedən vaqon gəlib çıxdı. Nikolay
    İvanoviç stansiya nazirindən təvəqqe etdi ki, Əşrəfi özü ilə Samaraya aparmağa
    izin versin. Bu barədə öz dilindən iltizam kağızı verməyə hazırdır ki, hər vaxt
    uşağın ata-anası çıxsa, öz xərci ilə haraya istəsələr, göndərsin. Stansiya naziri buna
    razı olub, iltizam kağızını və adresini ondan aldı. Nikolay İvanoviç Əşrəfi götürüb,
    özü ilə Samaraya apardı.
    Nəcibə xanım gözlərini açıb, vaqonda özünü yorğan-döşək içində gördü. Biçarə
    övrət, öylə zəif idi ki, üzlərini də tərpətməyə qüdrəti yox idi: iki gün idi ki, bihuşluğu davam edirdi.

    Nəcibə xanımın özünə gəlməyinə Əlimərdan çox şad oldu. Lakin qorxusundan danışdıra bilmədi. Bu halda vaqonun qapısı açıldı. Nəcibə xanımın gözləri silahlı əsgərə sataşdı. Əlimərdan durub qapını örtdü. Nəcibə xanım zəif səslə dedi:
    - Nə fəna yuxu gördüm!.. Vaqon dağılmayıbmış...
    Əlimərdan arvadının fikri özünə dürüst gəlmədiyini və vaqonun dağılmasını
    yuxu bildiyini görüb dedi:
    - Əzizim, azarlı olmağına görə həkim, bir müddət danışmayıb, rahat
    olmağını əmr etmişdir. İki gündür ki, acsan, al bir az süd iç!
    Əlimərdan Nəcibə xanıma bir qədər südlə bulka yedirtdi. Bir azdan sonra
    Nəcibə xanım yuxuya getdi. Əlimərdan isə onun yanında qəmgin və məyus əyləşib
    fikrə getdi. "Bir müddətdən sonra Nəcibə yaxşı özünə gələrsə və Əşrəfim hanı? -
    deyib sorarsa, nə cavab verəcəyəm, xudaya?"

    * * *

    O zaman Əşrəf Nikolay İvanoviç və Sofiya Aleksandrovna ilə gəlib, Samara
    şəhərinə çatdılar. Vaqonda Əşrəf bir-iki dəfə ağladısa da, axtrda Nikolay
    İvanoviçin səyi ilə sakit oldu. Samaraya çatanda Əşrəf, Ədil (Volqa) çayında üzən
    gəmiləri görüb, yenə vətənləri yadına düşdü. Lakin bu səfər ağlamayıb, əli ilə
    gəmiləri göstərərkən, Sofiya Aleksandrovnaya dedi:
    - Bax, bizim də boylə gəmimiz var idi. Mənim özümün "lodka"m da var idi.
    Həsən lələmlə minib gəzirdik.
    Sofiya Aleksandrovna "lodka" sözündən başqa bu danışıqdan heç bir şey anlaya
    bilmədi. Əşrəfi qucağına alıb dedi:
    - Gözəl, Əşrəfim! Qoy evimizə çataq, sənə bazardan bir yaxşı lodka
    alacağam. Çarhovuzumuzda oynadacaqsan. Ondan başqa çoxlu oyun şeyləri də
    alacağam. - Əşrəf də bu danışıqdan ancaq "lodka" sözünü başa düşdü.
    Barsov aldığı ev, Volqa çayının kənarında tikilmişdi. Bu evin eyvanından çox
    gözəl mənzərə açılırdı. Səhərdən axşama kimi cürbəcür gəmilər Volqa çayının
    üzərində ağzı yuxarı-aşağı üzürdülər. Əşrəf buradan tamaşa etməyi çox sevərdi.

    Bir tərəfdən yolun əziyyətindən, bir tərəfdəndə lazımınca müqəyyəd
    olunmamaqdan Nəcibə xanımın azarı getdikcə şiddət edirdi. Həsən lələyə gəldikdə,
    o da ağır yaraların zərbindən həmişə (böhran) içində olub, danışmağa qadir deyildi.
    Həsən lələni azarlılara məxsus olan ayrı bir vaqonda aparırdılar. Əlimərdan Həsən
    lələsiz çox əziyyət çəkirdi, çünki rus dilini bilməyirdi; bir şey lazım olanda məəttəl
    qalırdı. Uzun səfərdən sonra axırda gəlib, hökumət tərəfindən təyin olunan Sibirdə
    Tomsk şəhərinə çatdılar. Bu şəhərdə divan tərəfindən polisə tapşırılıb azad
    olundular. Həsən lələ ilə Nəcibə naxoş olduqları üçün, bunları xəstəxanaya almağı
    hökumət, mütərcim vasitəsilə, Əlimərdana təklif etdi; ancaq bunu Əlimərdan qəbul
    etmədi və mütərcim müsəlmandan təvəqqə etdi ki, onun ilə bərabər şəhərdə mənzil
    axtarsınlar; o da razı olub, öz evində kirayəyə oturmalarını təklif etdi. Əlimərdan
    çox şadlıqla bunu qəbul etdi. Bu adam Həbibulla adlı tomsklı cavan bir oğlan idi
    ki, polissedə yazıçılıq edirdi. Həbibulla yazıçılıq və evlərinin bir hissəsini kirayə
    verməklə arvadı Gülsüm ilə bərabər məişət edirdi.
    Əlimərdan Həbibulladan üç otaq kirayə edib, burada qaldı. Gülsüm Nəcibə
    xanıma ürəkdən qulluq edirdi. Bunun belə ürəkdən çalışmasına görə Nəcibə xanım
    yavaş-yavaş sağalmağa başladı. Həsən lələ də sağalmağa üz qoyurdu. Əlimərdan
    Həbibullanın gözəl xasiyyətini və onlarla etdiyi yaxşı rəftarı görüb, onu qardaşı
    kimi sevirdi. Əlimərdan şəhərə bələd olduqda, orada qafqazlılardan tapıb, onlar ilə
    tanış oldu. Onların əksəri Əlimərdan kimi Sibirə sürgün göndərilmişdilər.
    Bunlardan bəzilərinin vaxtı tamam olmuşdusa da, buraya öyrəşib daha öz yerlərinə
    qayıtmaq istəmirdilər.

    * * *

    Tomskda qarlı və çovğunlu bir gün idi. Nəcibə xanım otaqda sandalya üstündə
    əyləşib, qəmgin-qəmgin bayıra baxırdı. Külək qarı qaldırıb, oraya-buraya çırpırdı;
    bacanın gurultusu Nəcibə xanımın qəmini daha da artırırdı.
    Şimal qışının bu dəhşətli mənzərəsinə baxır idisə də xəyalı öz yerlərinin gözəl
    mənzərələrində idi.

    Əlimərdan və Həsən lələ də bu otaqda idilər, onlar da çölün gurultu və
    şaqqıltısına tamaşa edirdilər. Birdən Nəcibə xanım dönüb Həsən lələdən soruşdu.
    - Həsən lələ, vaqon dağılan zaman Əşrəf hansı çuxasını geymişdi?
    Həsən lələ cavab verməyib, başını aşağı saldı. Biçarə qocanın gözlərindən yaş
    tökülürdü. Əlimərdan arvadına dedi:
    - Nəcibə, nə üçün yenə Əşrəfin ölümünü yada salıb, Həsən lələni məyus
    etdin? Onsuz da yazıq kişinin o gündən bəri üzü qəm-qüssədən açılmayır.
    - Bağışla, əzizim, bu gecə də Əşrəfi yuxumda gördüyüm üçün soruşdum.
    Yuxumda gördüm ki, Əşrəf mənə deyir: "Ana, qara çuxamı çıxart, ağ çuxamı
    geydir".
    Həsən lələ birdən başını qaldırıb, nə isə demək istədi; lakin özünü saxlayıb,
    yenə başını aşağı saldı.
    Həsən lələnin yaraları sağalıb özünə gəldiyi zaman, Əlimərdan vaqonun necə
    dağılmasını və Əşrəfin meyidinin tapılmasını, ona söyləmişdi. Həsən lələ bir
    tərəfdən öz təqsirini və bir tərəfdən də Nəcibə xanımın birdəfəlik Əşrəfin ölümü
    xəbəri ilə sakit olmasını nəzərə alıb, onun itməyini xəbər vermədi. Bu tərəfdən də
    Nəcibə xanım Əşrəfi yaddan çıxartmayırdı.
    Nikolay İvanoviç və ələlxüsus Sofiya Aleksandrovnanın səyi ilə Əşrəf yavaşyavaş
    rusca danışmağa başladı. Buna hər iki qoca artıq şad idi. Sofiya
    Aleksandrovna gününün çoxunu Əşrəfin tərbiyəsinə sərf edirdi. Hava getdikcə
    soyuqlaşır, Volqa nəhri donmağa başlayırdı. Cənub havasında pərvəriş tapmış
    Əşrəfə bu soyuq çox təsir edirdi. Bunu görüb Nikolay İvanoviç ona isti qış paltarı
    aldı. Sofiya Aleksandrovna Əşrəfi geyindirib, hər gün gəzməyə aparırdı. Əşrəf
    gəzən vaxt balaca uşaqları qar üstündə kirşə ilə sürüşən görüb, Sofiya
    Aleksandrovnadan təvəqqe edirdi ki, ona da oylə kirşə alsın. Sofiya Aleksandrovna
    onun xahişini əmələ gətirdi. Dekabr ayı gəldi; məktəblər on beş gün qış tətili
    münasibətilə bağlandı. Nikolay İvanoviç dərsdən azad olub, hər gün Əşrəfi gəzməli
    yerlərə aparırdı. Bir dəfə Nikolay İvanoviç sirkin açılmağını qəzetdə oxuyub,
    arvadına dedi:
    - Sofiya Aleksandrovna, bu gecə sirk açılır, yaxşı olmazmı ki, bu gecə
    Əşrəfi aparaq, keyfi açılsın?
    - Çox gözəl fikirdir, əzizim, doğrudan da bu, Əşrəf üçün böyük bir şadlıq
    olar.

    Axşam vaxtı hər üçü geyinib, sirkə getdilər. Sirk adamla dolu idi. Əşrəfi Həsən
    lələ bir neçə dəfə sirkə aparmışdı. Bu dəfə sirk onun ata-anasını yadına saldı; ona
    görə başını Sofiya Aleksandrovnanın dizinə qoyub, həzin-həzin ağlamağa başladı.
    Sofiya Aleksandrovna onun başını sığallayıb, soruşdu: "Nə üçün ağlayırsan,
    əzizim? Dayan, bu saat başlayacaqlar; görəcəksən nə qəribə şeylər göstərəcəklər!..
    Bu halda oyun başlandı, Yalançı pəhləvan məzhəkəni başlayıb cürbəcür oyunlar
    çıxarmağa şüru etdikcə, Əşrəf qəmini yaddan çıxarıb, qaqqıltı ilə gülürdü. Əşrəfin
    kefinin açılması qocaları şad etdi. Oyun qurtardı. Bunlar evlərinə qayıtdılar. Əşrəf
    evlərində sirkdə gördükləri oyunları çox məharətlə təqlid edirdi. On beş gün qış
    tətlini Əşrəf çox şadlıqla keçirirdi. Təzə ildə Nikolay İvanoviç və Sofiya
    Aleksandrovna Əşrəfə yaxşı bəxşeyişlər aldılar. Qış tətili qurtardı. Nikolay
    İvanovic birinci gün idi ki, dərsə getmişdi. Dərsdən qayıdanda Sofiya
    Aleksandrovna onun qəmli olduğunu görüb buııun səbəbini soruşdu. Nikolay
    İvanoviç cavabında nahiyə müdiri tərəfindən aldığı kağızı uzatdı. Bu kağıza da
    onun Samara edadi məktəbindən Qazan məktəbinə təyin olunması yazılmışdı.
    Nikolay İvanoviç dedi:
    - Hərçənd ki, mənim Qazan edadi məktəbinə təyin olunmağımda qulluğuma
    əskiklik yoxdur, bileks, Qazan daha boyük və darülfünu olan bir şəhərdir, ancaq
    Samarada çoxdan bəri olduğumuza görə bu şəhərə öyrənmişdik. Nikolay İvanoviç
    hazırlaşıb yanvar ayının on ikisində Samaradan köçüb, təzə qulluğuna getdi.
    Nikolay İvanoviç Qazan şəhərini qabaqda da bir neçə dəfə görmüşdü. Amma
    arvadı birinci dəfə idi ki, bu şəhəri görürdü. Sofiya Aleksandrovna uzaqdan
    Qazanın mənzərəsini görüb çox bəyəndi. Nikolay İvanoviç dedi:
    - Doğrudur, Qazanın görünüşü yaxşıdır, amma abi-havası, təmizliyi
    Samaraya çatmaz. Havasının təbiəti belədir ki, yayda çox isti və qışda çox soyuq
    olur. Bu şəhərin natəmizliyinə gəldikdə, Volqa nəhrinin sahilində olan şəhərlər
    arasında birincidir. Mən çox qorxuram ki, sən bu şəhərin abi-havasını
    götürməyəsən.
    - İnşallah, heç şey olmaz, - deyə Sofiya Aleksandrovna ərinə cavab verdi.
    Barsovlar edadi məktəbinin yaxınlığında bir ev tııtub, sakin oldular. Nikolay
    İvanoviç qorxduğu şey başa gəldi. Belə ki arvadı Qazanın abi-havasını götürməyib, müdam azarlı olurdu. O, arvadına deyirdi:
    - Səbir et, əzizim, yay tətili başlanan kimi, səni götürüb Samaranın bağlarına
    aparacağam. özüm isə ərizə verib yenə köhnə yerini istəyəcəyəm; hərgah
    verməsələr, o vaxt mən də qulluqdan istefa verəcəyəm.
    Sofiya Aleksandrovna azarlı olduğu üçün Əşrəfin günü qəmgin keçirdi. Tamam
    gün onun otağında qalıb, şəkil və oyun şeyləri ilə məşğul olurdu. Onunla
    oynamağa, gəzməyə getməyə yoldaşları da yox idi.
    Nikolay İvanoviç dərsdən qayıdıb, bir də dərsə gedənədək, gününü azarlı
    arvadının yanında keçirirdi. Ancaq bir-iki dəfə arvadının təvəqqəsinə görə Əşrəfi
    kirşəyə mindirib gəzdirmişdi.
    Qazanın çovğunlu və boranlı qışı axıra yetdi. Bahar günəşi havanı, torpağı
    qızışdumağa başladı. Qar əridi. Qazanka və Volqa çayları buzdan azad oldular.
    Ağaclar çiçəkləşib, otlar göyərdi.
    Sofiya Aleksandrovna azardan sağalıb, Əşrəfi tez-tez gəzməyə aparırdı. Qazan
    bağlarının içində "Russkaya Şvətsariya" adlı bağ Əşrəfin çox xoşuna gəlirdi, çünki
    bu bağ hündür ağacları ilə vətəni Qafqaza çox bənzəyirdi. Bu bağın bir tərəfində
    uşaqlara məxsus bir yer hazırlamışdılar ki, orada onlar oynayırdılar.
    Bir dəfə Sofiya Aleksandrovna Əşrəfə Qafqaz libası geyindirib, həmin bağa
    apardı. Onu uşaqların içində qoyub özü bir xanımla söhbətə məşğul oldu. Əşrəf bir
    skamyada oturub, qəmgin-qəmgin uşaqlara baxırdı. İki uşaq, biri oğlan, biri qız,
    Əşrəfi belə qəmgin görüb, onu oynamağa təklif etdilər. Amma Əşrəf istəmədi.
    Bu bağ, bu oynayan uşaqlar, Əşrəfin yadına vətənlərini, ata-anasını və Həsən
    lələsini saldı. Zavalı uşaq başını skamya üzərinə qoyub, həzin-həzin ağlamağa
    başladı. Uşaqlar onun ağlamağını görüb, başına yığıldılar. Birisi ona oyun şeyi
    verdi ki, ağlamasın, o biri uşaq, əlinə konfet uzatdı. Bir balaca qız da yaylığını
    çıxarıb, onun gözlərini sildi. Bu uşaqların içində doqquz yaşında, üstü Avropa
    libaslı, amma başında ağ fəs Mustafa adlı bir müsəlman uşağı da var idi. Bu uşaq
    Əşrəfin paltarından onun bir müsəlman olduğunu zənn edib, onunla belə sualcavab
    etdi:
    - Sin müsəlmanmısən?
    Əşrəf cəld başını qaldırıb, Qafqaz ləhcəsində cavab verdi:
    - Hə, müsəlmanam!
    - Adın niçindir?
    - Əşrəf!
    - Niçi yaşın bar?
    Əşrəf "niçin", "bar" ləfzələrini anlamadı isə də "yaş" sözündən sualı başa düşdü
    və dedi:
    - Mənim yeddi yaşım var!
    Mustafa da Qazan uşağı olduğundan Əşrəfin dilinl yaxşı anlamayırdı; o,
    Əşrəfdən soruşdu:
    - Sinin atan barmı?
    - Yoxdur, atam ölübdür!
    Sonra Mustafa Əşrəfin əlindən tutub dedi: - Yıblama, gəl, minimlən gitik!
    (Ağlama, dur, mənimlə gəzək!)
    Əşrəf durub onunla gəzməyə getdi. Əşrəf öz başına gələni ona nəql edirdi.
    Mustafa onun dilini tamamilə anlamayıb, ancaq bəzi sözlərini başa düşurdü.
    Mustafanın atası, Bürhanətdin adlı, dövlətli bir müsəlman idi. Sənəti
    sövdagərlik idi. Mustafadan başqa da bir övladı yox idi. Övladına həm ana, həm de
    rus dili oxudurdu. Mustafa hər gün qulluqçuları ilə gəlib, "Russkaya Şvətsariya"
    bağında oynayırdı. Mustafa Əşrəfə yarıtürk və yarırus dili ilə qandırmışdı ki, hər
    gün bu bağa gəlib oynasınlar; Əşrəf də buna razı olmuşdu. Bu vaxtdan başlayıb,
    Əşrəf və Mustafa hər gün bu bağda görüşüb, dostlaşdılar. Sofiya Aleksandrovnaya
    mümkün olmayan vaxt, Əşrəfi qulluqçularına qoşub, bağa gəzməyə göndərərdi.
    Mustafanın səyi ilə Əşrəf az vaxtda Qazan dilinə də aşina oldu. Sofiya
    Aleksandrovna bağda Mustafa ilə tanış olmuşdu. Onun tərbiyəli və həlim bir uşaq
    olduğuna görə, Əşrəflə yaxınlaşmağına özü də səy edirdi. Bundan əlavə, Əşrəf bir
    müsəlman uşağı olduğunu mülahizə edib, fikir edirdi ki, divan vasitəsilə Əşrəfin
    ata-anası və qohum-əqrəbası tapılacaqdır. Mustafa Əşrəfi qonaq çağırıb, onu öz
    ata-anası ilə tanış etmişdi. Əşrəf onların hər ikisinə çox xoş gəlmişdi. Mustafanın
    anası Ayişə, hər onu görəndə bağrına basıb əzizləyirdi, öpürdü və onun halına
    yanırdı. Əşrəfin də, Ayişə çox xoşuna gəlirdi. Hər onu görəndə qucağına atılıb, onu
    öpərdi, çünki onun bir suyu anasına oxşayırdt. Əşrəfin vasitəsilə Barsovalar da
    onlar ilə tanış olub, gedib gəlirlərdi. Bu iki külfət bir-birini sevib dost oldular.
    Sofiya Aleksandrovna Qazanın abi-havasını götürməyib təzədən azarladı və bir aya qədər naxoş olub, may ayının axırında vəfat etdi. Onun ölümü vəfalı ərini çox qəmgin etmişdi. O idi ki, yay tətili başlanan kimi, qəmini dağıtmaq üçün, Avropa səyahəti fikrinə düşdü. Əşrəfi özü ilə səyahətə aparmağı məsləhət bilməyib, onu müvəqqəti Bürhanəddingildə qoydu; onlar isə, Əşrəfi çox şadlıq ilə qəbul etdilər. Yay tətili qurtardı. Nikolay İvanoviç gəlib çıxmadı. Bürhanəddin bu barədə ədadi
    məktəbindən xəbər bilmək üçün nazirin yanına getdi. O da Nikolay İvanoviç Parij
    şəhərində vəfat etdiyini xəbər verdi. Bu xəbər hamı külfəti qəmgin etdi.
    Əşrəf Bürhanəddingildə qalıb, Mustafa ilə bərabər yaşamağa başladı.
    Bu forum dayandırılıb
    Şərhlər
         
    Heç bir şərh yoxdur. Birinci sən yaz