-

Son bir həftədə Azərbaycanda həyat öz məcrasında çıxıb: nə normal iş rejimi var, nə də qeyri-iş rejimi. Məktəblərdə tədris prosesi müvəqqəti olaraq dayandırılıb. Yol polisi sürücülərə müraciət edir ki, mümkünsə, minik avtomobillərindən istifadə etməyin. Nəqliyyat Nazirliyi boynuna alıb ki, hava şəraiti ilə əlaqədar ictimai nəqliyyatın az qala yarısı reysə çıxa bilməyib, FHN isə insanları kəskin hava şəraiti bitənədək ayıq-sayıqlığa dəvət edib. Yəni mümkün zədələnmələrdən qorumaq üçün ən təhlükəsiz şərait elə evdə oturmaqdır.

Ancaq bayırda cəmi-cümlətanı bircə dəfə gecə vaxtı 5,2 dərəcə şaxta olmuşdu. Görünür, onun şiddəti Azərbaycana sanki 52 dərəcəlik bir hərarətlə gəlmişdi və məsul şəxslərin vətəndaşların probleminə özlərinə xas biganəliyi insanlara təsir edən soyuqluq dərəcəsini daha da artırmışdı.

Qısaqapanma, yoxsa?

Bu günlərdə Azərbaycan paytaxtının mənzərəsinə nəzər yetirdikdə diqqətimi bir şey də çəkdi: insanlar Bakıya qar yağmasını ilk dəfə idi ki, hamılıqla məyusluq içərisində keçirirdilər.

Demək olar ki, həm sosial şəbəkələrdə, həm müxtəlif yönlü KİV-lərdə, həm də adicə söhbət mövzusunda “görəsən, Azərbaycanın enerjisi harda itib-batır” ətrafında gedirdi.

Deyirlər, uman yerdən küsərlər. Həqiqətən də, fevralın gəlişi ilə Bakı və Abşeron yarımadasında yaşanan “enerji böhranının” miqyasını göz önünə gətirəndə bir anlığa fikirləşirsən ki...

(Bakının bir çox yerlərinə işıq fasilələrlə verilib. Şüvəlan qəsəbəsində 1 sutka, Keşlə və Binə qəsəbələrində sutka yarım, Əhmədli kəndi, NZS və Biləcəri qəsəbələri, Radiozavod zonası yarım gün işıq üzünə həsrət qalıb. Sumqayıtın ətrafındakı yaşayış massivlərindən isə sanki elektrik didərgin salınıb. Enerji böhranı o həddə çatıb ki, hətta neft buruqlarının işində belə fasilələr yaranıb.)

Bu sahəyə cavabdeh olan məmurlar ildə neçə yol “Azərbaycan özünün enerji təhlükəsizliyini tam təmin etmişdir” şüarını söyləyir, mətbuatda Azərbaycanın enerji daşıyıcılarının Avropanı neçə il fasiləsiz təmin edə bilməsinə dair uzun-uzun müsahibələr verirlər.

Yadıma “Ac həriflər” tamaşasından bir səhnə düşdü: XX əsrin əvvəlində birinci neft bumu yaşayan Bakıda bir “intilligent” nahar edə-edə qəzetdən son xəbərləri oxuyur və sonra da deyir,

“Hə, nə olsun?”

İndi üstündən 100 il ötməsinə baxmayaraq fəlsəfi baxımdan həmin səhnədəki vəziyyətdəyik: 2010-cu ildə Azərbaycan tarixində ilk dəfə neft hasilatını 50,8 mln tona, əmtəəlik qaz hasilatını isə 16,2 mlrd kub.m-ə çatdırdı. Dünyanın 35 ölkəsinə xam neft ixrac edirik. Neft məhsullarının ixracı coğrafiyasını isə Afrika və Şərqi Asiya ölkələrinə kimi uzatmışıq.

11 ildə təkcə xaricilərin çıxartdıqları neft və qazdan əldə etdiyimiz gəlirin miqdarı $65 mlrd-a yaxın olub (hökumət bunun $34 mlrd-ı artıq xərcləməyə macal tapıb).

5 ildə Gürcüstan iqtisadiyyatına təkcə Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) xətti ilə $1 mlrd investisiya xərcləmişik. SOCAR bundan 2 dəfədən də çox Türkiyə iqtisadiyyatına yatırım edib və 2018-ci ilədək qardaş ölkədəki layihələrə $17 mlrd vəsait xərcləməyi də planlaşdırır:


Bu il şimal qonşumuzun (Rusiya) dağlıq rayonlarına ildə 3 mlrd. kubmetr qaz vermək niyyətindəyik. Hazırda isə hökumətin başlıca vəzifəsi Azərbaycan qazının 2018-ci ildən Avropa bazarına çıxarılmasını təmin etmək üçün kommersiya yönümündən əlverişli olacaq layihəni seçməkdir.
        
Bütün bu deyilənlərə matı-qurumuş halda qulaq asan Azərbaycan vətəndaşı məncə elə 100 il əvvəlin intillingenti kimi də cavab verərdi: “hə, nə olsun?”

Axı, onun evində işıq yanmayacaqsa, qaz olmayacaqsa və ya təzyiqi elə səviyyəyə düşəcək ki, istilik qızdırıcıları işləməyəcəksə, onda Məmmədin nəyinə gərəkdir ki, Azərbaycanın qazı Gürcüstan kimi ac-yalavac kimi bir ölkəyə ixrac olunur, ya da Avstriya kimi “toxundan günorta duran” ölkəyə.

Ya da ki, ixrac edilən qaz Qazıməmməd-Qazax kimi köhnə magistral boru xətti ilə gedir, ya da qızıl qiymətli Nabucco ilə və ilaxır. Əsası odur ki, Məmmədin ocağının başında onun ala biləcəyi qiymətə “enerjisi” olsun, qalanı onu maraqlandırmamalıdır.

İşıq niyə sönürdü?

Bu enerji məsələsində sadə vətəndaşın anlamadığı bir məsələ də var. Məntiqlə anlaya bilmir ki, Azərbaycanın büdcə xərcləmələrinin $1 mlrd, $10 mlrd və $20 mlrd olmasının “işığın sönməməsinə” niyə təsiri olmur?

İkinci tərəfdən, kənddə işıq sönməsi Azərbaycanda adi bir şeydir və hələ də yay vaxtı gündüzlər elektrikin kəsilməsinə rast gəlmək “Amerika kəşf etmək” deyil, ancaq bəs Bakıda niyə işıq kəsilir? Axı burada kəndlərdəki kimi çürüyən “işıq stolbaları” yoxdur, yüksək gərginlikli ötürücü kabelləri belə yerin altı ilə çəkiblər, paylayıcı şəbəkəni kompüterlə idarəetmə sisteminə qoşublar və N qədər paylayıcı stansiyalar tikiblər.

Bu doğrudan da sadə vətəndaş üçün qəribədir. Çünki bütün bunları o vaxtaşırı AzTV vasitəsilə görür.

Hökumət elektrikə 1.7 milyard dolları niyə verib?

İndi isə bəzi detalları mən açıqlayım. 2006-2011-ci illərdə dövlət büdcəsindən investisiya layihələri çərçivəsində “Azərenerji” səhmdar cəmiyyətinə 1,2 mlrd manat, “Bakıelektrikşəbəkə” səhmdar cəmiyyətinə isə 500 mln manatadək vəsait ayrılıb. Kifayət qədər böyük məbləğdir.

Ona görə ki, əslində bu qurumlar dövlətdən pul almamalıydılar, dövlətin ən böyük vergiödəyiciləri kimi ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olmalıydılar.

Reallıqda isə hər iki qurum büdcənin daimi istifadəçisinə çevriliblər. Hökumət sanki bu iki qurumla sövdələşməyə gedib: bir ucdan lazım gəldi-gəlmədi onların təqdim etdiyi layihələri maliyyələşdirir. Əvəzində isə “Azərenerji” rəhbəri dövlət əhəmiyyətli layihələrin həyata keçirilməsində öz köməkliyini ortaya qoyur.

Ölkə tələbdən çox elektrik istehsal edir, vətəndaş yenə işıqsızdı... 

Məsələn, 2 il əvvəl açıqlanmışdı ki, Azərbaycanın enerjiyə olan tələbatı maksimum 4500 MVt-dır. Sumqayıtda gücü 517 MVt olan İES-nın açılışı zamanı (noyabr 2009) məlumat verildi ki, ölkənin enerji potensialı artıq 6400 MVt-a çatdırılıb.

Buna baxmayaraq “Azərenerji” Şirvanda gücü 780 MVt olan yeni İES-nın tikintisinə başladı. Sonra isə Şüvəlanda gücü 400 MVt olan ikinci İES-nın tikintisinə start verildi. Hələ bu azmış kimi qiyməti bir-neçə yüz milyon manat olan yeni su elektrik stansiyalarının tikintisinə başlandı.

Yəni, yaxın illərdə Azərbaycanın enerji potensialını 9000 MVt-a çatdırmaq planı var. “Azərenerji”-nin rəhbəri Etibar Pirverdiyevə həmçinin ölkənin bir-neçə rayonunda “Alternativ enerji layihələrinə dövlət dəstəyi” proqramları çərçivəsində kiçik SES-lər tikmək həvalə edilib.

Başa düşmək olmur ki, əgər bu ölkədə Alternativ Enerji Agentliyi varsa, onda alternativ energetikaya aid obyektlərin tikintisi nədən ənənəvi enerjiyə cavabdeh şəxsə etibar edilir?

Digər bir maraqlı fakt odur ki, Sumqayıt İES fəaliyyətə başladığı gündən indiyə qədər özünün gücünün heç yarısı səviyyəsinə çıxa bilməyib, hər halda “Azərenerji”nin rəsmi yaydığı məlumatları analiz edərkən bu qənaətə gəlmək mümkündür.

Ancaq bu günlərdə Bakıda “enerji” böhranı baş verərkən, mən şəhəri həm internet vasitəsilə (sosial şəbəkələrlə), həm də vizual olaraq izləmək imkanın vardı. Aydınca görünürdü ki, hər 2-3 saatdan bir müxtəlif yaşayış massivlərini “Bakıelektrikşəbəkə” özü “söndürür”. Bu isə o zaman baş verir ki, tələbat həddən artıq artır, şəbəkə yüklənir və mümkün qəzaların qarşısını almaq məqsədilə gərginlik yaşanan zonaları şəbəkədən açırlar.

Ancaq hökumətin dedikləri tam başqadır axı? Bakıda və Abşeronda hətta 4 mln-dan yuxarı insan yaşasa belə, onun enerji problemi olmamalıydı. Çünki indiki 7000 MVt potensial gücün yarısı Bakıya gen-bol bəs etməliydi.

Yada salım ki, 2010-cu il fevralın 9-da saat 12 radələrində Azərbaycanın paytaxtı, habelə ölkənin qalan ərazisinin böyük bir hissəsi cərəyansız qalıb. O zaman hətta metropolitendə və dəmir yolunda qatarların hərəkəti də dayandırılmışdı. Bütün dövlət müəssisələri, o cümlədən Prezident Administrasiyası elektrik enerjisiz qalmışdı.

O zaman "Azərenerji" bildirmişdi ki, Mingəçevirdə elektrik stansiyasında 8 turbindən ikisi söndüyündən bu cür problem yaşanıb. Qəza miqyasına görə misilsiz olub və enerji infrastrukturunun nə qədər keyfiyyətsiz idarə edilməsini ortaya çıxarıb.

O zaman “Bakıelektrikşəbəkə”dən Turan agentliyinin əldə etdiyi məlumata görə, paytaxtın enerjiyə olan tələbatı axşam vaxtlarında 1750 MVt-dan çox olmur.

Qaz hara gedir?

Baxın, burada maraqlı məqamlar ortaya çıxır: əgər enerji potensialı istifadə edilmirsə, onda yeni güclər niyə yaradılır, yeniləri yaradılırsa və istifadə edilmirsə, elektrik enerjisinin hasilatı üçün istifadə olunan qaz necə olur (“Azərenerji” 2011-ci ilin nəticələrinə görə 2010-cu illə müqayisədə 500 mln m3 qaz çox işlədib)?

Yeni elektrik stansiyalarında şərti yanacaq sərfi niyə 330 qramdan aşağı düşmür, baxmayaraq ki, Azərbaycan bütün elektrik stansiyalarını dünya standartlarına uyğun tikdiyini bəyan edir. Elədirsə, sərfiyyat heç olmasa 200 qram olmalıydı 1 kVt\saat üçün.

Demək, məsələ nə elektrik stansiyalarının sayında, nə onların gücündə, nə də dəqiq sayı bilinməyən istifadəçilərin qar yağanda elektrikdən həm də qızdırıcı vasitə kimi (qaz ölkəsində belə sözü dilə gətirmək gərək çoxdan aktuallığını itirəydi) yararlanmasında deyil.

P.S.
Hazırda Avropada da dəhşətli şaxtalı qış yaşanır və bundan turizm şirkətləri qısa müddətdə xeyli gəlir götürməyə başlayıblar. Məsələn, Dunay çayını buzla örtülməsi yeni bir ekskursiya turuna çevrilib və ya Bolqarıstan sahillərində Qara dənizin donması tarixdə görünməmiş bir hadisədir və belə bir fürsəti heç kim əldən qaçırtmaq istəmir.

Bizdə də analoqu olmayan bir hadisə baş verib: Hacı Zeynalabdin qəsəbəsi sahilindəki körfəzdə Xəzər dənizi təqribən 200 metrədək donub. Ancaq nə turist var, nə də maraq göstərən, çünki hamının başı soyuqla mübarizədə “öz başını qorumağa” qarışıb.  Yəqin ki, bizdə “Turist ilinin” artıq tarixə qovuşduğunu duyublar...

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Son zamanlar Azərbaycanın qaz siyasətində maraqlı tendensiyalar yaşanır. Mən deyərdim ki, analoqu olmayan hadisələr baş verir ki, onları şərh etmək bəzən «no comment» bölümünə yönəldilməlidir.

Məsələn, Azərbaycan uzun illər sonra Türkiyə ilə qazın alqı-satqısı, tranzitinə dair Paket qaz sazişi imzalayır. Az qala bütün Qərb dünyası bunu alqışlayır, şirkətlər sevinclərindən «həftə səkkiz mən doqquz» press-reliz dərc edirlər. İqtisadçılar bunun kommersiya mənfəətini hesablayırlar və ilin yekunu məlum olur ki, Türkiyənin Azərbaycandan aldığı təbii qazın həcmi yenə də aşağı düşüb (!).

Bunun ardınca isə Azərbaycan tərəfi Rusiyaya qaz ixracını qədəmlərini yenicə qoymuş yeni ildən iki dəfə artıracağı ilə bağlı müqavilə imzalayır. Yenə Qərbdə çaş-baş düşüblər: Azərbaycan qazı hara gedəcək?

TÜRKİYƏ NİYƏ UCUZ QAZ ALMIR?

2001-ci ilin martında Azərbaycanla Türkiyə arasında imzalanan qaz alqı-satqısına dair sazişə əsasən, «Şah-dəniz» yatağının «Mərhələ-1» layihəsi çərçivəsində ölkənin idxal üzrə minimal öhdəliyi ildə 6.3 mlrd. kubmetrdir. Baxmayaraq ki, illik orta idxal həcmi 6.6 mlrd kubmetrdən hesablanıb və müqavilə müddəti 16 ildir. Bu zaman 2008-ci ildən başlayaraq Türkiyə minimal öhdəliklərə əməl etməli idi. Müqavilədə o da göstərilib ki, qəbul edilməyən həcmlərə görə kompensasiya ödənməlidir.

Ancaq praktikada tam başqa bir mənzərənin şahidi oluruq. Belə ki, 3 iyul 2007-ci ildə «Mərhələ-1» layihəsi çərçivəsində Azərbaycan qazı Türkiyə bazarına daxil oldu. Həmin tarixdən 2008-ci ilin aprelin 15-dək qazın 1000 kubmetri 120 dollara satıldı.

Sonradan uzun sürən danışıqlar nəticəsində 7 iyun 2010-cu ildə İstanbulda Azərbaycanla Türkiyə paket qaz anlaşmasına dair memorandum imzaladılar və qazın yeni formula ilə hesablanmasına qərar verdilər. Bunun nəticəsi olaraq Türkiyə qiymət fərqinin ödənməsinə də razılıq verdi.

2011-ci il 25 oktyabrda iki ölkə Paket Qaz Sazişini imzalayandan sonra Türkiyənin enerji naziri Taner Yıldız bildirmişdi ki, hazırda Türkiyə Azərbaycandan əlavə daha 4 ölkədən (Rusiya, İran, Əlcəzair və Misir) qaz idxal edir. Onlarla müqayisədə Azərbaycan qazı Türkiyə üçün 30%-dək daha ucuz başa gəlir. 

Elə isə idxal niyə ildən-ilə azalır?

​​
Bunun məntiqli cavabını mən nə Türkiyə tərəfində, nə «BP-Azərbaycan» şirkətində, nə də SOCAR-da ala bilməmişəm. Təəccüblü olanı budur ki, Türkiyəyə İrandan qaz kəsiləndə, niyə BOTAŞ əlavə qaz üçün «Gazprom Export» şirkətinə, «Mavi axın»a üz tutur?

MÜRGÜLƏYƏN «MƏRHƏLƏ-1»İMİZ 

«Mərhələ-1» layihəsi üzrə qazılan quyular əslində çox məhsuldar oldular. Hazırda orada cəmi 4 quyu istismardadır. Yay vaxtlarında isə ehtiyac olmadığından cəmi 3 quyudan hasilat davam etdirilirdi.

İndiyə qədər təqribən bu 4 quyudan 30 mlrd kubmetr qaz hasil edilib. İldə hər quyudan 1.6 mlrd kubmetrdən çox qaz çıxarılır.

Müqayisə üçün Dövlət Neft Şirkətinin yataqlarından analoji həcləri almaq üçün yüzlərlə belə quyular istismar edilir. Ancaq «Mərhələ-1» layihəsi çərçivəsində qaz hasilatını indiki 7 mlrd.-dan 9 mlrd. kubmetrədək artırmaq olardı. Ona görə artırılmır ki, çıxarılacaq qazın satış bazarı yoxdur – nə ölkə daxilində, nə də xaricində! Bu səbəbdən də «Mərhələ-1» layihəsi inkişaf etmək əvəzinə, bir növ mürgüləməkdədir.

​​Məncə, indi oxuculara məlum oldu ki, «Mərhələ-2» layihəsi ilə bağlı niyə belə son dərəcə gərgin və üzücü danışıqlar prosesi gedir. Çünki ora yatırılacaq $22 mlrd. sərmayənin geri qayıtması prosesi daha ağrılı və daha mürəkkəbdir. 

«QAZPROM»U KİM YETİRDİ?

2010-cu ildən Azərbaycan Rusiyaya qaz ixrac etməyə başladı. Bundan 10 il əvvəl - 2000-ci ilin oktyabrında isə tərsinə - Rusiyanın «Itera» özəl şirkəti Azərbaycana qaz satmağa başlamışdı. 2004-cü ildən Azərbaycan bazarına «Qazprom» ayaq açdı və 2007-ci ilədək Azərbaycan qaz idxal edən ölkələr sırasında oldu.
Ancaq Rusiyanın 2009-cu ildə gözlənilməz təklifi onunla nəticələndi ki, artıq Azərbaycan hər il bu ölkəyə qaz ixracını artırmaqda davam etdirir. Düzdür, müqavilə həcmlərinə əməl olunmasa da, ancaq fakt budur ki, ildən-ilə «Qazprom»un SOCAR-dan aldığı qaz həcmləri artır.

Dövlət Gömrük Komitəsində bəyan edilən rəqəmləri təhlil edərək deyə bilərik ki, Rusiyaya 1000 kubmetr qazımızı təqribən 220 ABŞ dollarına satırıq. Region bazarı üçün heç də pis qiymət deyil, nəzərə alsaq ki, Gürcüstana ixrac qiymətləri qat-qat ucuzdur (ancaq orada paylayıcı şəbəkələrdən əlavə qazanc da var).

Azərbaycan-Rusiya qaz əməkdaşlığı (mlrd kubmetrlə)
İllər	Müqavilə həcmi	Faktiki
2010	1	0.799
2011	2	1.5
2012	3	0

Məndən tez-tez soruşurlar ki, Rusiyanın Azərbaycandan qaz idxalında marağı nədədir? Məgər Rusiyanın qazı yoxdur?

Təbii ki, var. Ancaq məsələlərə bu cür bəsit yanaşmaq da olmaz. Onda gərək bir ölkədə nəsə varsa, digər ölkədən o bazara nəyinsə daxil olması ya yasaq edilə, ya da ona siyasi prizmadan baxıla?

Təbii ki, «Qazprom»a ancaq kommersiya qurumu kimi baxmaq da düzgün deyil. Ona görə də, burada «söhbət»in iqtisadi-siyasi əməkdaşlıq üzərində qurulmasından getdiyini vurğulasaq daha düzgün olardı. Çünki Rusiyaya Azərbaycanla enerji sahəsində əməkdaşlıq vacib sahələrdən biridir.

İkincisi, Şimali Qafqazın enerji təhlükəsizliyi məsələsində Azərbaycandan gələn qaz kəmərinin xüsusi rolu var. ​​​Ötən illərin praktikası göstərdi ki, Mozdok-Mahaçqala istiqamətində qaz kəməri bir-neçə dəfə partladılanda, Dağıstan məhz Azərbaycandan verilən qazın hesabına qış vaxtı donmaqdan xilas oldu.

Digər tərəfdən, son illər Şimali Qafqaz respublikaları ilə Azərbaycanın özü arasında iqtisadi əlaqələr güclənir. Artıq Kreml də anlayıb ki, faktiki olaraq russuzlaşmış bir regionun nəzarətdən çıxmaması üçün orada stabilliyin bərqərar olması daha məqsədəuyğundur. Bunun ən optimal yolu iqtisadi inteqrasiyadır (Kreml hətta Ramzan Kadırovun 2012-ci ildə İstanbulda Çeçenistanın daimi nümayəndəliyinin açılması ideyasını da əngəlləyə bilmir). Bu baxımdan Azərbaycanla əlaqələrin genişləndirilməsi Rusiyanın strateji maraqlarından doğur, bu, elə Bakını da qane edir.

Bizim artıq qaz ehtiyatımız var. Marağımız onu satmaqdır. 2011-ci ilin sonuna yeraltı qaz anbarlarına ilk dəfə olaraq 3.3 mlrd. kubmetr həcmində mavi yanacaq toplaya bildik. SOCAR Gürcüstan bazarında kifayət qədər öz satış həcmlərini artırdı. Yeni bazarlar faktiki olaraq yoxdur. Elə isə niyə Rusiyanın təkliflərindən imtina etməliyik?

Bir şeyi də nəzərdən qaçırmayaq ki, SOCAR-la «Qazprom» arasında imzalanan müqavilənin hüquqi şərtləri yumşaqdır – yəni, tərəflər istənilən vaxt birinin istəyi ilə onun uzadılmasını dayandıra bilərlər.

-

İnformasiya analizi

2011-ci ilin Azərbaycanın iqtisadı həyatında enerji baxımından necə zəngin hadisələrlə yadda qaldığını yazmışdıq. Nazirlər kabinetinin dövlət başçısı yanında keçirilən iclasından isə məlum oldu ki, ötən ildə neft sektoruna $4.3 mlrd sərmayə qoyulmuşdur. «BP-Azerbaijan» şirkətinin açıqlamalarına görə, 2011-ci ildə «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqları üzrə kapital qoyuluşu $1 mlrd 998 mln., «Şah-dəniz» qaz-kondensat yatağının işlənməsi üzrə yatırımlar $791.6 mln, Bakı-Tbilisi-Ceyhan və Bakı-Tbilisi-Ərzurum neft və qaz kəmərlərinə isə müvafiq olaraq $65.9 mln və $5.9 mln kapital qoyuluşu planlaşdırılmışdı. Üç rübün icrasına dair hesabata nəzər salsaq, görərik ki, illik göstəricilərin faktiki yerinə yetirilmə əmsalı yüksək olub.

Beləliklə, BP şirkətinin Azərbaycandakı layihələri üzrə əsaslı xərcləmələrinin ümumi məbləği $2 mlrd 861.4 mln təşkil edib. Yəni, yerdə qalan $1 mlrd 438.6 mln vəsait Dövlət Neft Şirkətinin və həmçinin hasilatla məşğul olan daha 12 müəssisənin (11 əməliyyat şirkətinin və 1 birgə müəssisənin) payına düşüb.

Əslində bu, həddindən çox aşağı bir rəqəmdir. Və bu gün quruda neft hasilatının azalmasının başlıca səbəbi də əməliyyat şirkətlərinin (əsasən də «Global Energy»nin nəzarətində olduğu yataqlarda) kapital qoyuluşu məsələsində real addımlar atmamasıdır. Neft hasilatı isə kapitalyüklü sahədir.

NEFT UCUZLAŞACAQMI?

Cari ilin dövlət büdcəsinin gəlirləri ixrac neftinin orta illik qiymətinin $80-dan hesablanması ilə proqnoz edilib. İl başlayandan neftin qiymətləri yüksək həddədir (yanvarın 17-ə qədər London birjasında «Brent» tipli neftin 1 barelinin orta qiyməti $112.25 təşkil edib). Ancaq bu, daha çox Fars körfəzi ətrafındakı siyasi gərginliklə bağlıdır. Yaxın zamanlarda İranın nüvə proqramı ilə bağlı məsələlərdə razılaşma əldə edilərsə, həmçinin, dünya iqtisadiyyatındakı böhran dərinləşməkdə davam edərsə, onda neftin ucuzlaşması qaçılmaz olacaqdır.

Ancaq mən güman etmirəm ki, neft yenidən 2008-ci ildəki tempdə (o zaman düşmə $39-a qədər davam etdi) ucuzlaşsın. Ona görə ki, dünyada bu proseslərə bir növ əvvəlcədən ciddi-cəhdlə hazırlıq gedir, ikincisi də nisbətən bahalı neft ilk növbədə Qərbin özünə xeyirlidir. Çünki artıq üçüncü dünya ölkələrinin «əli çatacağı» neft azalmaq üzrədir, dərin qatlardakı (8-9 km dərinlikdə) neftin texnoloji hasilatının «açarı» isə Qərb şirkətlərinə məxsusdur. Həmin açarla «sövdələşməyin» isə qiyməti get-gedə artır.

Bu baxımdan, hesab etmək olar ki, Azərbaycan büdcəsi yenə də ili profisitlə vurmağa şanslı olacaq və hökumət sadəcə büdcənin $22 mlrd-lıq xərc hissəsini «həzm etmək» problemi ilə üzləşəcək. Çünki indiyə qədər Azərbaycan tarixində bu qədər vəsaiti cəmi 1 ilə xərcləmək mümkün olmamışdı.  

​​2012-Cİ İLDƏ BİZİ NƏ GÖZLƏYİR

Enerji sektorunda bu il yenə «qələbəlik» hökm sürməlidir. Təkcə 1-ci rübün sonuna qədər kifayət qədər mühüm əhəmiyyət kəsb edən hadisələr planlaşdırılır. Əvvəla, ilk addım kimi Trans-Anadolu Boru (TANAB) layihəsi çərçivəsində konsorsium yaradılmalıdır.

Onun təsisçiləri artıq müəyyən edilib: SOCAR (80% - operator), BOTAŞ (10%) və TPAO (10%). Bu şirkət təsis edilməli və əməli fəaliyyətə başlamalıdır. Fəaliyyəti kimi TANAB-ın texniki-iqtisadi əsaslandırılması ilə bağlı tender elan edilməli və qalib şirkətlə müqavilə bağlanmalıdır. Bu il həmçinin SOCAR TANAB-da pay almağa iddialı olan şirkətlərlə kommersiya danışıqlarına başlamalıdır və ola bilsin ki, cari ilin sonuna qədər öz payından müəyyən payın satılması ilə bağlı müqavilə də bağlandı.

SOCAR Amerika şirkətlərindən biri ilə Bakıda yeni üzən qazma qurğusunun tikintisinə dair müqavilə imzalamalıdır. Bu, çox vacib bir layihədir, çünki həmin qurğunun vasitəsilə «Abşeron» qaz yatağında ikinci kəşfiyyat quyusunun və sonrakı qiymətləndirmə quyularının, «Babək» yatağında kəşfiyyat quyusunun qazılması planlaşdırılır. Həmin qurğunun özəlliyi ondadır ki, onun vasitəsilə yüksəktəzyiqli laylarda qazma işlərini təhlükəsiz aparmaq mümkün olacaqdır.

Martın sonuna qədər Azərbaycan tərəfi «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində çıxarılan və Avropa bazarı üçün nəzərdə tutulan qazın hansı marşrutla nəqlinə dair fikirlərini açıqlamalıdır. Yəni, TANAB vasitəsilə Türkiyə üzərindən keçən Azərbaycan qazı sonda Avropaya hansı kəmərlə daşınacaq: «Nabucco», TAP, ITGI və ya BP-nin təklif etdiyi 4-cü variant deyilən marşrutla?

Təbii ki, bunlardan sonra Azərbaycan hökuməti «Şah-dəniz»in «Mərhələ-2» layihəsini sanksiyalaşdırmalıdır. Yəni, hökumət «Şah-dəniz» layihəsi iştirakçılarının layihəyə yatıracağı sərmayələrin həcmini təsdiqləyir və onun PSA müqaviləsinin şərtlərinə uyğun olaraq (faizləri, mənfəəti də nəzərə alınmaqla) geri qaytarılmasına təminat verir. Bu proseduralar xarici şirkətlərin investisiya qoyması üçün ​​başlıca şərtlərdəndir.

Aprel ayının sonu üçün «Azəri-Çıraq-Günəşli» blokunda «Dərinsulu Günəşli» platformasında hasilatın dayandırılması planlaşdırılıb. Bu, təqribən 30 günədək davam edəcək. Əsas məqsəd platformada bəzi texniki işlər aparmaq, onun təhlükəsizlik sisteminin daha müasir tələblərə cavab verməsini təmin etməkdir.

Mayın əvvəllərində isə SOCAR ilə Almaniyanın E.ON şirkəti arasında Bakı və Abşeronun qaz təsərrüfatının idarə edilməsinə dair hesabatın hazırlanması layihəsi başa çatmalıdır. Bu layihə əsasında 2013-ü ilin sonunadək Bakı və Abşeron yarımadasının qazpaylayıcı şəbəkəsinin tam modernləşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Bu il həçminin yeni bir Hasilatın Pay Bölgüsü tipli sazişin imzalanması gözlənilir. Bu, SOCAR-la BP arasında bağlanmalıdır və "Azəri-Çıraq-Günəşli" yataqlarının dərin qatlarındakı qaz laylarının işlənməsini nəzərdə tutur. Güman edilir ki, orada ən azı 250 mlrd kubmetr çıxarıla biləcək qz ehtiyatı var. 

İlin sonuna qədər isə "Azərenerji" ATSC Şirvan şəhərində potensial güçü 780 MVt olan yeni istilik elektrik stansiyasının istismara verilməsini planlaşdırır. Bununla da ölkənin elektrik enerji potensialı 8000 MVt-ı ötəcək (reallıqda tələbatımız 4800 MVt-dır). "Azərenerji" cari ildə həmçinin bir-neçə kiçik su elektrik stansiyasının (gücü 3-5 MVt cıvarında) istismara vermək niyyətindədir.

NƏTİCƏ

Ümumiyyətlə, 2012-ci ildə neft hasilatının ən yaxşı halda 46 mln ton civarında olması proqnozlaşdırılır. Neftin orta ixrac qiymətinin cari ildə $90-dək ucuzlaşmasını zənn etsək, onda Dövlət Neft Fonduna gələcək «mənfəət neftinin» miqdarı $17 mlrd-a yaxın olacaq. Bura digər daxilolmaları da əlavə etsək, onda dövlətin mənfəəti $18 mlrd-ı ötə bilər.

Bu ilin təsdiq edilmiş büdcəsinə görə isə, Neft Fondundan xərcləmələrin həcmi $13.4 mlrd səviyyəsindədir. Yəni, faktiki olaraq Neft fondunun daxilolmaları əsasən dövlət büdcəsi vasitəsilə xərclənir. Çox güman ki, 2014-cü il Neft Fondundan xərcləmələrin «pik» dövrü olacaq. Çünki sonra hasilatın yeni enişi başlanacaq.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

-

2011-ci ilin iqtisadi yekunlarına nəzər saldıqda yaddaşımızda çox maraqlı hadisələrin iz buraxdığının şahidi olduq. Bu, ilk növbədə son 15 ildə Azərbaycanın neft və qaz hasilatında ilk də dəfə olaraq hasilatın enməsi ilə yadda qaldı.

Cəmi bir il ərzində neft hasilatı 50,8 mln tondan 45,4 mln tonacan (ilkin hesablamalar) düşdü. O biri illərdə neft hasilatında artım, sözsüz ki, olacaq, müşahidə ediləcək, ancaq çox güman ki, hökumətin yeni planlarına uyğun olaraq (neft hasilatında stabil dövrün 2020-ci ilədək uzadılması) bir daha həmin o yüksək nəticəyə çata bilməyəcəyik. Necə deyərlər, ötən ilin yekunları 2010-cu ili Azərbaycanın neft hasilatı tarixinə “pik dövrü” kimi də daxil edə bilər.

Neftlə gələn neftlə də gedərmiş

Neft hasilatının 10,5%, qaz hasilatının isə 2,6% azalması uzun illərdən bəri Azərbaycanın “dinamik inkişafda olan ölkə” imicini də alt-üst etdi. Belə ki, cəmi 5-6 il əvvəl neft amili hesabına Azərbaycan 25-35%-lik illik ümumi daxili məhsul artımı əldə edirdi. 2011-ci ilin yekunlarına görə isə yenə də bircə neft  faktoruna görə bu artım “gözəgörünməz” oldu (11 ayın nəticələrinə görə, artım tempi 0,2% idi).

Düzdür, hökumət vəziyyətdən çaxmaq üçün qeyri-neft sektorunun ÜDM-dəki payının artığını şadyanalıqla reklam edir. Ancaq bir amili yaddan çıxarır ki, həmin artım əsasən Neft Fondundan xərclənən külli miqdarda vəsaitlər hesabına reallaşan infrastruktur, əsaslı kapitala yönəlmiş layihələr hesabına əldə edilir.

Onların əksəriyyəti nəinki real iqtisadiyyata əlavə dəyər gətirmir, gələcək illər üçün istismar xərclərinin artırılması hesabına qeyri-neft sektorundakı vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir.

Adi bir misal: son 8 ildə Dövlət Neft Şirkəti hərəsinin qiyməti 15-20 mln manat olan 10 müasir Müalicə-Diaqnostika Mərkəzi tikdi və yaxınlarda onları Səhiyyə Nazirliyinin balansına verdi. Amma faktiki olaraq, regionlardakı həmin obyektlər ancaq yaraşıqlı bir tikililərdən başqa şey deyillər. Çünki orada yaşayıb, yaradacaq və gələcəyini inkişaf etdirəcək kadrlar yoxdur.

Əslində paytaxt Bakıda da qıtlıqdır və bahalıq Azərbaycan vətəndaşlarını bu gün sağlamlıqlarını qonşu ölkələrin tibb ocaqlarında bərpa etməyə məcbur edir.

Başqa bir misal: Milli Bankın son açıqlamasına görə, bank əmanətlərinin 91%-i Bakı və Abşeron iqtisadi zonasında cəmləşib. Bu o deməkdir ki, ölkənin qeyri-neft sektorunun əsas hissəsi də (qeyr-neft sənayesi, tikinti, ticarət, xidmət) elə paytaxt və onun ətrafına aiddir.

Ötən ilin yekunlarına görə, neft və neft məhsullarının ixracı azalsa da onların ümumi ixracdakı payı heç də aşağı düşmədi. Baxmayaraq ki, fiziki baxımdan qeyri-neft məhsullarının ixracı artmışdı. Təhlil göstərir ki, sonuncunun qiymətləri ixracda onun xüsusi payını lazımi qədər artırmağa imkan vermir. Yəni, neftin ixracı 13%-dən də aşağı düşsə də qiymətinin 38% artması hesabına yenə onun ümumi daxili məhsulda xüsusi çəkisinin artmasına səbəb olub.

Enerjili il

2011-ci ildə Azərbaycanın enerji həyatında çox mühüm hadisələr oldu.

İl başlayan kimi Avropa Komissiyasının prezidenti cənab José Manuel Durão Barroso Azərbaycan səfər etdi. Bu səfərin yekunu olaraq Azərbaycanla AB arasında Enerji sahəsində əməkdaşlığa dair İşçi Qrupun yaradılmasına dair ikitərəfli Protokol imzaladılar. Həmin sənəd “Cənub dəhlizi” ilə Avropa bazarlarına qaz çıxarılması məsələsində əməkdaşlıq məsələlərini əhatə edir.

İyun ayında SOCAR 2010-cu ilin noyabrında kəşf etdiyi “Ümid” qaz-kondensat yatağında ikinci kəşfiyyat quyusunu qazmağa başladı. Artıq cari ilin I rübünün sonlarında onun qazılması yekunlaşmalı və bunun da nəticəsində “Ümid” yatağının ehtiyatları bir qədər də dəqiqləşdirilməlidir. İlkin quyudan alınan nəticələrə görə, orada 200 mlrd kubmetr qaz və 40 mln tona qədər kondensat var.

İyul ayında SOCAR $585 mln-a BP şirkətindən pay alaraq “Azəri-Çıraq-Günəşli”dəki payını 10%-dən 11,6461%-dək artırdı. Bununla da Dövlət Neft Şirkəti AÇG-də BP-dən sonra ikinci payçı şirkətə çevrildi.

İyulda yadda qalan digər bir hadisə BP şirkəti tərəfindən “Çıraq” platformasında yenidənqurma işlərinin müvəffəqiyyətlə başa çatdırılması oldu. Belə ki, 1997-ci ildən istismarda olan bu platformada o zamankı hesablamalara görə, artıq 2010-cu ildə hasilat başa çatmalı idi. Ancaq 2011-ci ili ortasında platformanın gündəlik məhsuldarlığı sutkada 80 min barrel neft hasilatı səviyyəsində idi. Ona görə də qərara alındı ki, platforma modernləşdirilsin. İndiki hesablamalara görə, “Çıraq” hələ 10 il də istismarda ola bilər.

Sentyabrın əvvəlində isə Azərbaycan daha bir uğur qazandı, belə ki, 8 ay sürən kəşfiyyat qazması nəticəsində Fransanın Total şirkətinin operatorluğu altında “Abşeron” yatağından kommersiya baxımından cəlbedici olan ilk qaz layı aşkar edildi. Bu, Xəzərin dərin hissəsində 7100 metrədək qazılan və özünü doğruldan ilk kəşfiyyat quyusu idi. İlkin hesablamalara görə, yataqda aşkar edilə biləcək ən aşağı qaz ehtiyatı 350 mlrd kubmetr olmalıdır. Ancaq “Abşeron”da gələcək kəşfiyyat quyularını qazmaq üçün yeni üzən qazma qurğusunun tikintisinə ehtiyac yaranıb. Onun ərsəyə gəlməsi 2014-cü ilin sonuna planlaşdırılır.

Təbii ki, ilin ən enerjili hadisələri Azərbaycanla Türkiyə arasında oktyabrın 25-də İzmir şəhərində imzalanan sənədlər idi. Üst-üstə tərəflər 15-ə yaxın sənəd imzaladılar.

Bunların içərisində önəmlilik dərəcəsinə görə, heç şübhəsiz Paket Qaz Sazişinə daxil olan sənədləri göstərmək olar. Ona görə ki, 2008-ci ilin mayından aparılan danışıqlar nəticəsində, nəhayət ki, tərəfləri qane edən “qızıl orta” həddini tapmaq mümkün oldu və Azərbaycan öz qazının Türkiyənin qərb sərhədlərində satmaq hüququnu əldə edə bildi.

Bundan başqa, Türkiyə hüquqi öhdəliyini təsdiq etdi ki, “Şah-dəniz”in “Mərhələ-2” layihəsi çərçivəsində satışa çıxarılacaq qazın 6 mlrd kubmetrini özünün daxili bazarı üçün alacaq.

Digər mühüm hadisə İzmirin Ege bölgəsində oktyabrın 25-də İlham Əliyev və Recep Tayyib Erdogan tərəfindən təməli qoyulan yeni Neft Emalı Zavodunun (“Star Rafinerisi”) tikintisidir.

Obyektin inşası təqribən $5 mlrd-a başa gələcək. İllik emal gücü 10 mln ton olan zavodda əsasən "Petkim" kimya kompleksinin (onun səhmlərinin 51%-i SOCAR-a məxsusdur) tələbatı olduğu məhsullar istehsal ediləcək. Yeni zavodun tikintisi zəruri olan kimya xammalının idxalını 30% azaldacaq və Türkiyə və regionun neft məhsulları bazarına çıxmaq imkanları yaradacaq.

Yenə həmin tarixdə və həmin məkanda Azərbaycan və Türkiyə arasında mühüm bir strateji sənəd imzalandı. Daha doğrusu, əvvəl imzalanmış Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri ilə neft daşımalarına dair hökumətlərarası sazişə düzəlişlər edildi və Türkiyənin tranzit haqqı artırıldı. Türkiyənin 40 il müddətdə tranzitdən əldə edəcəyi gəlir $2,7 mlrd-dan $3,7 mlrd-a qədər artırıldı. Bununla da Azərbaycan neftinin dünya bazarına stabil çıxarılması yönümündə daha bir addım atılmış oldu.

2011-ci ilin oktyabrın 31-də SOCAR ilk dəfə Avropa Birliyi bazarında neft məhsullarının pərakəndə satışına başladı. Bu, Rumıniyada SOCAR-ın ilk yanacaqdoldurma stansiyalarının açılması ilə baş verdi.

2011-ci ilin noyabrın 16-da SOCAR Exxon Mobil şirkətinə məxsus ESSO Schweiz şirkətinin səhmlərini 100% aldı. Bunun nəticəsində İsveçrədə şirkətin 170 yanacaqdoldurma stansiyası, o cümlədən Sürix və Cenevrə hava limanlarında təyyarələri yanacaqla təmin edilmə məntəqələri və bir sıra neft məhsulları obyektləri SOCAR-ın balansına keçmiş oldu. Artıq 2012-ci ilin sentyabrından İsveçrədə ESSO yanacaqdoldurma stansiyaları SOCAR brendli ilə fəaliyyət göstərəcək. Bununla da İsveçrənin neft məhsulları bazarının təxminən 10%-i SOCAR-ın nəzarətində olacaq.

Ötən ilin oktyabrın 20-dən dekabrın 19-dək BP şirkəti “Azəri” yatağında 3 hasilat platformasının təhlükəsizlik sisteminin, avtomatika avadanlığının, yanğınsöndürmə sisteminin və bir sıra ötürücü infrastruktur sistemlərinin modernləşdirməsini həyata keçirdi. Bu zaman 11-15 günlük fasilələrlə platformalarda hasilat dayandı. Bu isə illik hasilata öz təsirini göstərdi.

Ancaq qazanc ondan ibarət oldu ki, Meksika körfəzindəki məlum hadisədən sonra dənizdə neft hasilatı zamanı tətbiq edilən ən müasir texnoloji sistem Azərbaycanda istifadə edilməyə başlanıldı və bunun nəticəsində mümkün risklər bir qədər də azaldıldı.

Dekabrda SOCAR şirkəti Türkiyədəki ortağı olan “SOCAR-TURCAS” birgə müəssisəsindəki payını 75%-dən 100%-dək artırdı ($44  mln. vəsaitə) və şirkətin adını da dəyişərək “SOCAR Turkey Enerji” etdi. Bundan sonra həmin adla SOCAR Türkiyəni fəth etmək yolunda olacaq. SOCAR-ın planları isə isə Türkiyədə çox böyükdür. Bunun ən strateji əhəmiyyət daşıyanı Trans Anadolu Boru kəməridir (TANAB).

Dekabrın 26-da Ankarada Türkiyə və Azərbaycan “Şahdəniz” yatağından təbii qazın Türkiyə ərazisindən nəqli üçün tikiləcək Trans Anadolu Boru xətti ilə bağlı konsorsiumun yaradılmasına dair qarşılıqlı anlaşma memorandumu imzalandı. Elə həmin mərasimdə açıqlanıb ki, konsorsiumun təsisçiləri SOCAR (80%), Türkiyənin BOTAS şirkəti (10%) və "Turkiye Petrolleri AO" (TPAO – 10%) dövlət neft şirkətidir. Sonradan konsorsiuma başqa beynəlxalq neft-qaz şirkətləri də qoşula bilər. Ancaq bu zaman pay SOCAR-dan alınacaq. Buna baxmayaraq layihənin lideri SOCAR olmalıdır.

Layihə iştirakçıları TANAB ilə bağlı bütün məsələləri 2012-ci ildə həll etməyi və layihənin "Şahdəniz" yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsinə başlanacağı 2017-ci ilin sonunadək təhvil verilməsi üçün tikintiyə başlamağı planlaşdırır.

Ötən ilin sön günlərində isə Nazirlər Kabinetinin sərəncamları ilə SOCAR-ın balansında olan xəstəxanalar, yaşayış binaları, köməkçi qeyri-yaşayış sahələri və köməkçi qurğular çıxarılaraq müvafiq qurumlara verildi. Bununla da SOCAR qeyri-profil sahələrdən uzaqlaşmaq sahəsində ilk addımlarını atmış oldu. 

Nəticə

.

Xəbər analizi

Son vaxtlar Azərbaycan hökuməti müxtəlif tədbirlərdə bir-neçə dəfə özünün yaxın 10 il üçün strateji proqnozunu açıqlayıb: Ümumi Daxili Məhsul (ÜDM) 2 dəfə artırılmalıdır. Bundan əlavə hökumət daha böyük həcmdə məhsulun ixracına nail olunmasını və kənd təsərrüfatının potensialından tam yararlanmaq üçün yeni emal müəssisələrinin yaradılmasını da bir hədəf kimi qarşıya məqsəd qoyub.

Doğrusu, bu təşəbbüs Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin 20 illiyi münasibətilə hökumətin hələ oktyabr ayında keçirdiyi tədbirlərdə səslənmişdi. Və çox güman ki, rəhbərlikdə bununla cəmiyyətə qarşıdakı 30 illik yubiley mərasimlərinə hansı plan və tapşırıqlarla getdiklərini çatdırmaq məqsədi güdmüşlər. Əslində yaxşı niyyətdir, çünki qarşında çatmaq istədiyin bir zirvənin real görüntüləri var, ancaq zaman limiti qoyulub, yəni həmin vaxta o görülən işlər həyata keçirilməlidir ki, 2021-ci ilin oktyabrında deyəsən  - plan 100% yerinə yetdi.

ÜDM ARTIMI – ZOR BİR İŞ

Bəs, görəsən, Azərbaycanın bu hədəflərə çatmaq üçün potensialı varmı? Potensial olmağına var, ancaq əsas məsələ potensialdan yetərincə yaralanmaqdır.

Azərbaycan iqtisadiyyatının ən yeni tarixinə nəzər salsaq son 7 ildə, yəni 2003-cü ilin nəticələri ilə müqayisədə Azərbaycanda ÜDM 2 dəfə artıb. ​​İndi gəlin baxaq, bu zaman kəsiyinə görək nə baş verib Azərbaycan iqtisadiyyatında ki, belə bir templə artıma nail olunub.

Əvvəla 2003-cü ilin yekunlarına nəzər yetirək: dövlət büdcəsinin xərc hissəsi cəmi 1.234 mlrd. manat təşkil edib ki, bunun da ÜDM-də payı 17.3% olub. Ölkədə hasil edilən neftin həcmi 15.3 mln ton (təqribən 8 mln ton neft ixrac edilib), qazınkı isə 5.5 mlrd kubmetr olub. Bundan əlavə, Azərbaycan Rusiyadan 2.8 mlrd kubmetr qaz idxal edib.

2010-cu ildə Azərbaycanda 50.8 mln ton neft, 16.2 mlrd kubmetr qaz hasil edilib. Ötən il Azərbaycan 44.5 mln ton neft və 6.6 mlrd kubmetr qaz ixrac edib. 7 ildə neft və qaz hasilatı müvafiq olaraq 3.3 və 2.9 dəfə  artıb.

Digər tərəfdən, həmin zaman kəsiyində dövlət neftdən gələn gəlirlərin qeyri-neft sektoruna xərcləmələrinə start verib. Təkcə, 2003-2010-cu illərdə Neft Fondundan dövlət büdcəsinə edilən transfertlərin həcmi 16 mlrd 180 mln manat təşkil edib ki, bunun əksər hissəsi də dövlət investisiya layihələrinə yönəldilib.

2004-2009-cu illərdə regionların inkişafı Dövlət Proqramının 1-ci mərhələsi çərçivəsində 7.9 mlrd manat vəsaitin xərcləndiyi məlum olmuşdu. 


​​Yada salmaq kifayətdir ki, bu zaman kəsiyində Azərbaycanın neft və qaz sektorunda çox böyük layihələrin həyata keçirilməsinə başlandı: bunlar Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri, «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarının işlənməsi proqramı, «Şah-dəniz» qaz yatağının «Mərhələ-1» layihəsi və s. Bu işlərin həyata keçirilməsinə 15 minə yaxın Azərbaycan vətəndaşı cəlb edilmişdi.

2004-cü ildən isə Bakıda əsl tikinti bumu başlamışdı. Hər il tikilib istifadəyə verilən mənzil sahələri orta hesabla 1.5 mln kv.metr civarında idi. İnsanların əlində pul kütləsinin artması, Rusiyada qazancın artması Azərbaycanda tikinti sektorunun daha da genişlənməsinə şərait yaradırdı.

Bu kimi amillərin nəticəsində iqtisadiyyatda ÜDM-in 2 qat artımına yalnız neft hasilatının 50 mln ton səviyyəsinə çatdığı zaman nail olmaq mümkün olundu. Ona görə ki, iqtisadiyyatın digər sahələrində multieffekt yaradıcılığı çox aşağı səviyyədə idi. 

BU GÜNÜN ÜDM-İ

Dövlət Statistika Komitəsinin 2011-ci ilin yanvar-noyabr aylarının nəticələri əsasında açıqladığı hesabata görə, ÜDM artımı cəmi 0.2% təşkil edib. Bu o zaman baş verib ki, neft hasilatında azalma 10.4%, qaz hasilatında geriləmə isə 2.6% olub. Hazırkı ÜDM-in strukturuna nəzər yetirsək (sənaye məfhumunun əsasını neft və qaz sektoru təşkil edir), görərik ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı neft amilindən nə qədər asılıdır.

​​

Yəni, bu, təkcə ixracla bağlı deyil, baxmayaraq ki, burada da təkcə xam neftin xüsusi çəkisi 86%-dir. (Neft məhsulları və qazla birlikdə isə 95% ətrafındadır – İ.Ş)

ÜDM-in strukturu onu göstərir ki, yaxın 10 ildə hökumət nə qədər təxirəsalınmaz problemləri həll etməlidir ki, qarşıda duran vəzifələri heç olmasa müəyyən qədər həll edə bilsin. Cədvəldən göründüyü kimi, neft və qaz sənayesi ölkə iqtisadiyyatının lokomotividir və burada pis-yaxşı əməliyyatların daxili bazarda leqal həyata keçirilməsinə nail olunub. Hətta 2012-ci ildən bu sahədə daha bir irəliləyişə nail olmaq arzusu var – ölkə ərazisindəki bütün yanacaqdoldurma stansiyalarında xüsusi kassa aparatları yerləşdiriləcək, bu, çek vurulmamış avtomobilə yanacağın doldurulmasına imkan verməyəcək.

Ancaq tikintidə, ticarətdə, xidmətdə, kənd təsərrüfatında və ÜDM-də hazırda 11% payı olan «digər sahələrdə» şəffaflıq yaratmaq və leqal biznesə keçid qurmaq məgər asan məsələdir?

«Sədərək» və «Binə» ticarət mərkəzlərində kassa aparatlarının quraşdırılması bir yana, orada mövcud qanunvericiliyə uyğun vergi yığma bəlkə də vaxtilə «bolşeviklərin kolxoz» qurma arzusundan daha da çətin olacaq? Çünki burada maddilikdən başqa ortada yeniliyə olan münasibət, onun təqdimatı və yeni ödəmələrin vahiməsi məsələsi olacaq gündəmdə. Bu isə nə bir ilin, bəlkə də heç on ilin məsəli deyil.

​​ÜDM-NİN İKİQAT ARTIMINDA GƏRƏK «ÜMUMXALQ ENERJİSİ»NDƏN İSTİFADƏ EDİLƏ

Onda ÜDM-nin artımı da reallaşmayacaq. Ona görə ki, 2003-2010-cu illərdə onun artımının əsas yükünü daşıyan neftin sürətli artımı idi. Bundan başqa, 2003-ci ildə Azərbaycan neftinin ixrac qiyməti 1 barel üçün $25 idisə, 2010-cu ildə $78.2 olmuşdu (2008-ci ildə isə $96-a çatmışdı). Yəni, həm neftin həcmi artırdı, həm də qiyməti.

Ancaq indi heç kəsə sirr deyil ki, Azərbaycanda 2015-ci ildən neftin həcmləri aşağı düşməyə başlayacaq və bu azalma daim davam edəcək. Bu baxımdan, neft amili bir daha əvvəlki tək ÜDM-in katalizatoru rolunda çıxış etmək gücündə olmayacaq. Hətta neftin qiymətlərinin artımını nəzərə alsaq belə, bu artım yalnız həcmlərin azalma templərinin bir hissəsini kompensasiya edəcək.

Başqa bir tərəfdən, hökumət üzvlərinin bir çoxunda Azərbaycanın ixrac qazı ilə bağlı yanlış təsəvvür formalaşıb. Onların fikrincə, «Azəri-Çıraq-Günəşli»də neftin bitməsindən heç də narahatlıq keçirməyə dəyməz, çünki qarşıda nəhəng «Şah-dəniz» qaz yatağı var.

İş bundadır ki, həmin yataq nəhəng olduğu qədər də, onun böyük xərcləri var: təkcə «Mərhələ-2»nin kapital və istismar xərcləri 20 il ərzində minimum $35 mlrd olacaq (yumşaq bank faizləri ilə kredit almaq mümkün olarsa). Elə isə düşünən varmı ki, bunun gətirdiyi real mənfəət nə qədər olacaq? Ən yaxşı halda, 2025-ci ildən başlayaraq, $4-5 mlrd. 2021-ci ilin sonunda isə Azərbaycanda neft hasilatı 35 mln tonadək azalacaq. Yəni, 2010-cu il səviyyəsindən 30% aşağı düşə bilər.

İndi bir şeyə diqqətinizi çəkmək istərdim. Ötən illə müqayisədə neft hasilatının builki 10%-lik azalması ÜDM-i az qala gözəgörünməz etdi. Axı bu il neftin dünya bazarında qiymətləri ötən illə müqayisədə düz  40% artmışdı?

Bəs, qiymətlər dəyişməsəydi, Azərbaycan iqtisadiyyatını nə gözləyəcəkdi?

Ona görə də indidən əlavə dəyər yaradan iqtisadiyyat haqda düşünmək vaxtıdır. Ancaq 10 il əvvəlki metodlarla işləməyə adətkərdə olmuş məmurlarla çətin ki, dönüş yaradıla. Çünki yenə də 2-3 əvvəl milyonlarla investisiya qoyulmuş obyektlərin yenidən qurulmasının şahidi oluruq. Yeni yaradılan kapitalyönümlü sahələr isə yenə də iqtisadiyyatın flaqmanı olan Dövlət Neft Şirkəti və onun törəmə qurumlarının adı ilə bağlı olur.

Bunlar müəllifin şəxsi təhlillərinin nəticələridir.

.

Xəbər analizi

İran şah-dənizdən də bol qazlı yataq tapıb?

Bu həftə Xəzərin enerji sektorunda ən gurultulu xəbər İranın öz sularında ağlagəlməz dərəcədə nəhəng bir qaz yatağı aşkar etməsi oldu. Nəyə görə ağlagəlməz yazıram, çünki bu ölkənin neft naziri Rostam Qasseminin yerli KİV-lərə açıqlamasına görə qazılan quyunun nəticələri ona dəlalət edir ki, buradakı qaz ehtiyatları 1,42 trln. kub. metr həcmindədir. İlk quyudanca belə bir ehtiyatın aşkar edilməsi o qədər də inandırıcı deyil.

İş ondadır ki, indiyə qədər Xəzərin ən böyük və yeganə sayılacaq qaz yatağının - “Şah-dənizin” ehtiyatları – onun açılmasından keçən 8 il müddətində müxtəlif hissələrində və qatlarında qiymətləndirmə quyularının qazılıb və bundan sonra onun ehtiyatlarının həcmi 1,2 trln kub. metrə yüksəlmişdi.

“Sirli” yatağın detalları

Bu xəbər yayılan kimi onun Azərbaycanla bağlılığı düşündürməyə bilməzdi məni. Çünki İran tərəfi nəinki yeni açılan yatağın coğrafi koordinatlarını, heç adicə oriyentir üçün yerini belə dilə gətirmirlər. Yeganə dedikləri şey, yatağın Xəzərin 700 metr dərinlikdə və “İrana aid sularında yerləşməsi” olmuşdu.

Tehran Xəzəri özü bildiyi kimi bölüb... 

Elə sonuncu fraza məsələni daha da qəlizləşdirir. Axı 11 ildən çoxdur ki, İran Xəzərin bölgüsündə özünə məxsus təkliflə çıxış edir – dənizin dibi sahilyanı dövlətlər arasında bərabər, yəni hərəyə 20% olmaqla bölünsün. Tehranın mövqeyini o biri Xəzəryanı dövlət qəbul etmədi və bu günə kimi Azərbaycan, Rusiya və Qazaxıstan “orta xətt” prinsipi ilə bölgü ilə razılaşıb və müqavilə imzalayıblar.

İran isə bu mövqeyindən nəinki əl çəkməyib, hətta onu elə səviyyəyə çatdırıb ki, 2001-ci ilin 23 iyulunda Xəzərin dərin hissəsində yerləşən “Araz-Alov-Şərq” strukturlarında BP şirkəti geofiziki kəşfiyyat işlərini dayandırmağa məcbur oldu. Düzdür, o zaman Azərbaycan tərəfi məsələni daha da mürəkkəbləşdirməmək üçün həmin strukturlarda işləri bu günədək bərpa etməyib və məsələni Xəzərin hüquqi statusu həllini tapanacan təxirə salıb.

Ancaq İranın arzusu tam başqa olub. Belə ki, o, Xəzərin dərin sularında qazma aparmaq istəyirdi. Təəssüf ki, bunun üçün onun qazma avadanlığı yox idi. Belə bir qurğular Xəzərdə yalnız Azərbaycana var idi.

Öz arzusunu gerçəkləşdirmək üçün İran nəhayət 2007-ci ildə Mazandaran vilayətinin tərsanələrinin birində Xəzər sahilində İsveçin GVA şirkəti ilə Müştərək müəssisə quraraq “İran-Alburz” adlı üzən qazma qurğusunun tikintisinə start verdi. 2009-cu ilin fevralında platformanın tikintisi başa çatdı. Aprel ayında platforma qazma nöqtəsinə yola salınarkən onun adı dəyişdirilərək “Əmir Kəbir” adlandırılmış və bir ay sonra İranın “Neft Xəzər” şirkəti qazma işlərinə başlamışdı.

Hələ o zaman Azərbaycan KİV-lərinin bu faktla bağlı narahatçılığına münasibət bildirən Xarici işlər nazirinin müavini, Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı Azərbaycan tərəfdən İşçi qrupun rəhbəri Xələf Xələfov bildirmişdi ki, “İranın Xəzərdə quyu qazması Azərbaycanla İran arasında dənizin delimitasiyası üzrə müzakirələrə zidd deyil”. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan tərəfi İranın Xəzərdəki qazma işləri ilə tanış olub və araşdırmalardan məlum olub ki, İranın fəaliyyəti Azərbaycanın suveren hüquqlarını pozmur.

Yəni, bunun indiki açması budur ki, İranın açdığı qaz yatağı tərəflər arasında hazırda və gələcəkdə mübahisə predmeti deyil.

Doğrudanmı meqa yataq?

Təbii ki, bunu kənardan təsdiq etmək mümkünsüzdür. Ancaq bəyan edilən həcmlərə də inanmaq çətindir.

Xəzərin Azərbaycan və Türkmənistan hissələrində son 15 ildə təqribən 20 kəşfiyyat quyusu və bundan 2 dəfə çox qiymətləndirmə quyuları qazılıb. Aparılan qazma işlərinin nəticələrinə əsasən onu demək olar ki, artıq Xəzərin dərin sularında neft yatağı tapmaq imkanı yox dərəcəsindədir. Ancaq qaz yataqlarının aşkar edilməsi ehtimalı var.

Bunun bariz nümunəsi kimi 2011-cü ilin yayında açılan “Abşeron” qaz yatağını göstərmək olar. Geoloqlar diqqəti bir şeyə çəkirlər ki, iri qaz yataqları Xəzərin nəinki dərin sulu hissəsində, həm də dərin qatlarında cəmləşir. Məsələn, 2003-cü ildə “Abşeron” yatağında ilkin kəşfiyyat zamanı açılan laylar 6300 metr dərinlikdə idi, ancaq oradakı ehtiyatlar kommersiya baxımından cəlbedici həcmdə deyildilər. 2011-ci ildə açılan laylardakı ehtiyatlar isə təqribən 7200-7300 metr dərinlikdə yerləşirdi. O cümlədən “Şah-dəniz”  yatağının dərin qatlarındakı laylar 7100 metr dərinlikdə cəmləşiblər.

Bu baxımdan İran tərəfin elan etdiyi yataq Xəzərin daha dərin sularında yerləşir, burada laylara olan təzyiq daha yüksək olmalıdır və qaz yatağı da daha dərində yerləşməlidir. Ancaq İran rəsmilərinin “Əmir Kəbir” qazma platformasının texniki parametrləri ilə bağlı bəzi açıqlamaları müəyyən şübhələr yaradır.

Belə ki, bu platforma dənizdə suyun 1030 metr dərinliyində işləsə də, qazma dərinliyi cəmi 6000 metr intervalında məhdudlaşıb (Azərbaycanın analoji qurğuları isə 8-9 min metrədək qaza bilirlər). Belə çıxır ki, Azərbaycan sularında 7 min metr dərinlikdə olan qaz layları İran tərəfdə 1,5-2 min metr Yerin üzünə doğru çıxmağa başlayır? Nəsə inandırıcı görsənmir...     

Qazdan yararlanmaq siyasəti

İran prezidenti Mahmud Ahmadinejad isə iddia edib ki, “yeni yataqlar (baxmayaraq ki, cəmi 1 yataq açılıb – İ.Ş.) Xəzər dənizi rayonunda vəziyyəti və enerji balansını tam dəyişəcək”. O, həmçinin əmindir ki, yeni qaz yatağının kəşfi İranın Xəzər dənizi və yaxın rayonlarda siyasi rolunu artıracaq.

Əgər güman etsək ki, İran həcminə görə Xəzərdə ikinci “Şah-dəniz” yatağı əldə edib, bu, bölgənin enerji balansına rəsmi Tehranın təsirini heç də kifayət qədər dəyişməyəcək. Nəyə görə?

Ona görə ki, təsir etmək üçün ilkin növbədə sözügedən qaz yatağı işlənməli və kapitala çevrilməlidir. Əks təqdirdə, o, sadəcə balans ehtiyatından başqa bir şey deyildir. Onun işlənməsi üçün isə İranın texnologiyası yoxdur.
​​​
Adicə bir fakt: “Şah-dəniz”in “Mərhələ-2” layihəsi dənizin 450-550 metr dərinliyində yerləşir. Burada elə bir mürəkkəb texnologiya tətbiq ediləcək ki, qazı hasil etmək üçün dünyanın ilk  onluğuna düşən şirkətlərin heç də hamısı buna malik deyil. İrana qarşı isə sanksiyalar mövcuddur, demək xarici şirkətlərin köməyinə də ümid bağlamaq olmaz.

Fərz edək ki, İran həmin yataqdan qaz hasil edə bildi. Bəs, onu hara ixrac edəcək? Bütün Xəzəryanı ölkələr qaz hasilatı ilə məşğuldur. Avropaya ixrac hələlik mümkün deyil. Gələcəkdə mümkün olacağı təqdirdə isə İran özünə Rusiya kimi rəqib qazana bilər. Özü də Kreml İranı onun əzəli bazarına girişmək cəhdinə görə çox ciddi cəzalandıra bilər, hətta Xəzərin statusu məsələsində “dənizin bölünməsinin” yalnız Sovet İttifaqından ayrılmış dövlətlərin suveren hüququ olduğunu gündəmə gətirə və yeni açılan yatağı olun əlindən “ala da bilər”.

Ona görə də çox güman ki, tapılan qaz hələ ki, uzun müddət siyasi alət kimi istifadə ediləcək, nəinki mavi yanacaq kimi.

Bunlar müəllifin şəxsi təhlillərinin nəticələridir.

.

Xəbər analizi 

Azərbaycan hökuməti gələn ilin büdcəsini parlamentdə müzakirə edərkən eyni zamanda 2016-ci ilədək olan dövrdə ölkə iqtisadiyyatının inkişafına dair proqnozlarını da təqdim etmişdi.

Bu məlumatlar o qədər də ölkə mətbuatında geniş işıqlandırılmadı. Bəlkə də ona görə ki, Azərbaycanda adətən hava proqnozundan başqa digər öncəgörmələrə əhali elə də əhəmiyyət vermir. Çünki praktikada özünü doğruldan hökumət proqnozları bəlkə də təsadüf nəticəsində olanlardır.

Hökumətin proqnozları

2012-ci ildə neft və qaz sektoruna 4 mlrd 268 mln. manat investisiya yatırılması proqnozlaşdırılır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu vəsait ümumilikdə ölkə iqtisadiyyatına yönəldiləcək investisiyaların 31,6%-ni təşkil etməlidir.

Gələn il təqribən 2 mlrd. manat vəsait təkcə “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarının işlənməsi layihəsi çərçivəsində xərclənəcək. Bunun da əsas hissəsi “Çıraq” yatağında quraşdırılacaq yeni hasilat platformasının tikintisinə yönəldiləcək.

Belə ki, tikinti işlərinin əsas hissəsi 2012-ci ildə yekunlaşmalıdır ki, 2013-ü ildə sözügedən platformanı dənizdə quraşdırıb ondan neft hasilatına başlamaq mümkün olsun.

Bunun sayəsində 2014-cü ildə AÇG-də neft hasilatının “pik” həddinə (bəzi məlumatlara görə 44 mln. tonadək – İ.Ş.) çatdırılması proqnoz edilir.

Gələn ilin aprel ayında həmçinin “Günəşli” yatağının dərinsulu hissəsində BP şirkəti hasilat platformasına bəzi modernizasiya işləri aparmağı planlaşdırır. Bu, hasilatın dəniz şəraitində daha təhlükəsiz aparılması və sualtı nəqletmə sisteminin dayanıqlığının artırılması məqsədilə ediləcək.​​ Təbii ki, gələn ilin əvvəlində “Şah-dəniz” yatağının “Mərhələ-2” layihəsinin Azərbaycan hökuməti tərəfindən sanksiyalaşdırılması gözlənir. Bundan sonra “Mərhələ-2” layihəsi çərçivəsində qızğın işlər başlamalıdır. Təkcə onu qeyd etmək lazımdır ki, bu layihə üzrə işlərə artıq 600 nəfərlik bir heyət cəlb olunub.

Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) ölkə içi layihələri də kifayət qədər kapitalyönümlüdür.

Belə ki, əsas işlərdən biri ölkənin qazlaşdırılması ilə bağlı dövlət proqramının yerinə yetirilməsi olacaq. SOCAR 2013-cü ilin sonuna kimi ölkənin bütün qaz nəql sisteminin, o cümlədən paylayıcı şəbəkələrin modernizə edilməsini və yaşayış məntəqələrinin qaz təminatının hazırkı 83%-dən 95%-dək yüksəldilməsi öhdəliyi götürüb.

2012-cü ilin mayınadək Almaniyanın E.ON Ruhrgas A.G. şirkəti Bakı və Abşeron yarımadasının qaz təsərrüfatının təchizatına dair texniki-iqtisadi əsaslandırılmasını hazırlamalıdır və bundan sonra SOCAR optimal idarəçiliklə bağlı qərar çıxarmalıdır.

SOCAR rəsmilərinin açıqladığına görə, “Azəriqaz” onların tabeçiliyinə keçdikdən sonra aparılan modernizasiya işləri nəticəsində təbii qazın nəqli və paylanması vaxtı texniki itkilərinin qarşısını nə az, nə çox – düz 37% almaq mümkün olub və yaxın iki ildə bu göstəricini minimuma endirmək bir məqsəd kimi qarşıya qoyulub. Buna isə milyard manatdan çox investisiya lazım olacaq. 
 
   İnvestisiyalar cədvəli (mln. manatla):

	2012-ci il	2013-cü il	2014-cü il	2015-ci il
Neft-qaz sektoru	4268,0	5477,6	5574,7	5053,2
Qeyri-neft sektoru	9224,7	9728,3	11101,4	12425,9
Büdcədən investisiyalar	7452,8	7581,0	7954,8	8328,9
Özəl sektordan investisiyalar	6039,8	7624,9	8721,3	9150,2

Bu günlərdə Sopotda (Polşa) Avropa Enerji Forumu keçirilir. Mən Avropanın enerji mənbələrinin müxtəlifləşdirilməsi ilə bağlı diskussiyalarda şərhçi kimi iştirak edirdim. Əvvəlcədən anons edilsə də, Nabucco Pipeline Co. Şirkətinin icraçı direktoru cənab Reinhard Mitschek nəinki məruzəçi kimi, heç iştirakçı kimi də tədbirdə görsənmədi.

Demək, onun “gizlənməsinin” bir səbəbi olmalıydı. Bunun səbəbinə BP şirkətinin aşıqlaması aydınlıq gətirdi.

BP, SOCAR və BOTAŞ strateji tərəfdaşlığı 

BP, SOCAR və BOTAŞ Bakı-Tbilisi-Ceyhan əməliyyatları və nəhəng “Şah-dəniz” qaz yatağının tam işlənməsini dəstəkləyən 14 sazişdən ibarət paketi təsdiq ediblər. Noyabrın 25-də BOTAŞ və “Şah-dəniz” idarəetmə şuralarının bu sazişləri təsdiqləməsindən bir ay əvvəl sazişlər Türkiyənin baş naziri Recep Tayyip Erdoğan və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev arasında İzmir şəhərində keçirilmiş görüş zamanı imzalanmışdı.

Bu sazişlər 2017-ci ildən başlayaraq “Şah-dəniz” qazının Türkiyəyə satışı və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına nəqli üçün hüquqi çərçivəni təmin edir. Elə buna görə də həmin sənədlər ilk dəfə olaraq Xəzər dənizindən Avropaya qaz çatdıracaq “Cənub Qaz Dəhlizi” adlandırılan nəql yolunun açılmasına yönəlmiş çox mühüm bir addımdır.

Bu sazişlər paralel olaraq iki alternativ boru xəttinə baxılmasına imkan verir. Onlardan biri BOTAŞ-ın mövcud boru xətti şəbəkəsinin yeniləşdirilməsi, digəri isə Türkiyə ərazisindən tamamilə yeni bir müstəqil boru xəttinin inşasını nəzərdə tutur.  Bu yeni müstəqil  boru xətti – ona Trans-Anadolu Boru kəməri və ya TANAB adı verilib – həm Türk və həm də qaz istehsalçısı şirkətlərindən ibarət yeni bir konsorsium tərəfindən işlənəcək.

Şuranın sənədləri təsdiqindən bir neçə gün öncə BP-nin prezidenti Bob Dadli həm neft, həm də qaz məsələlərini müzakirə etmək üçün Ankarada Türkiyənin baş naziri Recep Tayyib Erdoğanla görüşmüşdü. O həm də Türkiyənin prezidenti Abdulllah Gül, baş nazirin müavini Ali Babacan və energetika naziri Taner Yıldızla da görüşlər keçirmişdi.

BP Trans-Anadolu Boru-ya qoşulur

Əslində BP rəhbərinin yüksək səviyyədə rəsmi Ankara tərəfindən qəbulu çox şeylərə “işıq salmağa” kömək edir. Belə ki, BP şirkəti BTC Co.-nun operatoru kimi Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin Türkiyə hissəsində nəqletmə məsələlərinin stabilliyini və effektivliyini artırmaq məqsədilə tranzit tariflərinin artırılmasına razılıq verdi və bunun elə bir həddə müəyyənləşdirilməsinə “hə” dedi ki, Türkiyə hökumətinin sadəcə heç bir texniki-iqtisadi məsələni ortaya qoyaraq etirazı mümkün olmadı.

İkincisi, Trans-Anadolu Boru xətti kimi dünya səviyyəli bir qaz kəmərinin müasir tələblər əsasında layihəndirilməsi və illər keçdikcə onun buraxıcılıq gücünün az qala 2 dəfə artırılmasına nail olunması heç də asan məsələ deyil. Burada lider şirkətin texniki dəstəyinə istər-istəməz ehtiyac duyulacaq.

Üçüncüsü, Trans-Anadolu Boru kəməri o yerdə qurtarmalıdır ki, oradan digər boru başlayacaq və onun layihəsini və ideyasını verən şirkətin adı BP-dir. Demək, Şərqi Anadoludan başlayacaq boru kəməri əslində Avropanın içərilərinə qədər uzanacaq və burada strateji maraqlardan çıxış edilirsə, onda BP, SOCAR və BOTAŞ-ı uzun müddətə bir-birinə bağlayacaq meqa bir layihənin təməlindən söhbət gedə bilər.

Elə buna görə də Bob Dadli Ankarada BP əməkdaşları ilə görüşündə maraqlı məqamlara toxunub: “Türkiyə enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynayır. BP-nin əməliyyatçısı olduğu BTC boru kəməri və “Şah-dəniz” yatağının “Mərhələ-2” layihəsinin işlənməsi kimi layihələr bu məqsədi dəstəkləyə bilər. Bu ölkənin niyyəti regional enerji ötürücüsü mərkəzinə çevrilməkdir və mən fəxr edirəm ki, BP həmin məqsədlərin həyata keçməsinə kömək etmək üçün hökumətlə birgə işləmək imkanına malikdir”.

Necə deyərlər, artıq şərhə ehtiyac yoxdur – BP bundan sonra bütün gücünü Türkiyənin regional enerji tranziti mərkəzinə çevrilməsinə yönəldəcəkdir.

Bəs, BP-nin marağı nədir? Çox sadə - yaxın 40 il üçün BP Şərqdən Qərbə axacaq qaz və neft kəmərlərinə hansı şirkəti buraxmağı, hansını buraxmamağı məsələlərinə təsir imkanına malik olacaq. Bu isə ona tam başqa bir status qazandıra bilər.

“Nabucco” niyə gerçəkləşmədi

Bu layihə 2002-ci ildə doğulmuşdu və 2005-ci ildən Avropa Birliyinin dəstəyini almışdı. Ancaq praktikada realizə olunmağa imkan tapmadı. Nəyə görə? Bunun bir-neçə səbəbi vardı:


BP niyə Amerika şirkətlərindən ağıllı çıxdı?

Soruşula bilər ki, BP niyə özünü bu qədər “oda-közə” vurur, Trans-Anadolu Boru kəmərinin və “Şah-dəniz” qazının Avropaya nəqli üçün 4-cü ixrac marşrutunun reallaşmasına çalışır?

Bunun BP üçün kommersiyadan əlavə, böyük bir ənənəvi əhəmiyyəti də var. Belə ki, Britaniyanın neft nəhəngi vaxtilə İrandakı layihələrinə görə həyata vəsiqə qazanıb və bu şirkət uzun illər Yaxın Şərqin karbohidrogen ehtiyatlarının işlənməsi hesabına dünyada məşhurlaşıb. Onun vaxtilə Rusiya bazarına ayaq açması da o qədər yetərli olmadı.

Ancaq BP üçün Xəzərdə, əsasən də Azərbaycandakı bütün layihələri uğurlu oldu, onun dünya üzrə ən məhsuldar neft və qaz quyuları məhz Azərbaycandadır. Amerikanın neft nəhəngi – ExxonMobil isə faktiki olaraq Xəzərdə bir-birinin ardınca səhv addımları ilə yadda qaldı və ən gülməlisi onun menecerlərinin BTC-yə kommersiya baxımından “uğursuz” rəyi vermələri oldu.

Nəticədə bu gün o boyda şirkət “Azəri-Çıraq-Günəşli”dəki payını dəmir yolu ilə daşımağa məcburdur. BP isə Türkiyənin TPAO şirkəti ilə birgə İraq Kürdüstanında artıq bir qaz yatağının işlənməsinə dair müqavilə imzalayıb (müqayisə üçün noyabrda ExxonMobil şirkəti İraq Kürdüstanındakı layihəni tərk etdi ki, İraqın cənubunda müqavilə imzalasın, ancaq hələ də qeyri-müəyyənlikdir).

Türkiyə hökuməti bütün gücünü ona yönəldib ki, İraq Kürdüstanı ilə əlaqələri gücləndirsin və vəziyyət stabilləşən kimi Trans-Anadolu Boru kəməri ilə həmin qazın ixraca başlasın. Bundan əlavə, Türkiyə hökuməti TPAO\BP alyansına Türkiyənin Qara dəniz şelfində kəşfiyyat işləri ilə bağlı lisenziya da verib. Beləliklə, strateji baxımdan BP üçün Türkiyə çox gözəl bir məkana çevrilir və Ankara da BP-nin imkanları və ambisiyalarından ölkənin enerji təhlükəsizliyinin davamlı təminatçısı kimi yararlanmağa çalışır.

Yadınızdadırmı, ötən yazıların birində yazmışdım ki, ABŞ Dövlət Departamentinin enerji məsələləri üzrə rəsmi nümayəndəsi Richard Morningstar əslində Bakıya ona görə gəlmişdi ki, Türkiyədə inşa ediləcək boru kəmərində Amerika şirkətləri üçün pay istəyirdi. Ancaq belə görünür ki, BP olan yerdə Amerika şirkətləri özlərini küncə sıxılmış hiss edirlər, baxmayaraq ki, bu ingilis şirkətinin səhmdarlarının bir hissəsi ABŞ vətəndaşlarıdır.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Noyabrın 22-də Qazaxıstan paytaxtında Xəzərin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın işlənməsi üzrə Xüsusi işçi qrupun 30-cu iclası öz işinə yekun vurdu. İclasın yekununa həsr edilmiş mətbuat konfransında yadda qalan hissə Xəzərin hüquqi statusu məsələlərindən daha çox «Transxəzər»lə bağlı oldu. Belə ki, məhz Astana görüşündən sonra bir daha Xəzəryanı ölkələrin bu meqalayihəyə münasibəti bəlli oldu.

MÜNASİBƏTLƏR

Jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən rəsmi Bakının mövqeyini dilə gətirən Xarici İşlər nazirinin müavini Xələf Xələfov bildirib ki, Azərbaycan tranzit ölkə kimi əməkdaşlıq üçün açıqdır və karbohidrogenlərin tranziti üçün öz imkanlarını təqdim etməyə hazırdır. Daha sonra nazir müavini «Xəzəryanı ölkələr öz nəqliyyat və enerji layihələrinin reallaşdırılması üçün suveren hüquqa malikdirlər» deyərək «Transxəzər» qaz kəmərinin mümkün çəkilişi məsələsini jurnalistlərə şərh edib.

Faktiki olaraq Azərbaycanın mövqeyi bir qədər əvvəl rəsmi Aşxabadın «Transxəzər»lə bağlı elan etdiyi mövqe ilə üst-üstə düşüb. Çünki Türkmənistan Xarici İşlər Nazirliyinin noyabrın 19-da yaydığı bəyanatda göstərilir ki, bu ölkə öz ərazi sularında həyata keçirmək istədiyi layihələr üzərində suveren hüquqlara malikdir və üçüncü tərəfin buna qarışması ​​yolverilməzdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Türkmənistan prezidenti Qurbanqulu Berdıməhəmmədov rəsmi Aşxabadın Xəzər dənizində magistral boru kəmərləri çəkilməsi məsələsinə münasibətini ortaya hələ düz 1 il öncə - 18 noyabr 2010-cu ildə Xəzəryanı dövlət başçılarının Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı Bakı zirvə toplantısında ortaya qoymuşdu. O zaman Berdıməhəmmədov bəyan etmişdi ki, boru kəməri hansı dövlətlərin ərazi sularından keçəcəksə, məhz həmin dövlətlərin suveren hüquqları çərçivəsində həllini tapmalıdır.

«Transxəzər» boru kəməri Xəzər hövzəsinin enerji resurslarının Avropa bazarına çatdırılması üzrə «Cənub dəhlizi»nin hissəsi kimi nəzərdən keçirilir. Bununla bağlı cari ilin sentyabrın 12-də Avropa Birliyi Enerji Komissiyasına xüsusi mandat verib ki, «Transxəzər» qaz kəmərinin tikintisi ilə bağlı Azərbaycan və Türkmənistanla danışıqlara başlasın. Danışıqların ilk raundu oktyabrın ikinci ongünlüyündə Brüsseldə baş tutub.

Kreml sentyabrın 13-də XİN tərəfindən bəyanat yayaraq buna özünün kəskin reaksiyasını vermişdi. Moskvanın fikrincə, Xəzərin hüquqi statusunun həllini tapmadığı bir şəraitdə belə bir addımın atılması regionda vəziyyəti gərginləşdirə bilər. Rusiya Avropa Birliyinin Xəzər regionu ilə heç bir coğrafi sərhədləri olmamasını əsas gətirərək, rəsmi Brüsseldən regionun işlərinə qarışmamasını tələb etmişdi. Moskva bununla kifayətlənməyərək bir-neçə dəfə «Transxəzər» qaz kəməri kimi meqalayihələrin həyata keçirilməsi zamanı bütün Xəzəryanı dövlətlərin razılığının olmasını dilə gətirmişdi. İran isə sanki Moskvaya «züy» tutmaqla kifayətləndi, yəni konsensusla (hamılıqla razılıq) məsələlərin həllinin vacibliyini qeyd etdi. ​​Bu azmış kimi, İran Qaz Şirkətinin rəsmisi «Mehr» agentliyinə müsahibəsində rəsmi Aşxabada yol da göstərdi: nəyə lazım «Transxəzər», Türkmənistandan İrana qaz idxalı günü bu gün 20 mlrd kub metr səviyyəsində həyata keçirilə bilər və buradan da biz onu Türkiyə üzərindən Avropaya nəql edərik, təki rəsmi Brüsseli razı salın. Necə deyərlər, rəsmi Tehran eyni zamanda özünün siyasi-iqtisadi problemlərini çözmək arzusuna düşdü.

Ən maraqlı mövqe isə Qazaxıstandan gəldi. Buna daha çox mövqesizlik də demək olardı. Ona görə ki, AB Enerji Komissarı Günther Oettinger oktyabrın 4-də Astanada KIOGE-2011 neft-qaz beynəlxalq konfransında üzünü bu ölkənin rəhbərliyinə tutaraq ««Transxəzər» qaz kəmərinə qoşulun» deyə çağırış etdi. Ancaq onun çağırışı cavabsız qaldı, baxmayaraq ki, tədbirdə ölkənin nazirləri və enerji sektorunun rəhbərləri hamısı iştirak edirdilər. Yalnız oktyabrın 6-da beynəlxalq KİV nümayəndələrinin sorğularından sonra neft və qaz naziri Suat Mınbayev jurnalistlərə ağızucu bunları deyə bilmişdi: «Hələ ki, yaxın gələcəkdə bizim «Transxəzər»ə vurula biləcək azad qaz resurslarımız yoxdur». Astanada xüsusi işçi qrupun 30-cu görüşündəki mətbuat konfransında isə Qazaxıstanın Xarici İşlər nazirinin müavininin «Transxəzər»lə bağlı şərhi daha dumanlı oldu:

«Biz Xəzərin hüquqi statusunun həlini tapmayana qədər bu layihəyə qoşulmayacağıq». Yəni, əvvəllər resursların haçansa tapılmasına ümid bəsləmək olardı, ancaq hüquqi məsələnin həllinin tapılmasına ümid bəsləmək əslində «birdəfəlik «yox» deməməyin diplomatik formasından» başqa bir şey ​​deyildir.

DÜSTURLAR NƏ DEYİR

Beləliklə, indiyədək «Transxəzər»ə münasibətdə Xəzəryanı ölkələrin münasibətini formulaya çevirsək aşağıdakı düsturu alarıq: 2+2+1. Xəzərin hüququ statusu düsturu artıq çoxdandır ki, bu şəkildədir: 3+1+1. Yəni, Rusiya, Qazaxıstan və Azərbaycan Xəzərin dibinin orta xətlə bölünməsi tərəfdarıdırlar və bunu öz aralarında artıq həyata keçiriblər də. İran Xəzərin 20% olmaqla tərəflər arasında bərabər bölünməsini istəyir. Türkmənistan da Xəzərin dibinin orta xətlə bölünməsi tərəfdarıdır, ancaq bu zaman iri adaların və Abşeron yarımadasının hesab nöqtəsi kimi götürülməsini istəmir, yəni «analoqsuz bölgü sistemi» istəyir.   

Bu düsturlara nəzər salsaq görərik ki, məsələlər göründüyündən də mürəkkəbdir. Çünki burada məsələlərin həllinin tapılmasında mövqe çoxluğunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Əks halda çoxdan Xəzərin hüquqi statusu həllini tapardı və bunun nəticəsi kimi 2001-ci ildən kəşfiyyat işləri dondurulmuş «Araz-Alov-Şərq» strukturlarında axtarış işləri bərpa edilərdi. «Transxəzər»in çəkilməsi siyasi bəyanatlar yolu ilə deyil, hüquq çərçivəsində həll olunardı və region ölkələri ən azından iqtisadi əməkdaşlıqlarını indiki səviyyədən qat-qat yüksəldərdilər.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Noyabrın 14-15-də ABŞ dövlət katibinin Avrasiyada enerji diplomatiyası üzrə xüsusi nümayəndəsi Richard Morningstar Bakıda səfərdə olub. Səfəri çərçivəsində onun Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev, hökumət rəsmiləri və energetika sahəsində işləyən şirkətlərin rəhbərləri ilə görüşləri olub. Morningstar Azərbaycana hər il bir-neçə dəfə səfər edir və əsas məsələ budur ki, o bu dəfə Bakıya nə məqsədlə gəlmişdi?
 
Rəsmi məlumatlar
 
Azərbaycanın rəsmi KİV-ləri Morningstarın Bakı səfəri haqda demək olar ki, protokol görüşlərdən hazırlanan məlumatlardan başqa bir şey verməmişdilər. Elə dövlət başçısı ilə görüşdən də qısa bir xəbər yayılmışdı. Ona görə bütün ümidlər qalırdı cənab Morningstarın özünün keçirəcəyi mətbuat konfransına.
 
Həmin tədbirə də ABŞ səfirliyi məhdud sayda jurnalist dəvət etdiyindən orada səsləndirilən fikirləri informasiya agentlikləri vasitəsilə öyrənməli oldum. Ancaq ilk dəfə idi ki, bu cür yüksək ranqlı məmurun açıqlamalarında həddən artıq bir-birinə uyğun olmayan fikirlərlə rastlaşırdım. Ona görə də qərara gəldim elə ABŞ-ın rəsmi orqanlarının informasiya mənbələrindən istifadə edim.
 
Morningstarın açıqlaması
 
“Amerikanin səsi” radiosunun saytında yerləşdirilmiş məlumatda Morningstara istinadən bildirilir ki, ABŞ Nabucco-nun tikintisi ilə bağlı siyasi dəstəyini təklif edib və bundan sonra da dəstəyini davam etdirəcək.
 
“Nabucco-nun tikintisi siyasi və strateji cəhətdən mühüm olardı. Kəmərin tikintisinə Amerika şirkətləri cəlb olunarsa Amerika idxal-ixrac Bankı tərəfindən tikinti fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsinə maliyyə vəsaiti yönəltmək mümkündür. Amerika Cənub dəhlizindən keçən istənilən layihəni dəstəkləyəcək. Bir şərtlə ki, bu kəmər Nabucco-dan kiçik tutumlu olmalıdır.

Çox aydın zəmanət verilməlidir ki, bu kəmərin genişləndirilməsi imkanları olsun. Zərurət yarandıqda bu kəməri genişləndirmək mümkün olmalıdır. Bir daha təkrar edirəm ki, biz Nabucco-nu bu baxımdan dəstəkləyirik ki, onun tikintisi strateji və siyasi baxımdan əhəmiyyətlidir.”
 
Qarışıq  məqamlar 
 
Açıqlamadan belə məlum olur ki, Morningstarın Azərbaycana səfərinin əsas məqamlarından biri Nabucco layihəsinə lobbiçilik etmək imiş və bu arzusu gerçəkləşməmiş qalıb. Ancaq buna baxmayaraq, o, jurnalistlərə bəyan edib ki, “Amerika və Azərbaycan bütün enerji məsələlərində əhəmiyyətli, zəruri ümumi ortaq razılığa malikdir”.
 
Başqa bir tərəfdən Morninqstar bildirib ki, “bir müddət öncə qazın satışı və tranziti ilə bağlı Türkiyə ilə Azərbaycan arasında əldə edilmiş razılığa görə İlham Əliyevi təbrik etdim. Bu sazişin Cənub dəhlizi layihəsinin davam etdirilməsi baxımından əsas təkan olması ilə bağlı mülahizələrimizi bölüşdük... Hər iki tərəf qazın Avropaya çatdırılmasında kommersiya baxımından bütün tərəflər üçün əhəmiyyətli layihəni dəstəkləyəcəyi barədə razılığa gəldi”.
 
Demək cənab Morningstar bilirdi ki, İzmirdə oktyabrın 25-də SOCAR və BOTAŞ razılığa gəliblər ki, paritet əsasda Türkiyə ərazisində yeni bir qaz kəmərinin tiksinlər və bunun vasitəsilə də Azərbaycan qazını gələcəkdə Avropaya ixrac etmək mümkün olacaq.
 
Bundan başqa, ABŞ administrasiyası ekspertlərinin də yəqin ki, Nabucco kəmərinin son qiymətlərindən və BP şirkətinin 4-cü ixrac variantından xəbərləri olmamış deyildi.

Elə isə Bakıda heç bir kommersiya dolğunluğu daşımayan bir layihənin “siyasi əhəmiyyət”dən danışmağın yeriydimi? Və ya maliyyə böhranına qarşı dünyanı bürüyən etiraz dalğası fonunda ABŞ-ın idxal-ixrac Bankını hələ özünün iqtisadi-kommersiya təsdiqini tapmamış Nabucco-nun tikintisinə nədən vadar etmək? Bəlkə gələcəkdə Nabucco Pipeline şirkətinin iflasa uğramasına elə indidən şirnikləndirici şərait yaratmaq məqsədi güdür bu? Düşündürücüdür!
 
“Dostcasına müzakirə”
 
Mənə daha çox qəribə gələni isə Morningstarın Nabucco qaz kəmərinin tikintisinə Amerika xidmət şirkətlərinin cəlb olunması məsələsinin ortalığa atılmasıydı. Ümumiyyətlə, ABŞ kimi dövlətin informasiya-kəşfiyyat imkanlarını göz önünə gətirəndə Dövlət Departamenti kimi orqanın nümayəndəsinin Bakıda çətin məqamlarla üzləşməsinə təəccüb edirsən.
 
Ancaq mənim nəzərimcə, Morningstarın hər şeydən çox gözəl xəbəri vardı və o bura ABŞ şirkətlərinin Türkiyədəki qaz kəmərində pay almaq məsələsini “dostcasına müzakirə etmək” üçün gəlmişdi.
 
Yadıma bir şey düşür: heç Bakı-Tbilisi-Ceyhanın tikintisində belə ABŞ-ın tikinti şirkətlərinə iş verilməmişdi. Türkiyə ərazisində isə çətin bu ölkə ilə rəqabət aparan tikinti şirkətləri olsun.

Ona görə, mənə belə gəlir ki, Vaşinqton Bakıda maraqlı bir strateji başlanğıca “start” vermək niyyəti güdür və bunu açıq ifadə etməmək üçün cənab Morningstar Bakıdakı mətbuat konfransında bəzi şeyləri bir-birinə qarışdırmalı olub.

Beləliklə, noyabrın 8-də Avropanını enerji həyatında əlamətdar və tarixi sayılacaq bir hadısə baş verdi – “Şimal axını” qaz kəməri ilə Almaniyaya birbaşa Rusiya qazını nəql etmə infrastrukturu işə salındı. Cəmi 1 il keçəcək və bu kəmərin ikinci qolu da tikilib başa çatacaq.

Ümumiyyətlə, 2015-ci ilədək yeni yaradılan bu infrastruktur vasitəsilə Baltik dənizinin dibi ilə Qərbi Avropaya “Gazprom”şirkəti tranzit ölkələrdən yan keçməklə ildə 55 mlrd. m³ qaz ötürmək iqtidarında olacaq.

Bizi maraqlandıran isə əsas budur ki, “Şimal axını” layihəsinin gerçəkləşməsi əslində adi bir kommersiya layihəsi idi, yoxsa “Gazpromun” Avropa bazarlarında öz mövqeyini qoruması uğrunda ölüm-dirim mübarizəsində həmçinin Kremlin qələbəsinin nümayişi?

Əldə olan rəsmi faktlara müraciət edək.

“Şimal axını” – xəzinə axını

Bu layihə gündəmə Nabucco-dan gec gəlmişdi. Əsas məqamı 2006-cı ilin yanvarında Rusiya ilə Ukrayna arasında yaranan nəqletmə ilə bağlı 2 həftəlik münaqişə ucbatından “Qazprom”un Avropaya stabil mavi yanacaq ixrac edə bilməməsi olmuşdu. O zaman Kremldə qərar verdilər ki, artıq Ukraynanın qərbyönlü hakimiyyətinə bel bağlamaq olmaz və onları cəzalandırmaq lazımdır.

Beləliklə, Ukraynadan yan keçməklə birbaşa Qərbi Avropa bazarına çıxa biləcək bir layihənin ştrixləri cızıldı. O zamandan bildirilirdi ki, bu bir siyasi layihədir, çünki onun iqtisadi baxımdan elə bir əsası yox idi. Ukraynanın qaz nəqletmə sistemi modernləşdirmə aparılsaydı problemsiz 130 mlrd. m³ Rusiya qazının Avropaya daşınmasını həyata keçirə bilərdi.

Ancaq nədənsə “Gazprom” rəsmi Kiyevin bu təklifini qəbul etmək fikrindən vaz keçdi və əvəzində onun qaz boru kəmərlərinə yiyələnmək siyasəti yürütməyə başladı. Beləcə, məsələnin həllindəki siyasi mahiyyət həmişə gündəmdə oldu.

Digər tərəfdən, 2006-cı ildən Avropa Birliyi enerji resurslarının divesifikasiyası ilə bağlı xüsusi qərar qəbul etdi və bu baxımdan Nabucco layihəsi cəlbedici bir infrastruktur kimi təqdim edilməyə başlanıldı. Düzdür, Rusiyanın buna qarşı “Cənub axını” layihəsi vardı, ancaq Moskva yaxşı anlayırdı ki, o cür meqa infrastrukturu təkbaşına ərsəyə gətirmək üçün olduqca böyük kapital və zamana ehtiyac var (bu layihə 25 mlrd avro qiymətində dəyərləndirilir). Buna görə də, Rusiya bütün enerjisini “Şimal axını”nın reallaşmasına yönəltdi.

“Gazprom” şirkətinin sözçüsü Sergey Kupriyanovun açıqlamasına görə, boru xəttinin 1-ci hissəsinə 7,4 mlrd avro sərmayə qoyulub, bank faizləri ilə birgə infrastrukturun qiyməti 8,8 mlrd avrodur.

Əgər nəzərə alsaq ki, boru xəttinin ümumi uzunluğu 1224 km.dir, onda 1 km. infrastrukturun başa gəlməsi üçün ümumi xərc təqribən 7,2 mln. avro (2 nasos stansiyası da daxil olmaqla) olub. Bu, həddən artıq böyük xərcdir.

Ekspertlər hesab edir ki, Şimal Axını kəmərinin ümumi məsrəfləri 20 mlrd avroyacan yüksəlsin və bunun təqribən 12 mlrd.-ı sırf “Gazprom”un üzərinə düşəcək. Bunu “Gazprom” nümayəndəsi də təsdiq edir. “Ola bilsin ki, “Şimal axını” layihəsinin özünü iqtisadi cəhətdən doğrultması üçün 15-16 il gərək olsun, bəlkə də daha uzun zaman.  Bu, qazın qiymətindən və bazardakı bir sıra şərtlərdən asılı olacaq”, deyə Kupriyanıv RT kanalına müsahibəsində deyib.

Avropanın qazancı

Əslində Avropa gündəmə diversifikasiyalı enerji siyasətini gətirməyin ilk uğurunu 5 il sonra – 2011-ci ildə hiss etməyə başladı.

Görürsünüzmü, əvvəllər – 10 il əvvəl “Gazprom” Avropa bazarında 31-32% paya sahib idi, ildən ilə öz şərtlərini qaz paylayıcı şirkətlərə diktə edirdi, Vladimir Putinin hakimiyyətini II müddətə möhkəmlətməsindən sonra isə “Gazprom” bazarların əldə edilməsində siyasi vasitələrdən maksimum yaralanmağa çalışırdı.

2011-ci ilin martın 1-dən isə Avropa Birliyi ərazisində “3-cü enerji paketi” deyilən qanun qüvvəyə mindi. Bu qanun qaz hasil edən şirkətlərə onun nəqli ilə yanaşı həm də satışı ilə məşğul olmağa məhdudiyyətlər qoyur, bəzi hallarda qadağan edir.

Nəticədə, 2011-ci ilin avqustundan “Gazprom” Avropadakı bir sıra qazpaylayıcı şirkətlərlə uzunmüddətli müqavilələrində qiymətləri yumşaltmağa başladı, bir sıra qaz paylayıcı şirkətlərdəki payını satdı və sair.

Əvəzində Avropa yeni infrastruktur və 50 illik təzə müqavilə qazandı. Artıq carı ildə “Gazpromun” payı Avropa bazarında 25% planlaşdırılır (illik həcmi 151-152 mlrd. m³ olmaqla).

Azərbaycan modeli – “ehtiyat igidin yaraşığıdır”

Son vaxtlar SOCAR (Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti) rəhbərliyinin aşıqlamalarından belə aydın olur ki, Azərbaycan “Şah-dəniz-2” layihəsi çərçivəsində Avropaya çıxaracağı qazın hansı marşrutla getməsinin açıqlanmasında tələsmir və məsələ bu il həllini tapası deyil. Artıq 2012-ci ilin əvvəlindən söhbət gedir.

Bundan əlavə, indi heç bilinmir ki, “Şah-dəniz-2” qazını Türkiyəyə qədər necə daşımaq gərəkdir: onu əvvəlki boru kəmərinin genişləndirilməsi ilə həyata keçirsinlər, yoxsa Azərbaycan ərazisində yeni bir boru xətti tiksinlər. Bu isə təqribən 1 il sonra məlum olacaq.

Bunları yazmaqda məqsədim odur ki, hələ ki, “Şah-dəniz” qazının Avropa bazarına gedib çatdırılması üçün hələ çox sayda məsələnin həllini tapmasına ehtiyac var. Ola bilsin heç 2018-ci ildə də Azərbaycan qazı Qərb bazarında olmasın. Ancaq bir vacib məsələ var: Azərbaycan qazı qoy, lap elə 2020-də ora gedib çatsın, ancaq kommersiya baxımından son dərəcə uğurlu bir layihə əsasında həyata keçirilsin və cəmi 10 il sonra bütün xərclərini çıxarsın. Bir də var ki... “Şimal axını” kimi düşək qabağa və...

Ona görə də məncə, tələsməyin və tələsdirməyin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Ən əsası budur ki, Azərbaycanın daxili bazarında kifayət qədər mavi yanacaq olduğu bir zaman nədənsə hələ də vətəndaşlarımızın bir hissəsinin soyuqdan əziyyət çəkdiyini görməməzliyə vuran məmurları isti yerlərindən tərpətmirlər.

P.S. Bu gün RBC TV-nin (Rusiyanın biznes kanalı) verdiyi xəbərlərə görə, Qərb “Qazprom” qarşısında “Cənub axını” layihəsinin gerçəkləşdiriləcəyi təqdirdə qazın satış qiymətlərində kifayət qədər endirim edilməsini tələb edib. Maraqlı yanaşmadır, deyilmi?

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.                    

Azərbaycanla Türkiyə arasında oktyabrın 25-də imzalanmış sənədlərin təfərrüatı yavaş-yavaş ictimaiyyətə açıqlandıqca, iki ölkənin bundan sonra bir-birinə nə qədər möhkəm bağlanacağını dərk etməyə başlayıram.

Düzdür, yenə də bu ölkələri bir-birinə boru infrastrukturu layihələri bağlayacaq, ancaq neyləmək olar, görünür, enerji daşıyıcılarının üzərində köklənən strateji əməkdaşlıq daha çox qlobal məsələlərin həllinə yönəlib.
 
Ona görə də bu hadisəni hər iki ölkənin iqtisadi həyatında oktyabr inqilabı da adlandırmaq olar. Əgər onun nəticələri planlaşdırıldığı kimi alınsa, həqiqətən regionun enerji siyasətindən daha böyük çərçivədə əhəmiyyət kəsb edəcək məsələlərə təsir imkanları qazanmış olarıq. Elə isə baxaq, görək nə baş verir.
 
YENİ QAZ KƏMƏRİ
 
Bu, imzalanan Paket qaz sazişi çərçivəsində tərəflərin razılığa gəldiyi ən mühüm və heç kəsin gözləmədiyi son dərəcə maraqlı bir layihədir. Ona görə gözlənilməz deyirəm ki, indiyə qədər Azərbaycanla Türkiyə arasında keçirilən 30-dan çox qaz danışıqları zamanı ictimaiyyətə bircə dəfə olsun bu ölkə ərazisində yeni qaz kəmərinin çəkilməsinə dair məlumat sızdırılmamışdı.
 
SOCAR (Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti – red.) və BP-nin nümayəndələri qeyri-rəsmi açıqlamaları zamanı bildirirlər ki, belə bir layihə gündəmə son anda gəlib. Ancaq mənim buna sadəcə inanmağım gəlmir. Çünki layihənin miqyası böyükdür.
 
Onların fikrincə, aparılan monitorinq onu göstərib ki, BOTAŞ-ın paylayıcı sistemi Türkiyənin şərqindən qərbinə “Şah-dəniz” yatağının “Mərhələ-2” layihəsi çərçivəsində 16 mlrd. kubmetrədək qazı BP-nin təyin etdiyi texniki şərtlər çərçivəsində (nasos stansiyaların dayanıqlı iş rejimində işləməsi, boru kəmərlərindəki döngələrdə vibrasiya normaları, qurğuların stabil elektrik qida mənbələri ilə təchizatı, boruda təzyiqə kənardan nəzarət və sair) ötürmək imkanına malik deyil.
 
İşi çətinləşdirən bir məqam isə o zaman üzə çıxdı ki, monitorinq daxili şəbəkənin müəyyən hissələrdə buraxıcılıq gücünün də yetərli olmadığını müəyyənləşdirdi. Bu zaman məsələnin yeganə çıxış yolu Türkiyə boyunca müasir tələblərə cavab verən yeni bir infrastrukturun yaradılması idi.

NABUCCO-NUN TƏKRAR TƏFTİŞİ 

Təbii ki, ilk həll variantı kimi NABUCCO nəzərdən keçirilməyə başlanıldı. Çünki Azərbaycan qazının Avropa bazarına çıxarılması üçün təklif edilən marşrutlar içərisində yalnız NABUCCO Türkiyə ərazisində boru xətti çəkməyi planlaşdırırdı, digər iki marşrut isə (TAP və İTGİ) qazın Türkiyə sərhədlərində qəbuluna yönəlmişdi.
 
SOCAR və BP bir tərəfdən, BOTAŞ isə NABUCCONUN bir həmtəsisçisi kimi digər tərəfdən əvvəlcədən Avropa Birliyinin dəstəklədiyi bu layihənin detallarını bütün incəliklərinədək birgə öyrənməyə başlamışlar. Özü də bu çoxdan başlayıb, ola bilsin təqribən ötən ilin sonlarından.
 
Mənim müşahidələrimə görə, alınan nəticələrlə BOTAŞ heç də razı olmayıb və uzun müddət Azərbaycan tərəfi nəhayət onu inandıra bilib ki, NABUCCO kommersiya baxımından yalnız “Şah-dəniz” qazı hesabına özünün məsrəflərini ödəmək qabiliyyətində deyil.
 
Yəqin diqqətli oxucuların yadındadır: 2011-ci ilin aprelin ortasında Bakıda ənənəvi Beynəlxalq neft və qaz nəqli konfransı keçirilirdi. Bu konfransda ən yadda qalan iki məqam idi:

-  birincisi, BOTAŞ-ın inkişaf üzrə baş menecerinin “Azərbaycanla Türkiyə arasında qaz danışıqları yekunlaşmaq üzrədir, bu ayın sonuna kimi imzalanma ola bilər” deməsi;

- ikincisi, BP şirkəti ekspertlərinin NABUCCO boru kəməri marşrutu üzrə (Ərzurumdan Avstriyaya qədər) müstəqil qiymətləndirmə apararaq gəldikləri nəticə - kəməri hazırkı qiymətlərlə heç vaxt 7,9 mırd avroya tikmək mümkün deyil, onun dəyəri 14,5-15 mlrd avro dəyərində ola bilər.

TÜRKİYƏNİN EHTİYATKARLIĞI 

Bundan sonrakı aylarda verilən məlumatlardan bəlli oldu ki, Türkiyə qaz nəqli ilə bağlı beynəlxalq qanunvericiliyin tətbiqi ilə bağlı müəyyən qədər ehtiyat edir. SOCAR rəsmiləri bunu belə izah etməyə çalışırdılar ki, bəs, indiyə qədər Türkiyənin qaz tranziti ilə əlaqədar heç bir təcrübəsi olmadığından bir qədər gələcəkdə ortaya çıxacaq problemlərdən narahatdır.
 
Məncə, hər bir tərəf üçün belə bir narahatlıq mövcud olmalıdır. Belə götürsək, heç Azərbaycanın da təcrübəsi yoxdur və BP də indiyə kimi öz 100 illik fəaliyyət təcrübəsində bu cür situasiya ilə üzləşməyib.

Və sentyabrın 21-də Bakıda keçirilən Beynəlxalq qaz konfransında BP şirkəti rəsmisinin ilk dəfə olaraq “Şah-dəniz-2” qazının icraçının 4-cü variant marşrutunu elan etməsi əslində əvvəlcədən ciddi şəkildə çək-çevir edilmiş, böyük, mürəkkəb bir layihənin təqdimatının yekunu idi.
 
MİNİ NABUCCO VƏ DƏYİŞƏN SAHİBLƏR 
 
Hazırda Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin real buraxıcılıq gücü ildə cəmi 7,2 mlrd kubmetrdir. Ancaq o elə tikilib ki, oradakı nasos stansiyaların gücünü artırmaqla onun buraxıcılıq qabiliyyətini 20 mırd kubmetrədək artırmaq olar. İş burasındadır ki, “Şah-dəniz” layihəsinin 1-ci və 2-ci mərhələləri tam gücü ilə işlədikdə minimum 22 mlrd kubmetr qazın ötürülməsinə ehtiyac yaranacaq.
 
Digər tərəfdən, Azərbaycanın digər yataqlarından olan həcmlərin də ötürülməsi gündəmə gəldiyindən Bakıdan Ərzuruma qədər yeni bir boru kəmərinin inşası ortaya çıxır. Artıq bu layihəyə “Abşeron” iştirakçıları da qoşula bilər və SOCAR burada “Baki-Tbilisi-Ərzurum”da olduğu kimi 10%-lik payla kifayətlənməyib, 25-30% paya iddia edə bilər.

4-CÜ VARİANT... 

Türkiyə ərazisindəki yeni boru kəmərində elan edilib ki, SOCAR və BOTAŞ bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi çıxış edəcəklər və xarici şirkətlər üçün də açıqdır. Əslində məncə, burada “yaşıl işıq” hələ ki, BP üçündür. Çünki BP-nin təklif etdiyi 4-cü variant deyilənə görə kommersiya baxımından ən cəlbedici bir marşrutdur ki, orada da onun ortağı elə SOCAR və BOTAŞ ola bilər.
 
4-cü variant isə Türkiyə sərhədindən Azərbaycan qazının Bolqarıstana, Rumıniyaya, Macarıstana və nəhayət Xorvatiya ötürülməsi deməkdir. Buna nəzər yetirsək, əslində bu infrastruktur NABUCCONUN kiçildilmiş bir variantıdır, sonradan böyümək imkanları olacaq.
 
Dəyişən isə sadəcə onun sahibləridir, fəlsəfəsi elə həmənkidir: Xəzər qazı Avropa bazarlarına daşınır, Avropa qaz ixracını diversifikasiya edir (müxtəlifləşdirir) və yeni infrastrukturun yaradılmasında hasilatçı şirkətlər də iştirak edirlər.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Məntiqə əsaslanan gümanlarımız öz təsdiqini tapdı, nəhayət ki, uzun sürən danışıqların yekunu olaraq oktyabrın 25-də Azərbaycanla Türkiyə arasında paket qaz sazişi imzalandı. Türkiyənin enerji və təbii sərvətlər naziri Taner Yıldızın sözü ilə desək, daha Azərbaycan qazının Avropaya daşınması yolunda bir maneə qalmadı. İndi əsas məqam Avropa məkanında Azərbaycan qazına bir bazar tapmaqdır.

AVROPA BAZARI

Bu, heç də sadə bir iş deyil. Baxmayaraq ki, liberal bazar qanunları mövcuddur və rəsmi Brüssel enerjidaşıyıcıların idxalının çoxsahəli olmasına önəm verir, bazarlar iri və orta şirkətlər tərəfindən tutulub. Burada nə qədər manevr etsən yenə də «oturuşmuş» şirkətlərin əhatə dairəsində olacaqsan.

Boru xətti ilə Avropaya gətirilən qazın satışı isə daha mürəkkəbdir, çünki burada əsas qaz paylayıcı mərkəzlərdə təmərküzləşmə çoxdan baş verib. Ona görə də Avropa bazarında «özünə yer eləmək», özü də uzunmüddətli müqavilələr əsasında, heç də Ceyhan limanında iritonnajlı tankerlə (tutumu 600 min bareldən 1 mln barelədək) neft satmaq qədər asan bir şey deyil.

Ancaq vəziyyət çıxılmaz da deyil. Ona görə ki, burada bazar kiminsə maraqları və ya monopolist istəkləri ilə deyil, qanunlarla tənzimlənir. Bu baxımdan da, nəzərə alsaq ki, SOCAR-ın (Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti) apardığı kommersiya danışıqlarında ona BP kimi bir nəhəng də yardımçı olur, demək «Şah-dəniz» qazının Avropaya axması, özü də minimum 2036-cı ilin sonuna qədər («Şah-dəniz» layihəsi üzrə PSA müqavilənin hüquqi qüvvəsinin bitməsi dövrü) davam etməsi yaxın vaxtlarda reallığa çevrilməlidir.

SAZİŞ İMZALANDI, BƏS SONRA?

İzmirdə türkiyəli jurnalistlər prezident İlham Əliyevdən «Nabucco» qaz kəmərinə münasibət öyrənmək istədilər, daha doğrusu istədikləri bu idi ki, Azərbaycan qazını bu kəmərlə Avropaya çıxaracaqmı? ​​Dövlət başçısı diplomatik ifadələrlə bunun Azərbaycanın marağına cavab verən boru xətti ilə həyata keçiriləcəyini söylədi və ümumiyyətlə, «Cənub dəhlizi»nin əhəmiyyətini bir daha onların diqqətinə çatdırdı.

Əslində İlham Əliyev çox düzgün bir mövqe nümayiş etdirdi. Çünki hazırda SOCAR və onun «Şah-dəniz» layihəsi üzrə tərəfdaşları «Mərhələ-2» çərçivəsində Avropaya ixrac ediləcək qazın marşrutunun təyin edilməsi üzərində iş aparırlar. Bununla bağlı oktyabrın 1-ə «Nabucco», ITGI və TAP kimi infrastruktur layihəsi iştirakçılarından son təkliflər alınıb. Bir qədər əvvəl SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayev bildirmişdi ki, alınan təkliflərin qiymətləndirilməsi prosesi 4 həftəyədək davam edəcək. Deməli, İzmirdə Azərbaycan prezidenti hansısa boru xəttinin dəstəklənməsi ilə bağlı bir açıqlama versəydi, bu iştirakçı şirkətlər tərəfindən hələ başa çatmamış tender prosesinə müdaxilə kimi qiymətləndirilə bilərdi.

Təbii ki, noyabrın əvvəli üçün «Şah-dəniz» iştirakçıları qiymətləndirmə prosesinin yekunlarına görə kommersiya baxımından onlara sərf edəcək marşrutu müəyyənləşdirəcəklər. Ancaq bu, yekun seçim olmayacaq. Çünki bundan sonra şirkətlərin seçimi Azərbaycan dövlətinin strateji maraqları ilə uzlaşdırılma mərhələsinə keçəcək.

NƏDİR BU MƏRHƏLƏ?

Şirkətləri maraqlandıran əsas məsələ «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində daha çox gəlir əldə etməkdir, bunun üçün də qazın ucuz nəqli və baha satışı əsas meyar kimi ortada durur. Yəni, çox normal bir yanaşmadır. Tutaq ki, şirkətlər ITGI layihəsini (Türkiyə-Yunanıstan-İtaliya qaz kəməri) məqbul saydılar və ​​İtaliya bazarında da yaxşı qiymətlərin olduğunu vurğuladılar. Ancaq Azərbaycan rəhbərliyi ilə məsləhətləşmələr nəticəsində nisbətən kiçik layihə - TAP (Yunanıstan-Albaniya-İtaliya) qalib elan olundu. Rəhbərlik şirkətlərə strateji planlarını açıqlayır: 5 il sonra SOCAR Albaniyanın yerli qaz bazarının 50%-ni nəzarətə götürəcək, 25% magistral qaz kəmərləri bizim nəzarətimizdə olacaq, 2018-də buradan keçmiş Yuqoslaviya ölkələrinə qaz ekspansiyasına başlayacağıq və sair. Bununla da həm İtaliya bazarına, həm də Balkanlara çıxışımız olacaq.

Bax, burada məsələnin həlli kökündən dəyişir və Azərbaycanın maraqları şirkətlərdən önə keçir – hansını ki, İlham Əliyev yüksək kürsülərdən daim hər hansı boru xəttinə görə lobbiçilik edən Qərb siyasətçilərinin nəzərinə çatdırmağı unutmurdu.    

ÜZÜCÜ İKİ AY

Ola bilsin ki, Azərbaycanın seçimi ilin sonuna kimi çəksin. Çünki bu ərəfədə regionda siyasi vəziyyətin də bu məsələylə dolayı əlaqəsi ola bilər. Bundan başqa, SOCAR qarşısında çox ciddi bir məsələnin həlli durub: Azərbaycan ərazisində yeni qaz kəməri tiksin, yoxsa Bakı-Tbilisi-Ərzurumun ərazimizdən keçən 480 km. hissəsinin genişləndirilməsinə icazə versin. Bu məsələ hələ də həllini tapmayıb. Ancaq istənilən halda Azərbaycan Qərbə doğru öz qazı ilə irəliləməkdədir... 

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

2008-ci ilin mayından start götürən Azərbaycan-Türkiyə qaz danışıqları finiş xəttinə yaxınlaşdı. Bunun anonsunu jurnalistlərlə bölüşən Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) prezidenti Rövnəq Abdullayev hətta dolayı yolla dəqiq tarix də açıqlayıb. Bu haqda bir qədər sonra, ancaq Azərbaycan Türkiyəyə əliboş getmir...

$5.5 MLRD-LIQ YATIRIM

R.Abdullayev deyir ki, oktyabrın 25-də Türkiyənin İzmir şəhərində «Petkim» kimya kompleksinin ərazisində (bu müəssisənin 51% nəzarət paketi 2008-ci ilin mayından «SOCAR-Turcas» alyansına məxsusdur) illik istehsal gücü 10 mln ton olan yeni neftayırma zavodunun təməlqoyma mərasimi keçiriləcək. Yeni emal zavodu 2015-ci ildə işə düşəcək və onun ərsəyə gəlməsi üçün $5.5 mlrd-lıq yatırım həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. «Bizim araşdırmalarımıza görə, yaxın 5 ildə Türkiyənin enerji sektoruna bizim qədər investisiya qoyulacaq ikinci bir layihə gözlənilmir», - deyə SOCAR prezidenti vurğulayıb.

AVROPADAN TÜRKİYƏYƏ BOYLANAN SOCAR

R.Abdullayevin digər açıqlamasından bəlli olub ki, bu günlərdə SOCAR Avropa Birliyi bazarında ilk dəfə olaraq neft məhsullarının pərakəndə satışını həyata keçirməyə başlayacaq. Belə ki, şirkət SOCAR brendi (markası) altında bir-neçə yanacaqdoldurma məntəqəsini Rumıniyada açacaq və bu mərasimdə şirkət prezidenti özü şəxsən iştirak edəcək. Hələlik burada satılacaq yanacaq yerli bazardan treyderlərdən alınacaq. Ancaq gələcəkdə vəziyyət dəyişəcək... Belə ki, İzmirdəki neft emalı zavodu istifadəyə verildikdən sonra Şərqi Avropanın Qara dəniz boyu ölkələri və Aralıq dəniz hövzəsi boyunca SOCAR dizel və təyyarə yanacağı bazarında özünə əməlli-başlı bazar əldə etmək niyyətindədir. Rumıniyanın neft məhsulları bazarında kifayət qədər rəqabət olmasına baxmayaraq, SOCAR perspektivdə bu ölkədəki yanacaqdoldurma stansiyalarının sayını 300-dək artırmağı planlaşdırır. 

​​QAZ SAZİŞİ İMZALANACAQMI?

R.Abdullayev gələn həftə Türkiyəyə səfəri zamanı Azərbaycan qazının bu ölkə vasitəsilə nəqliylə bağlı danışıqların yekunlaşa biləcəyini istisna etməyib. Jurnalistlərin qaz sazişinin imzalanması ehtimalı ilə bağlı suala isə diplomatikcəsinə «Azərbaycan tərəfi bunun üçün hazırlaşır» cavabını verib. Ancaq yenə də sualın ikinci tərəfi açıq qalıb – bəs Türkiyə tərəfi necə, buna hazırdırmı?

Məntiqlə çıxış etsək, artıq iki ölkə arasında paket qaz sazişi imzalanmalıdır. Faktiki olaraq aprel ayının ortalarına qədər məsələlərin əsas hissəsi öz həllini tapmışdı və rəsmilərin dediyi kimi, qalmışdı «texniki məsələlər». Sonradan məlum oldu ki, Türkiyə tərəfi beynəlxalq sazişdə mübahisəli məsələlərin yaranması zamanı iqtisad məhkəməsində Britaniya qanunvericiliyinin tətbiqinə qarşı çıxıb (Azərbaycan tərəfi isə əzəldən bunu daha əlverişli sayırmış, çünki vaxtilə «Şah-dəniz» yatağının işlənmə müqaviləsi, buradan çıxarılan qazın Bakı-Tbilisi-Ərzurum kəməri ilə Türkiyə bazarına nəql etdirilməsi sazişi də həmin dövlətin qanunları əsasında hazırlanmışdı) və öz qanunları ilə tənzimləmək niyyətində bulunub. Bundan sonrakı dövrlərdə kompromis nəticəsində İsveçrə qanunvericiliyinin tətbiqi razılaşdırılıb. Avqustun sonundan başlayaraq tərəflər demək olar ki, intensiv danışıqlar keçiriblər. İş o yerə çatmışdı ki, sentyabrın 26-da artıq sazişin imza edilməsini Türkiyə mətbuatı anons da etmişdi. Yəni, faktiki olaraq çözüləsi elə bir ciddi şey qalmayıb.

Başqa bir tərəfdən Türkiyənin bəzi mətbu orqanlarının verdiyi məlumatlara görə, oktyabrın 25-də İzmirdəki mərasimdə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Türkiyənin Baş naziri Rəcəb Teyyub Ərdoğan da iştirak edəcəklər. Onların yazdıqlarına görə, iki ölkə arasında Strateji Əməkdaşlıq Şurasının ilk toplantısı da keçirilməlidir. Və belə olan tərzdə, çox güman ki, qaz sazişi də imzalana bilər.   

​​«OKTYABR SAZİŞİ» NƏYƏ TƏKAN VERƏR

SOCAR prezidenti R.Abdullayev faktiki olaraq  qazla bağlı «yol xəritəsi»ni açıqlayıb. Deyib ki, Azərbaycan və tərəfdaşları «Şah-dəniz» yatağından çıxarılan qazın Avropaya nəqli ilə bağlı marşrutu noyabra qədər müəyyənləşdirəcəklər.

««Şah-dəniz» konsorsiumu Avropaya qaz nəqlinin marşrutu ilə bağlı oktyabr-noyabr aylarında qərar verəcək», - deyə Abdullayev bildirib.

Onun fikrincə, «Şah-dəniz»in ikinci mərhələsini əhatə edən işlərin 2012-ci il büdcəsində öz əksini tapması üçün gərək bu yaxınlarda qərar verilsin.

HANSI MARŞRUT? «NABUCCO» PLANDAN ÇIXARILIB!

Bu yaxınlarda Avstriya prezidenti H.Fişer Azərbaycana və Türkmənistana rəsmi səfər etdi və səfər öncəsi elan edilmişdi ki, burada başlıca məqamlardan biri «Nabucco»nun və «Transxəzər» qaz kəmərləri layihələrinin lobbiçiliyidir. Ancaq rəsmi Bakıdan birbaşa, nə də nə dolayısı ilə «Nabucco»nun dəstəklənməsi ilə bağlı vəd ala bilmədi c-b Fişer. Prezident İlham Əliyev ikitərəfli görüşdən sonra mətbuat üçün açıqlamasında bu mövzuya toxunarkən bir daha vurğuladı ki, «...üç layihənin kommersiya şərtləri, eyni zamanda, onların icra müddəti, texniki parametrləri əsas rol oynayacaqdır. Bu, elə bir qərar olmalıdır ki, vaxt itirməyək... Hər tərəf qələbə qazanmalıdır - Azərbaycan resursların sahibi kimi, tranzit ölkələr və istehlakçılar» (www.president.az). Bunun açması budur ki, «Nabucco» Azərbaycan prezidentinin açıqladığı tələblərə cavab vermir: onun meqalayihə olduğu hamıya bəllidir, yəni tikintisi vaxt aparandır (OMV şirkəti artıq elan edib ki, «Nabucco»nun istismara verilməsi 2018-ci ilədək təxirə salınır), layihənin kommersiya baxımından özünü doğrultması isə hələ də mübahisə predmetidir (bu günlərdə AB Enerji komissarı c-b Ottinger də razılaşdı ki, «Nabucco»nun tikintisi 7.9 mlrd avroya deyil 10-14 mlrd avroya başa gələ bilər. BP-nin hesablamalarına görə isə, 14-15 mlrd avro).

​​Mənim diqqətimi isə SOCAR prezidentinin son açıqlamasındakı bir məqam çəkdi. O bildirdi ki, «...yaxın 5 ildə Türkiyənin enerji sektoruna bizim qədər investisiya qoyulacaq ikinci bir layihə gözlənilmir». Təbii ki, Rövnəq müəllim Türkiyənin enerji sektoru deyəndə, qazı nəzərdə tutur (atom energetikasına ediləcək yatırımlar bəlkə $10 mlrd-a çatdı). Qaz sektorunda isə «Nabucco» həyata keçiriləcəksə, təkcə Türkiyə ərazisində onun ərsəyə gəlməsi üçün ən azı 5-6 mlrd avro vəsait gərək olacaq. SOCAR prezidenti bunu əminliklə dilə gətirirsə, demək artıq 1 oktyabrda boru kəmərləri iştirakçılarının (ITGI, TAP, «Nabucco») təqdim etdikləri layihələrin qiymətləndirmə prosesi başa çatıb və «Şah-dəniz» tərəfdaşları ilə müəyyən razılıq əldə edilib.

Ancaq «Nabucco»nun «Şah-dəniz» qazından məhrum olması çox güman ki, ilin sonuna kimi açıqlanmasın. Rəsmi Bakı Avropa Birliyi ilə əlaqələri müəyyən qədər səliqə-sahmana salmalıdır və «Nabucco»ya «Ümid», «Abşeron», «Babək», «Azəri-Çıraq-Günəşli»nin dərin qatlarındakı qazla ümid verməlidir. «Transxəzər» isə artıq öz işini görməyə başlayıb: 19 oktyabrı Türkmənistanla Rusiya arasında yeni «soyuq müharibə»nin başlanğıcı günü kimi tarixə daxil etmək olar. Rəsmi Aşqabad ad çəkmədən hətta Rusiya prezidentinə də toxunmaqdan belə çəkinməyib. Artıq bu, başqa bir mövzudur.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Azərbaycanda bu il nə qədər neft hasil ediləcək? Bu sualın cavabını indidən belə proqnozlaşdırmaq çətindir, baxmayaraq ki, artıq 10-cu ayın içindəyik. Həqiqətən, cari ildə ölkənin neft aləmində o qədər gözlənilməz hadisələrlə baş verdi ki, Azərbaycan kimi proqnozlara (özü də enişli statistikalarla müşayiət olunan) meylli olmayan ölkə üçün bu, əsl təlatüm xarakteri daşıyırdı. Ona görə də, son 10 ildə daim pozitiv rəqəmlərlə işləməyə adətkərdə etmiş Dövlət Statistika Komitəsi (DSK) cari ilin mayından başlayaraq rəsmi hesabatlarda da düzəlişlər etməyə başladı (əmtəəlik qazın həcmləri hesabatlardan çıxarıldı).

DÖVLƏT STATKOM-UN XƏSİS HESABATI

Məsələn, obyektiv səbəblərdən «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarında neft hasilatının azalması faktına izah vermək əvəzinə, ümumiyyətlə o qrafanı hesabatdan çıxartdı. Ancaq unutdu ki, istənilən halda, ölkədə «BP-Azerbaijan» şirkətinin hasil etdiyi neftin və qazın həcmini gizlətmək mümkün deyil və onun rüblük hesabatlarında bu həcmlər dəqiq göstərilir.

Ona görə də, DSK üçün yaxşı olardı ki, Azərbaycanın müstəqilliyinin 20-ci illiyi ərəfəsində heç olmasa, ilk dəfə olaraq ölkədə neft hasil edən 14 hüquqi şəxsin – şirkətin adlarını və onların fəaliyyətlərinə dair minimal statistikanı (qoyduğu investisiya, qazancı, mənfəəti və 2011-ci ilin I yarısında hasil etdiyi neft və qaz) açıqlayaydı. Azərbaycan cəmiyyəti də biləydi ki, hansı şirkətlər işləyir, hansılar isə Hasilatın Pay Bölgüsü sazişi çərçivəsində əsas diqqəti müqavilə sahəsinin «mühafizəsinə» yönəldirlər.

Məsələn, «Global Energy» şirkəti 5 müqaviləyə sahib çıxıb, üst-üstə 17 yataq üzərində mülkiyyət hüququnu Azərbaycan parlamentində 25 il müddətinə təsdiq etdirib. Di gəl ki, neft hasilatı cari ildə düz 2 dəfə aşağı düşüb. Dövlət Neft Şirkətinin vəziyyəti düzəltməklə bağlı «Global Energy»yə verdiyi tövsiyə və məsləhətlər isə hələ ki, statistikada öz əksini tapmır. 

PROQNOZLAR

Ötən il Milli Məclisdə 2011-ci ilin dövlət büdcəsi müzakirə olunarkən hökumət neftin 1 barelinin orta qiymətini $60-dan, illik hasilatı isə 51.5 mln. ton səviyyəsində planlaşdırmışdı. Hətta ilin sonuncu günlərində SOCAR (Dövlət Neft Şirkəti) rəhbərliyinə istinadən yerli TV-lər xəbər yaydılar ki, Azərbaycanda ilk dəfə olaraq neft hasilatı 51 mln. ton həddini aşdı.

Ancaq sonradan məlum oldu ki, 2010-cu ildə hasilat 50 mln 834 min ton təşkil edib ki, bunun da 40.6 mln tonu «Azəri-Çıraq-Günəşli» yatağından olan neft, 1.9 mln. tonu isə «Şahdəniz»dən çıxarılan kondensatdır (hər ikisində operator «BP-Azerbaijan»dır).

2010-cu ilin dekabrında «BP-Azerbaijan» şirkətinin 2011-ci il üçün büdcəsi təsdiq edildi. Yəni faktiki olaraq o zaman Azərbaycan tərəfinə bəlli idi ki, cari ildə «Azəri-Çıraq-Günəşli»də 4 hasilat platformasında modernizasiya ilə əlaqədar hasilat dayanacaq. Özü də bu müddət məsələn «Çıraq» platforması üçün 20 gün çəkdi. Yəni, hasilata kifayət qədər təsir edəcəkdi. Ancaq buna baxmayaraq, demək olar ki, iyun ayında keçirilən «Caspian Oil & Gas» beynəlxalq konfransına qədər ictimaiyyətə neft hasilatının azalması ilə əlaqədar məlumat verilməmişdi.

SOCAR rəhbərliyi də hər hansı bir rəqəmi açıqlamırdı və «obyektiv səbəblərə görə müəyyən enmələr olacaq» deməklə kifayətlənirdi. Bəzi məmurlar isə «bizə 50 mln. ton neft hasil etmək heç də məqsəd deyil» kimi ifadələr də işlətdilər.

Ancaq qonşu Rusiya hökumət səviyyəsində cari ildə özünün neft və qaz hasilatı proqnozuna bu il 5 dəfə korrektə edib və bunların əksəriyyəti dünya bazarındakı vəziyyətlə əlaqədar olub.

Bunun kimi vəziyyətdən asılı olaraq proqnozlara dəyişikliklərin edilməsi hər bir ciddi təşkilatın (OPEK, Beynəlxalq Enerji Agentliyi və s.) sadəcə, vəzifə borcudur. Bizdə isə buna sanki barmaqarası baxırlar. O cümlədən «BP-Azerbaijan» şirkəti də özünün rüblük hesabatlarında bu ildən başlayaraq proqnoz göstəricilərini ixtisara salıb.
Görünür, «atı atın yanına bağlasalar, həmrəng olmasalar da, həmxasiyyət olarlar» məsəli Beynəlxalq Əməliyyat Şirkətinin operatoruna da təsirsiz ötüşməyib.



SADƏ HESABLAMA        

Elə isə əldə olan məlumatlar əsasında hesablamağa çalışaq. Görək, Azərbaycan 2011-də real olaraq nə qədər neft çıxara bilər.

DSK-nın 8 aylıq hesabatına görə, ölkədə 31 mln. 732 min ton neft və kondensat hasil edilib. DSK göstərib ki, hasilat ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 7.1% azalıb.

Oktyabr ayının 20-dən sonra «BP-Azerbaijan» şirkəti «Azəri» yatağındakı bütün hasilat platformalarını (onların sayı 3-dür) sıra ilə dayandıracaq. Hər bir platformada hasilat 11-15 gün arası dayandırılacaq. Bir platforma yenidən işə düşdükdən sonra modernizə işləri digər platformada bir-neçə gün sonra başlayacaq və «Azəri» yatağındakı hasilat qurğuları dekabrın ortalarınadək yeniləşmiş vəziyyətə gətiriləcəklər.

Bu minvalla gündəlik orta hasilat 180 min barel olmaqla, hesab edək ki, 13 gün hasilat olmayacaq. Yəni 2.34 mln. barel və ya 316 min ton neft həcmini də cari ilin hesabından silməyə məcburuq.

Ötən illə müqayisədə «Şahdəniz» yatağından hasil edilən kondensatın həcminin təqribən 300 min tondan çox azalması gözlənilir. (Bu, qaz hasilatının azalması ilə əlaqədardır, ona görə ki, mavi yanacağı satmaq üçün real alıcı yoxdur – Türkiyə ildən-ilə qazın idxalını azaldır – İ.Ş.).

Demək, bütün bu faktorları nəzərə alsaq, onda hasilatın təqribən 46.7 mln. ton səviyyəsində olmasını güman etmək olar. Bu isə ötən illə müqayisədə neft hasilatının 8% azalması deməkdir.   

DUMANLI 2012-Cİ İL

Sentyabrda Bakıda keçirilən Beynəlxalq qaz konfransı zamanı jurnalistlər SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayevdən 2012-ci il zamanı nə qədər neft hasil edilməsi ilə bağlı hökumətin proqnozlarını soruşmuşdular. Cavabı konkret olmamışdı, daha doğrusu, bildirmişdi ki, bir qədər bu ilkindən artıq olacaq (hərçənd ki, bu ilkini də bəyan etmirlər – İ.Ş).

Ancaq BP artıq anons edib ki, 2012-ci ilin aprel-may ayları arasında dərinsulu «Günəşli» yatağındakı platforma 33 günlüyünə hasilatını dayandırmalıdır. Çünki yeni tikilən «Qərbi Çıraq» platformasının sualtı kommunikasiya xətləri (neft, qaz və su boru kəmərləri) bu platformaya bitişik texniki platforma ilə birləşdirilməlidir. Bu isə təqribən 700 min ton neft hasilatının azalması deməkdir.

Yəni, «Azəri» yatağındakı platformaların builki modernizəsi hesabına hasilatı 2012-ci ildə bərpa etmək müşkül olacaq, çünki «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarında hasilatın aşağı düşməsinin əsas səbəbi platformalarda kifayət qədər istismar quyularının qazılmamağıdır. Bunun obyektiv səbəbləri olub.

Digər tərəfdən, əvvəllər qazılmış quyuların bir hissəsinin məhsuldarlığı azaldığından, onların yeni laylara yönəldilməsi vacibdir. Yəni, yavaş-yavaş üzdə olan «ucuz neft» dövrü müqavilə sahəsində başa çatır. Yeni quyular geoloji baxımdan daha mürəkkəb şəraitdə olan laylara yol tapmalıdır, bunlar isə dəqiqliklə qazılmalıdır, çünki getdikcə xərci də böyüyür.

Belə şeyləri hökumətin başbilənləri heç olmasa, millət vəkillərinə büdcə müzakirələri zamanı «xırdalamalıdırlar» ki, sonradan söz-söhbət yaranmasın ki, 2002-2006-cı illərdə «Azəri-Çıraq-Günəşli»də quraşdırılan platformalar niyə belə tez modernləşməyə məruz qaldılar və ya hasilat niyə azalır? Yoxsa, həqiqətəmi Azərbaycan özünün neft hasilatındakı pik dövrünü elə 2010-cu ildə keçdi?

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Oktyabrın 1-də boru kəmərləri şirkətlərinin «Şah-dəniz» yatağının «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində çıxarılacaq 10 mlrd. kubmetrlik qaz üçün Azərbaycan tərəfinə verə biləcəkləri kommersiya təklifləri bağlanacaq.

Yəni, bu tarixdən sonra artıq Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti və «Şah-dəniz» layihəsi iştirakçıları artıq heç bir təklifə baxmayacaqlarını elan ediblər. Qeyd edək ki, indiyə qədər «Mərhələ-2» layihəsindəki qaza iddialı kimi 3 boru kəməri çıxış edirdi -  «Nabucco» (Türkiyənin «Botaş», Avstriyanın OMV, Almaniyanın RWE, Bolqarıstanın «Bulgargaz», Rumıniyanın «Transgaz», Macarıstanın MOL), Trans-Adriatik Qaz Kəməri – TAP (İsveçrənin EGL, Norveçin «Statoil» və Almaniyanın «E.ON Ruhrgas») və ITGI (İtaliyanın «Edison» və Yunanıstanın DEPA).

BP-NİN BORUSU   

Sentyabrın 23-də Londonda BP-nin «Şah-dəniz» layihəsi üzrə vitse-prezidenti Əl Kuk (Al Cook) «Financial Times» qəzetinə bildirib ki, Azərbaycan qazını Avropa bazarlarına çatdırmaq üçün yeni bir marşrut nəzərdən keçirilir. Bu marşrutla «Şah-dəniz» qazının «Mərhələ-2»dən 2017-ci ildə çıxacaq qazını əsasən Şərqi Avropada satmaq planlaşdırılır. Bunun üçün  Türkiyədən Bolqarıstana boru xətti çəkilməli, ordan isə Rumıniya və Macarıstan birləşdirilməlidir. Nəzərə alınsa ki, Macarıstan və Xorvatiya artıq qərara alıblar ki, öz ölkələrinin qaz sistemlərini birləşdirsinlər, onda Xəzər qazının bu ölkəyə də daşınması gündəmdə olacaq.
Doğrudan da, artıq uzun illərdir ki, sanki bezmişik bu layihələrdən – demək olar ki, 2006-cı ildən «Caspian Oil & Gas» ənənəvi neft və qaz konfransında bu 3 kəmərlə bağlı eyni əfsanə və nağıllar eşitməkdən başqa çarəmiz qalmamışdı. Nəhayət ki, yeni bir şey də eşitdik və elə bil ki, «borunun sonundakı işıq» təsiri bağışladı. Ancaq bir qədər dərinə gedərkən o saat anlamaq olur ki, boru əyri-üyrüdur və hələ ki, onun o biri ucundan səsdən başqa eşidilən bir şey yoxdur. Elə isə görək bu layihənin özəllikləri nədir.



DAHA ÇOX SUAL???

BP-nin elan etdiyi bu ideyanı bu həftədən artıq həm Qərbdə, həm də Şərqdə (Rusiyada) maraqla şərh etməyə başlayıblar. Əl Kuk israr etsə də ki, bu, hələ boru kəməri layihəsi də deyil və başqa kəmərlərə qarşı da yönəlməyib, «sadəcə, bir ehtiyat variantıdır». Məncə, buna inanan az tapıla. Çünki artıq mediada BP-nin söz açdığı kəmərə «Cənub-Şərqi boru kəməri» (South-East Pipeline) adı veriblər. Rusiyanın biznes dərgisi «Kommersant»a isə BP-də bildiriblər ki, artıq Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan və Xorvatiya ilə danışıqlar aparılıb. Düzdür, şirkətdə bu danışıqların təfərrüatlarını açıqlamayıblar, ancaq bu o deməkdir ki, layihə üzərində «qızğın» iş gedir.

Maraqlıdır ki, BP-nin yeni kəmər variantı ilə bağlı ilk açıqlamasını sentyabrın 22-də Bakıda keçirilən Beynəlxalq qaz infrastrukturu konfransında «BP-Azerbaijan» şirkətinin kommersiya məsələləri üzrə departamentinin rəhbəri Riçard Taus (Richard Tawse) vermişdi. Onun fikrincə, bu variantın gündəmə gəlməsi sırf qaz hasilatçılarının kommersiya maraqlarından doğub, belə ki, «Mərhələ-2» layihəsi bahalı olduğundan «bizə maksimum sərfəli olacaq bir variant gərəkdir».
 
MÜMKÜN CAVABLAR

SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayev boru kəmərləri şirkətlərindən oktyabrın 1-dək öz təkliflərini rəsmən təqdim etməyi 2011-ci ilin mayında bəyan etdi. Bu, faktiki olaraq SOCAR-BOTAŞ danışıqlarının aprelin sonundakı raundundan sonra baş vermişdi. Hansı raundda ki, tərəflər hazırlaşırdılar Paket qaz sazişini az qala imzalasınlar. Ondan sonra faktiki olaraq bütün yayı danışıqlar olmadı. Bu ərəfədə isə çox güman ki, SOCAR və BP vaxtı boşa verməyib real marşrut üzərində düşünüb-daşınıblar. Aparılan araşdırmalara görə, Yunanıstan və İtaliya bazarları və bu ölkələrə yönəlik infrastruktur layihələrinin reallaşması heç də təqdim edildiyi kimi, cəlbedici deyil. Risklər kifayət qədər böyükdür. Həmçinin, Rusiya faktoru da kifayət qədər vacibdir («Cənub axını» layihəsi). Buna görə də, Azərbaycan və tərəfdaşları daha real və 5 ilə başa gəlməsi mümkün ola biləcək layihəyə «qol qoymağı» qərara veriblər. Əks təqdirdə,  təkliflərin qəbulunun başa çatdırılmasına 1 həftə qalmış hansısa ideyanın səsləndirilməsinə nə ehtiyac vardı? Demək, bəlkə də «South-East Pipeline» şirkəti qeydiyyatdan da keçib və onun təkliflər paketi təqdim də edilib. Və çox güman ki, bunu zamanı çatanda, rəsmən elan da edərlər.

P.S. Rusiya üçün bu variant daha əlverişlidir. Çünki «Nabucco» müəyyən zaman kəsiyi üçün də olsa, gündəmdən çıxır. Əslində 2012-ci ilə mümkün maliyyə böhranı ilə girməyə hazırlaşan Avropa Birliyi üçün «Nabucco» kimi meqalayihə bir baş ağrısıdır, nəinki gələcək enerji dərdinə çarə.  

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Düz bir həftədir ki, Avropanın enerji məkanında əsas mövzulardan biri olaraq Transxəzər qaz kəmərinin çəkilməsi layıhəsi qalır.

Müxtəlif səviyyələrdə bu layıhənin gələcəyi ilə bağlı fikirlər söylənilir. Avropa Birliyinin Avropa komissiyasına Transxəzər qaz kəmərinin reallaşdırılması yolunda Azərbaycan və Türkmənistanla danışıqlar üçün mandat verməsi qərarına Rusiya və İranın etiraz etməsinə baxmayaraq Qərbdə ilkin təəssürat belədir ki, Mərkəzi Asiyadan Avropaya mavi yanacaq daşımaq mümkün olacaq.

Özü də Transxəzərlə Azərbaycan sahillərinə gələn türkmən qazı sonradan Nabucco ilə Avropa bazarına daxil olmalıdır.

Necə deyərlər, rəsmi Brüsselin sentyabrın 12-də verdiyi siyasi bir qərarı artıq eyforik şəkildə heç bir texniki-iqtisadi layihələndirmə aparmadan, yəni onu kommersiya layihəsinə çevirmədən “toy-bayram” edirlər.

Elə Azərbaycanın özündə belə həm siyasi qüvvələr arasında, həm də KİV-lər arasında Transxəzər layihəsinin gerçəkləşəcəyi təqdirdə ölkənin hətta strateji siyasi kursunun birdəfəlik dəyişiləcəyi ilə bağlı fikirlər yer aldı. Ona görə də yaxşı olardı ki, məsələyə emosional deyil, bir qədər soyuq və daha çox bucaq altında (maraqlar baxımından) nəzər yetirək.

14 il əvvəldən başlanan layihə

Hər şey Türkiyənin türkmən qazını almaq sövdasından başlanmışdı. Bundan sonra Türkmənistanla Türkiyə arasında qazın alqı-satqısına dair kommersiya sazişi imzalanır.


Həmin sazişə əsasən, Türkiyə Transxəzər kəməri vasitəsilə ildə 30 mlrd kubmetr qaz almağa dair öhdəliyi 2000-ci idən başlayayaraq  öz özərinə götürür.1998-ci ilin aprelində Türkmənistan prezidenti Saparmurad Niyazov ABŞ-a işçi səfəri zamanı bu məsələ onun dövlət başçısı Bill Klinton və vitse-prezident Albert Qor ilə görüşlərində yüksək səviyyədə müzakirə mövzusu olmuşdu.

1999-cu ilin 19 fevralında isə Aşqabadda təntənəli surətdə Transxəzər qaz kəməri layihəsinə dair Türkmənistan hökuməti ilə PGS konsorsiumu arasında müqavilə imzalanır.

Müqaviləyə həmçinin ABŞ prezidentinin və dövlət katibinin Xəzər regionunun enerji məsələləri üzrə müşaviri Riçard Morninqstar da imza atır.

Bu konsorsium ABŞ-ın “General  Electric  Capical Constraction & Finance group” və “Bechtel Enterprises” şirkətlərindən təşkil olunmuşdu. Maraqlısı isə bu idi ki, Türkmənistan tərəfinin maraqlarını bu layihədə müşavir qismində İsrailin “Mehrav” şirkəti qoruyurdu.  Bir qədər sonra konsorsiuma dünya şöhrətli RD\Shell şirkəti də qoşuldu.

1999-cu ilin əvvəlində artıq layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırılmış layihəsi mövcud idi və Transxəzər kəmərinin 28 ay müddətində həm türkmən hissəsinin, həm də sualtı hissəsinin tikilməsini başa çatdırmaq nəzərdə tutulurdu. Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən keçəcək yerüstü hissə Ərzurumda başa çatmalıydı.

O zaman türkmən qazının Avropa bazarına çıxarılması ilə bağlı layihə gündəmdə deyildi: əsas və perspektiv bazar kimi Türkiyə nəzərdən keçirilirdi.

O zaman həm Rusiya, həm də İran Transxəzər qaz kəmərinin əleyhinə müxtəlif səviyyələrdə iş aparırdılar. Ancaq real olaraq Rusiyada hakimiyyətə Vladimir Putin gələndən sonra bu layihə gündəmdən çıxdi və PGS konsorsiumu 2000-ci ilin ortalarında ləvğ edildi.

Düzdür, burada Azərbaycanın da müəyyən rolu olub: çünki 1999-cu ilin yayında “Şah-dəniz” yatağı açıldı və sonra onun ehtiyatıarının qiymətləndirilməsi zamanı məlum oldu ki, qazımız güman etdiyimizdən qat-qat çoxdur.

Belə olan şəraitdə, 32 mlrd buraxıcılıq gücü olacaq kəmərdə Azərbaycan ona ildə 16 mlrd kub metr kvota ayrılmasını tələb etdi, Niyazov isə yalnız kəmərin ixrac qabiliyyətinin ¼-nə razı idi.

Beləcə iki qaz ölkəsi narazılar ölkəsinə çevrildilər və o zamandan “Kəpəz” problemi daha da böyüdü (1997-də ilk dəfə Azərbaycan və Rusiya bu yatağı birgə işləmək istəmişdilər – İ.Ş.).

Əgər o zaman Azərbaycan türkmən qazının Türkiyə bazarına çıxarılmasına şərait
yaratmış olsaydı, təsəvvür edin ki, ola bilsin indiyə kimi, heç “Şah-dəniz” layihəsinin ilkin mərhələsi üzrə hələ də mənfəət əldə edilməmişdi (çünki maksimum qimət $120 idi müqavilə üzrə), “Mərhələ-2” layihəsi üzrə isə həmin bazarda artıq bizim yerimiz tutulmuş olacaqdı və ya qiymət elə ucuz olardı ki, onun işlənməsi konsorsium iştirakçılarına iqtisadi baxımdan sərfəli olmazdı (kapital qoyuluşu $20 mlrd planlaşdırılıb).   
 
2011-ci ilin problemləri

Beləliklə, 14 il əvvələ nəzər yetirdikdə, onu görmək olar ki, bu layihə gerçəkləşməyə daha yaxın idi, nəinki indi.

O zamanın siyasi dəstəyi də güclü idi, iqtisadi dəstəyi də. Layihəyə dünyanın ən tanınmış şirkətləri cəlb edilmişdilər və rəsmi Vaşinqton birmənalı olaraq Transxəzərin gerçəkləşdirilməsi üçün real addımlar atırdı.

Şirkətlərin layihənin maliyyələşdirilməsini həyata keçirməkdə problemləri yox idi. İndi isə tamamilə fərqli bir durumdayıq. Transxəzər layihəsi coxdan idi ki, bir sıra obyektiv səbəblərdən unudulmuş layihələr sırasıına aid edilmişdi.

Hətta Türkmənistanın yeni prezidentinin 2007-ci ilin martında Brüsselə səfəri zamanı Avropaya ildə 10 mlrd kubmetr qaz satmaq arzusunu dilə gətirməsi belə bu layihəyə real maraq doğura bilməmişdi.

Ona görə də birdən-birə Avropa Birliyinin Transxəzərlə bağlı verdiyi bəyanatı hazırda real olaraq siyasi bir gediş kimi qiymətləndirmək olar. Hətta Avropa komissiyasının belə bu layihənin ərsəyə gəlməsində güçü yetərli deyil. Niyə?

Çünki, onun hansısa tikinti tresti yoxdur ki, kəməri daha ucuz tikə bilisin (!). Məsələn, Rusiya 8,8 mlrd avro (bank faizləri də nəzərə alınmaqla) vəsait xərcləyib “Şimal axını” layihəsini (Belorus və Polşadan yan keçməklə birnbaşa Almaniya bazarına Baltik dənizinin dibi ilə qaz nəqli) həyata keçirdi.

O zaman bütün Avropa deyirdi ki, bu – siyasi bir layihədir, məqsəd isə “Qazprom”un mövqelərinin Qərbdə möhkəmləndirilməsi və tranzit ölkələrinə Rusiyanın təzyiqlərini artırmağı praktikada sübut etməkdir. Bunu Rusiya etdi, Ancaq Avropa Birliyinin Transxəzərlə bağlı analoji addımı atmağa siyasi iradəsi çatacaqmı?

Təəssüflər ki, son günlər baş verənlər bunu təsdiq etmir. Məsələn, Rusiya XİN-in Transxəzərlə bağlı kəskin bəyanatına cavab olaraq Enerji Komissarı Ottinger rəsmi Moskvadan “xahiş edib ki, “Cənub axını” layıhəsi ilə Nabucco-nun qarşısına texniki sədd çəkməsinlər”.    
   
Transxəzər qaz kəməri üçün mümkün risklər:


1. Xəzərin hüquqi statusunun həllinin tapılmaması. Xəzəryanı dövlət başçılarının Tehran zirvə toplantısında (oktyabr 2007-ci il) razılıq əldə olunub ki, hüquqi status məsələsi həllini tapmaya qədər Xəzərdə dövlətlərarası sualtı mafistral kəmərlərin çəkilişi yalnız konsensus yolu ilə həyata keçirilə bilər. Transxəzər qaz kəməri dedikdə, ilk növbədə Türkmənistan-Azərbaycan sualtı boru xətti nəzərdə tutulmalıdır, ona görə ki, Xəzəryanı digər ölkələr arasında sualtı qaz kəmərinin çəkilməsi hələ nəzəri cəhətdən belə müzakirə obyektinə çevrilməyib.

2. Bu iki ölkə arasında isə “Kəpəz” yatağı üzərində mülkiyyət mübahisəsi hələ də həllini tapmayıb və son hadisələr göstərir ki, hər iki dövlət onun mübahisə predmeti olduğunu qəbul edir. Ancaq rəsmi Aşqabad Azərbaycana qarşı hərdən düşünülməmiş gedişləri ilə (məsələn, “Çıraq” və “Azəri” yataqlarının Xəzərin hüquqi statusu həllini tapmadığı zaman Azərbaycan tərəfindən işlətməyə başlamasına görə təzminat istəməsi və məsələnin beynəlxalq arbitrajda həlli) iki ölkə arasındakı strateji əlaqələrin yaranmasına xələl gətirir.

3. Geopolitik risklər. Məsələn, ABŞ Dövlət Departamenti və Avropa İttifaqı Enerji Komissiyası Transxəzər kəmərinin çəkilişi layihəsini ilk gündən müdafiə ediblər. Ona görə də bu layihənin gerçəkləşməsi ilk növbədə Rusiya və İranın Qərblə aralarında olan siyasi və iqtisadi problemlərin həlli konteksində baxılır. Bu baxımdan layihənin reallaşması heç də iki ölkə arasında mövcud problemlərin həllinin tapılmasından asılı deyil.

4. İqtisadi risklər. Transxəzər qaz kəmərinin reallaşması üçün ilk növbədə layihənin iqtisadi cəhətdən səmərəli olması vacibdir. Yalnız bu halda onun maliyyələşdirilməsi üçün özəl sərmayənin cəlb edilməsi gündəmə gələ bilər. Ancaq bu günədək türkmən qazının Avropa bazarına çıxarılması ilə bağlı ortaya real bir hesabat qoyulmayıb, yəni iqtisadi hesabat. Yəni göstərilməyib ki, bütün infrastrukturun qiyməti nəzərə alınmaqla (Nabucco –nun real qiymətini BP ekspertləri açıqlayıb – 15 mlrd avro. Ərzurumdan Bakıya qədər yeni kəmərin tikintisi ən azı 3 mlrd avroya başa gələ bilər, Transxəzər boru xətti isə 2 mlrd avro dəyərində olması gözlənilir), türkmən qazının 1000 kubmetri Mərkəzi Avropada yerli qazpaylayıcı şəbəkələrə neçəyə təklif edilə bilər və bu qiymət “Qazprom” qazının qiymətindən nə qədər baha olacaq? Onun ucuz olması faktiki mümkün deyil, cünki Rusiya yaxın 10 ildə 55 mlrd-lıq buraxıcılıq gücü olan “Şimal axını” layihəsinə xərclədiyi vəsaitləri tam geri qaytarmağı planlaşdırdığı zaman, türkmən qazı hələ yeni-yeni Avropaya qədəmlərini qoymağa hazırlaşa bilər.

5. Digər tərəfdən Azərbaycanda yeni-yeni qaz yataqlarının tapılması Azərbaycanın öz ərazisindən türkmən qazının tranzit məsələlərində daha sərt mövqedən çıxış etməyə sövq edir. Çünki Azərbaycan Avropa bazarında özünə rəqib qaza meydan verməklə indidən qiymətlərin aşağı salınması üçün şərait yaratmış olur. Bunu isə “Şah-dəniz” və “Abşeron” layihəsi iştirakşıları olan elə Avropa şirkətləri istəmirlər, çünki ortada kommersiya maraqları var.

Nəticə

Bu qədər mövcud risklərin qarşılığında Transxəzər qaz kəmərinin reallaşması nə qədər az inandırıcıdırsa, Azərbaycanla Türkmənistan arasında uzunmüddətli isti münasibətlərin yaranacağı da bir o qədər reallıqdan uzaqdır. Ona görə ki, Transxəzər bu iki ölkəni bir-birinə bağlayacağı qədər də, iqtisadi riskli layihə olaraq qalacaqdır, ona görə ki, Transxəzər həm də iki türk dövləti arasında iqtisadi maraqların toqquşmasıdır. İndi özünüz qərar verin – bölgədə necə münbit şərait yaranmalıdır ki, bu qədər maraq eyni zamanda qorunsun və Transxəzər reallaşsın – bu isə reallıqdan hazırda uzaq bir mənzərədir. Əks təqdirdə qarşıdurmaya gedilməli (bu hərbi toqquşmalara da gətirib çıxara bilər) və ya yaxşı halda indiki status kvonun saxlanılması ilə müşahidə olunmalıdır.

Sentyabrın 9-da Fransanın «Total» şirkəti özünün saytında Xəzərin dərin sularında yeni qaz yatağının aşkar edilməsi ilə bağlı məlumat yerləşdirdi. Şirkətin kəşfiyyat məsələləri üzrə icraçı vitse-prezidenti Mark Blaizota istinadən verilən xəbərə görə, Xəzərin Azərbaycan sektorundakı «Abşeron» yatağı enerji resursları ilə çox zəngin bir yataq ola bilər. Bununla belə, şirkət hesab edir ki, kəşfiyyat quyusundan alınan ilkin nəticələr ona dəlalət edir ki, bu yatağın potensialı bir necə trilyon kubfut (1 trln kub.fut təqribən 31-32 mlrd kub.metrdir -  İ.Ş.) qaz ehtimal edilə bilər.

YÜKSƏK SƏVİYYƏDƏ QƏBUL

Elə həmin gün «Abşeron» yatağında böyük qaz yatağının aşkar edilməsi xəbərini çatdırmaq üçün Parisdən Bakıya bir heyəti gəldi və «Total» şirkətinin baş vitse-prezidenti Maykl Borrellinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini şəxsən prezident İlham Əliyev qəbul etdi.

Prezident qeyd etdi ki, bu əlamətdar hadisə Azərbaycanın neft və qaz potensialının indiyəcən təsdiqlənmiş ehtiyatlardan qat-qat çox olduğunun növbəti əyani sübutudur. Öz növbəsində Borrelli «Total» şirkətinin Azərbaycan ilə əməkdaşlığının bundan sonra da genişlənəcəyinə və möhkəmlənəcəyinə ümidvar olduğunu vurğuladı.

PREZİDENTİN MESAJI

İlham Əliyevin prezidentliyi illərində onun mətbuat üçün açıqlamalarını barmaqla saymaq olar. Ancaq Prezident «Abşeron»la bağlı hesab etdi ki, cəmiyyətə çatdırılası çox şeylər var və buna görə də Xəzər sahilindəki rezidensiyasının fonunda AzTV vasitəsilə mətbuat üçün açıqlama verdi. Onun əsas məqamları kimi bunları göstərə bilərik:

- Bu, bizə imkan verəcək ki, öz qaz strategiyamızı daha da inamla irəliyə aparaq, Azərbaycanı qaz ixrac edən ölkə kimi dünyada daha da tanıtdıraq. Uzun müddət bundan sonra, onilliklər bundan sonra Azərbaycan qaz ixrac edən ölkə kimi dünya miqyasında özünü göstərəcək və bizim ölkə kimi əhəmiyyətimiz şübhəsiz daha da artacaqdır.

- Bizim planlarımız çoxdur. Biz çoxşaxəli ixrac imkanlarımızı genişləndirmək üçün əməli işlərlə məşğuluq. Əminəm ki, bu ilin sonuna qədər bütün tranzit məsələləri də öz həllini tapacaq və beləliklə, böyük Azərbaycan qazı üçün yeni bazarlar aşkarlanacaqdır.

- Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında bu istiqamətdə çox səmərəli münasibətlər mövcuddur, səmərəli əməkdaşlıq aparılır. Bu ilin yanvarında Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında «Cənub» qaz dəhlizi üzrə çox vacib Bəyannamə imzalanmışdır və işçi qrupu yaradılmışdır. Bu gün aparılan danışıqlar, əminəm ki, yaxın zamanlarda yaxşı nəticələrə gətirib çıxaracaqdır. Eyni zamanda, yeni böyük qaz yatağının kəşfi Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyinə də böyük töhfədir. Bir sözlə, Azərbaycanın qaz potensialı nəinki ölkəmiz üçün, region üçün, dünya üçün öz əhəmiyyətini göstərməkdədir.
 
ƏSLİNDƏ «ABŞERON» ARTIQ 10 İLLİK BIR YATAQ İDİ

Bəli, təəccüblənməyin 2001-ci ilin 18 iyulunda «Abşeron» strukturunda qazılan ilk kəşfiyyat quyusunun qazılması 6500 dərinlikdə başa çatdı. Kəşfiyyat quyusunun qazılmasına «İstiqlal» qazma qurğusunun köməyi ilə 23 dekabr 2000-ci ildə dənizin dərinliyinin 517 metrində başlanılmışdı. Alınan nəticələri öyrənərkən məlum oldu ki, bir neçə layda qaz ehtiyatları aşkarlanıb. Ancaq onların həcmi o qədər də böyük deyildi. Qeyd edim ki, bu işləri o zaman COPAL əməliyyat şirkəti («Chevron Overseas Рetroleum Azerbaijan Ltd.») 1997-ci ilin 1 avqustunda bağlanılmış PSA tipli müqavilə şərtləri əsasında həyata keçirirdi. O zaman layihənin operatoru Amerikanın «Chevron» (30% payla) şirkəti idi, sonradan layihəyə Fransanın «Total» şirkəti də qoşulmuşdu (20%), layihədəki payın yarısı isə Dövlət Neft Şirkətinə (SOCAR) məxsus idi. Həmin vaxt xarici şirkətlər Xəzərdə neft axtarışında idilər, dünya bazarında qazın qiyməti ucuz idi, həm də infrastruktur yox idi. Ona görə də, ilk quyuya $78 mln vəsait xərcləyən xarici şirkətlər SOCAR-a ikinci kəşfiyyat quyusunu qazmamağa görə $20 mln da ödəməyə razı oldular ki, müqaviləyə 2005-ci ildə xitam versinlər. 
 
2009-cu ilin 27 fevralında SOCAR-la (40%) «Total» (60%) arasında «Abşeron» yatağının kəşfiyyatı və işlənməsinə dair ikinci PSA tipli müqavilə imzalandı. Həmin ilin mayın 22-də Milli Məclis müqaviləni təsdiq etdi. 2009-cu ilin iyununda «Gaz de France SUEZ» «Abşeron» yatağında pay aldı və hazırda xarici tərəfdaşların pay bölgüsü belədir: «Total» (40%), «Gaz de France SUEZ» (20%).

2011-ci il yanvarın 14-də nəhayət ki, «Absheron Operating Company» əməliyyat şirkəti müqavilə sahəsində yeni kəşfiyyat quyusunun qazmasına başladı (həmin gün Avropa Birliyinin prezidenti və enerji komissarı Azərbaycanda rəsmi səfərdə idilər). Qazma işləri Xəzərdə texniki baxımdan ən güclü üzən qurğu ilə - Danimarkanın «Maersk» şirkətinə məxsus DSS-20 qurğusu ilə qazılırdı. Bu dəfə qazma nöqtəsi dənizin 473.5 metr dərinliyində seçilmişdi. «Abşeron» geoloji baxımdan kifayət qədər mürəkkəb olsa da, artıq sentyabrın 1-də qazmaçılar 6568 metr dərinliyə çata bilmişdilər. Və bu zaman aparılan geofiziki tədqiqat işlərinin nəticələri müsbət qiymətləndirildi: «Fasilə» və «Balaxanı» lay dəstəsinin VIII horizontu karbohidrogenlərlə doymuş hesab olunur.    

«ABŞERON» NECƏ İŞLƏNƏCƏK?

Bundan sonra «Abşeron»da quyunun layihə dərinliyinədək – 7200 metrədək (indiyədək Xəzərdə qazılacaq ən dərin quyu, bundan öncəki rekord «Şah-dəniz»ə aid idi – 7103 metr) qazılması nəzərdə tutulur. Bununla VI horizontun açılması şansları da var.

Ancaq SOCAR geoloqları vaxt udmaq məqsədilə xarici tərəfdaşları ilə birgə maraqlı bir eksperiment aparmaq qərarına gəliblər ki, hələ indiyə qədər PSA kəşfiyyatı zamanı Xəzərdə tətbiq edilməyib. Bu ilin sonlarına yaxın kəşfiyyat quyusunun qazılması tam başa çatıb onun məlumatları öyrəniləndən sonra planlaşdırılır ki, 4000 metrlikdə yan lülə qazmasına başlanılsın. Bu zaman təqribən ana xətdən 1500 metr yana qazma gedişi ediləcək. Məqsəd qısa zaman kəsiyində aşkar edilmiş qaz laylarının coğrafi məkanını, yeni laylar, onların məhsuldarlığı haqda daha çox məlumat əldə etməkdir. Belə ki, bütün bu işləri 2012-ci ilin I yarım illiyində başa çatdırmaq nəzərdə tutulur.

SOCAR geoloqları o ümiddədirlər ki, «Abşeron»da ən azı 200 mlrd kubmetr, ən çoxu isə 350 mlrd kubmetr qaz ehtiyatı var. Bundan başqa orada 45 mln ton kondensatın olduğu da güman edilir.

Məsələnin mürəkkəbliyi isə odur ki, «Abşeron»  yatağının işlənməsi, yəni ordan ilk xammalın çıxarılması ən yaxşı halda 10 ildən sonra mümkün olacaq. Çünki müqavilə sahəsində qazma işlərini görəcək boş qurğular 2016-cı ilədək Xəzərdə faktiki olaraq yoxdur. Əsas güc yönələcək «Şah-dəniz» layihəsinə, ona görə ki, 2017-ci ilin II rübündə bu yatağın «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində ilk qaz alıcılara çatdırılmalıdır. 

«NABUCCO»?  

«Abşeron»un qaz ehtiyatlarının gündəmə gəlməsi ilə Qərbdə yeni bir eyforiya dalğası başlayıb. Bu da təbii ki, «Nabucco» qaz kəmərinin reallaşması ilə bağlıdır. Artıq Qərb mətbuatında yazılar dərc olunur ki, artıq «Nabucco» qaz resursu baxımdan  «korluq çəkməyəcək». Düzdür, istənilən qaz ehtiyatının tapılması boru xəttinin şansını artırır, ancaq bu, o demək deyil ki, məsələ tam həllini tapır. Niyə?

«Abşeron»dan illik hasilat çox güman ki, «Şah-dənizin» «Mərhələ-1» çərçivəsi səviyyəsindəki kimi, yəni ildə 8 mlrd kubmet olacaq. Güman ki, yataqda cəmi 1 hasilat platforması quraşdırılacaq ki, xərclər az olsun. Nəzərə alsaq ki, yataqda suyun dərinliyi böyükdür və geoloji xüsusiyyətlər burada kifayət qədər mürəkkəbdir, deməli, qazın maya dəyəri də baha olacaq. Yəni qaz sahibləri (bu layihədə xarici tərəfdaşlarımız ancaq fransızlardır) onu Avropaya elə Avropadakı qiymətlərlə də satmaq arzusunda olacaqlar. Reallıqda isə ola bilsin, layihə gücünə «Abşeron» 2024-2025-də qədəm qoysun. «Nabucco» isə özünü 2017-yə hazırlayır. Bu müddətdə kəməri hansı qazla işləməsi hələ də sual altındadır. «Nabucco»nun hazırda ən böyük çatışmazlığı həm də maliyyə məsələlərinin heç 10%-in həllini tapmamasıdır. Onun təsisçiləri nədənsə boyunlarına almaq istəmirlər ki, Türkiyənin şərq sərhədindən Avstriyaya qədər 3300 km-lik boru kəmərini 7.9 mlrd avroya tikmək bu gün sadəcə, fantaziyadır. BP şirkətinin hesablamalarına görə, Azərbaycan ərazisində (ərazi düzənlikdir) 500 km-lik, 1 nasoslu, buraxıcılıq gücü 20 mlrd kubmetr olan boru kəmərinin dəyəri 3 mlrd avroya yaxındır.

Bu yaxınlarda «North Stream» («Şimal Axını») qaz kəmərinə texniki qaz vurulması mərasimində elan edildi ki, 2 nasoslu, 1221 km-li sualtı boru kəmərinin inşaası bank faizləri də hesablanmaqla 8.8 mlrd avroya başa gəldi. Ona görə də «Nabucco»nun real qiymətinin 15 mlrd avronu ötməsi məncə, bir reallıqdır ki, bunu sadəcə Qərbdəki siyasətçilər, boru kəmərinin təbliği ilə məşğul olan dairələr dilə gətirməkdən ehtiyat edirlər – Avropada bu cür bahalı infrastruktur layihəsini maliyyələşdirmək arzusunda olanlar sadəcə yoxdurlar.

Ötən ayın ortalarında mənim Azərbaycanla Türkiyə arasında paket qaz sazişinin imzalanması ilə əlaqədar olaraq aparılan danışıqların növbəti raundunun sonuncu olmayacağı ilə bağlı güman etdiklərim düz oldu. Avqustun 26-da  İstanbulda Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) ilə Türkiyənin dövlət boru şirkəti BOTAŞ arasında başlayan danışıqlara 3 gün sonra yekun vuruldu. Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri Hulusi Kılıç jurnalistlərə açıqlamasında bildirib ki, «Azərbaycan və Türkiyə imzalanmağa hazırlanan Paket qaz sazişinin texniki məsələlərini uzlaşdırırlar». Bundan sonra türkiyəli diplomat əlavə edib ki, danışıqların növbəti raundu sentyabr ayında olacaq.

YAY ENDİRİMLƏRİ

Avropanın enerji bazarında ikinci rübün nəticələri açıqlanandan sonra qaz istehlakçı ölkələr bir-birinin ardınca endirim edilməsi təklifləri ilə çıxış etməyə başladılar. Özü də bu o zaman baş verirdi ki, birjalarda neftin 1 barelinin qiyməti $110 ətrafında satılırdı. Yəni, kifayət qədər baha idi. İstehlakçı şirkətlər bu zaman o mövqedən çıxış edirdilər ki, Rusiyanın boru kəməri ilə Avropaya satdığı qazın qiyməti digər ölkələrdən tankerlərlə idxal edilən analoji həcmdəki maye qazın qiymətini nə az, nə çox – düz $100 üstələyir. Ona görə də onlar «Qazprom» şirkətindən daha ədalətli qiymətlə qaz alqı-satqısını həyata keçirmək üçün danışıqlara başlamağı tələb etdilər. Bir neçəsi isə əks təqdirdə məsələnin iqtisad məhkəmələrində baxılması ilə xəbərdarlıq etdilər. Artıq avqustun 18-nə kimi «RWE Transgas» (Polşa), SPP (Slovakiya), «Sheеll Energy Europe B.V.» (Hollandiya), «E.On Rurhgas» (Almaniya), «Eni» (İtaliya), «GDFSuez» (Fransa), «EconGas» (Avstriya), «GWH Gashandel» (Avstriya), «Centrex» (Avstriya) və DEPA (Yunanıstan) «Qazprom»a qiymətin endirilməsi ilə bağlı öz təkliflərini vermişdilər.



«Qazprom» 2011-ci ilin I yarısında özünün qaz ixracını əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 24.6% artırmağa nail olub. Bu zaman təkcə Avropa bazarında satışın həcmi 15.9% artıb. Cari ildə Rusiyanın qaz ixracı görünməmiş tempdə 3 ölkədə artıb: İtaliyaya (85.9%), Türkiyəyə (65.6%) və Böyük Britaniyaya (30.8%). Ancaq buna baxmayaraq, Rusiya öz mövqelərini Avropanın əsas qaz idxalçısı olan iri ölkələrində itirməyə başlayıb: Almaniyada satış həcmləri 1.8% azalıb, Fransada isə 6.7%.

«Qazprom»un bazar qiymətləri əsasında keçmiş Sovet ölkələrinə qaz ixracı ($/1000 m³)

	2011-ci ilin I rübü	2011-ci ilin II rübü
Baltikyanı ölkələr	337.24	391.13
Belarus	223.15	244.80
Ukrayna	264.05	297.10
Moldova	292.88	316.71

Baxmayaraq ki, «Qazprom» hər bir şirkətlə qaz alqı-satqısına dair uzunmüddətli saziş imzalayıb, o, çox həssaslıqla yanaşır bu məsələlərə. Belə ki, Rusiyanın qaz nəhəngi bazarda mövqelərinin itirilməsindən çox narahatdır: nə olsun ki, az qala bütün Avropa Rusiyanın ayağına «mavi yanacağa» görə gəlməyə və onun müəyyən istəyi ilə «oynamağa» da razıdır (hətta bu günlərdə dünyanın 1 nömrəli neft nəhəngi «ExxonMobil» Rusiyanın Arktik sularında kəşfiyyata başlamaq üçün Xodorkovskiyə məxsus YUKOS-un aktivləri əsasında yaradılmış «Rosneft»lə işbirliyinə qərar verdi). Reallıqda isə bazar çox mütəhərrikdir, onu itirmək, qazanmaqdan qat-qat çətindir.

Elə bu baxımdan da diqqətimi DEPA şirkəti ilə «Qazprom» arasında əldə olunmuş yeni razılaşma çəkdi. Avqustun 31-də DEPA şirkətinin qaz alışı üzrə direktoru Leonidas Drakatakis «Reuters»ə bildirib ki, «Qazprom»la əldə edilən yeni anlaşmaya əsasən, həm qazın qiymətinin aşağı salınmasına nail olunub, həm də 2012-ci ildən qazın idxal öhdəlik həcmlərində düzəlişlər edilib (ancaq yeni rəqəmləri kommersiya sirri kimi açıqlamayıb). Belə ki, əvvəlki sazişə əsasən, DEPA hər il «Qazprom» dan 3 mlrd kubmetr qaz idxal etməliydi, ancaq 2010-da Yunanıstan Rusiyadan cəmi 2.1 mlrd kubmetr qaz idxal etmişdi.

Bu arada Türkiyənin təbii sərvətlər və enerji naziri Taner Yıldız da «Reuters»ə açıqlamasında «Qazprom»dan gileylənib ki, son 29 ayda aldıqları mavi yanacağın qiyməti 39% artıb. Ona görə də Rusiya tərəfi ilə yeni qaz sövdələşməsində israrlıdırlar. Rusiyanın isə Türkiyədən öz istəkləri var...

AZƏRBAYCAN KİMİ YAMSILAYIR

Rusiya artıq çoxdandır ki, (Vladimir Putinin hakimiyyətini möhkəmlətməsindən sonra) «mavi yanacaq»dan bir təsir vasitəsi kimi həm xarici siyasətində, həm də xarici iqtisadi əlaqələrində ustalıqla istifadə edir. Azərbaycan da 2008-ci ilin mayından özü üçün yeni bir sahə tapıb – qaz danışıqları. Düzdür, hələ ki, biz bunun Rusiya variantını  - «xarici siyasət + qaz diplomatiyası = qaz biznesi» formulunu həyata keçirə bilməmişik, ancaq yerimizdə də saymırıq. İldən ilə qaz ehtiyatımız da çoxalır, mümkün alıcılarımız da, infrastruktur layihələrimiz də uzana-uzana gedir... Qalır bircə «texniki məsələləri» yekunlaşdırmaq.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

«BP-Azerbaijan» şirkəti nəhayət ki, 2011-ci ilin I yarısına dair hesabatını açıqladı. Burada verilən bəzi məlumatlar əsasında da hasilatla bağlı maraqlı mülahizələr söyləmək imkanı var. Nəyə görə diqqəti hasilata çəkirəm, çünki bütün yay boyu statistika Azərbaycanda neft hasilatının azaldığını «quru rəqəmlərlə» göstərir, bir sıra rəsmilər isə azalmadakı səbəblərdən ümumilikdə danışırdılar.

Düzdür, BP-nin yaydığı məlumatlar da geniş təhlil üçün yetərli deyil, ancaq hasilat məsələsindən agah olmağa yaxşıca bir materialdır.

BP NƏYİ AÇIQLADI

«Bu ilin birinci yarısı ərzində biz «Çıraq», «Mərkəzi Azəri», «Qərbi Azəri», «Şərqi Azəri» və «Dərinsulu Günəşli» platformalarından birlikdə gündə orta hesabla 775.7 min barel (b/g) (və ya ümumilikdə birinci altı ay üçün 140.4 mln barel və ya 19 mln ton)  neft hasil etmişik.

I yarım ilin sonunda bizim ümumilikdə AÇG-də 60 hasilat quyumuz və 25 injektor (texniki – İ.Ş.) quyumuz istismarda idi ki, bunlar da aşağıdakılardır:

• «Çıraq» - 11 hasilat quyusu istismarda olub və yanvar-iyun aylarında ordan orta hesabla gündə təxminən 78.7 min barel neft hasil edilib.
• «Mərkəzi Azəri» - 18 quyu istismarda idi (12 hasilat, 5 qaz injektor quyusu və bir suvurma quyusu) və orta hesabla 216.1 min barel hasilat əldə edilib.
• «Qərbi Azəri» - 20 quyu istismarda idi (14 hasilat və 6 suvurma quyusu) və orta hesabla təxminən 218.6 min barel hasilat əldə edilib.
• «Şərqi Azəri» - 15 quyu istismarda idi (11 hasilat və 4 suvurma quyusu) və orta hesabla təxminən 131.9 min barel hasilat əldə edilib.

BU, NƏ DEMƏKDİR?

Yəni, cari ilin yanvar-iyun aylarında «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarından hasil edilən neftin həcmi 2010-cu ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə nə az, nə çox – düz 9.6 mln barel və ya 1.2 mln ton az olub. Hasilatın azalmasının bir səbəbi quyuların məhsuldarlığının azalmasıdırsa, digər səbəbi isə hasilat quyularının ömrünü başa vurmasıdır.

Belə ki, bu tip meqayataqların işlənməsi zamanı daim yeni quyular qazılmalıdır. Düzdür, obyektiv səbəblərdən əməliyyat şirkətinə son 2 il yarımda bu prosesi layihəyə uyğun olaraq həyata keçirmək mümkün olmayıb. Bu səbəbdən də yeni hasilat quyuları vaxtında istismar fonduna daxil edilməyib.

Faktlara diqqət yetirək, 2010-cu ilin I yarısında quyuların sayı və hasilat aşağıdakı kimi idi:

• «Çıraq» - 13 hasilat quyusu fəaliyyətdə olub (indiki dövrlə müqayisədə onların sayı 2 ədəd azalıb – gündəlik orta hasilat 25.6 min barel aşağı düşüb),
• «Mərkəzi Azəri» - 13 hasilat quyusu (1 ədəd azalıb, ancaq hasilatın 13.6 min barel həcmində gündəlik artımı baş verib),
• «Qərbi Azəri» - 15 hasilat quyusu (1 ədəd azalıb, həcmin gündəlik azalması  – 37.4 min barel),
• «Şərqi Azəri» - 9 hasilat quyusu (3 ədəd azalıb, həcmin gündəlik azalması -6.5 min barel),
• «Dərinsulu Günəşli» - 12 hasilat quyusu (quyuların sayında dəyişiklik baş verməyib, həcmdə isə gündəlik hasilat orta hesabla 4 min barel artıb).

Demək, cari ilin 6 ayında «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarındakı 5 stasionar platformada 5 hasilat quyusu fəaliyyətini dayandırıb. Bu isə hasilatın kifayət qədər aşağı düşməsi üçün ciddi faktordur, çünki AÇG-dəki quyular adətən yüksək məhsuldarlıqları ilə seçiliblər.



NƏTİCƏ

Cari ilin II yarısında təqribən 18 gün ərzində «Çıraq» platformasında neft hasilatı modernizasiya işləri ilə əlaqədar tamamilə dayandırıldı. Bundan əlavə, sualtı kommunikasiya qurğularının cari təmiri ilə əlaqədar «Mərkəzi Azəri» platforması da bir-neçə gün tam gücü ilə işləmədi.

Yəni, iyul-dekabr aralığında hasilat bir qədər də geriləyəcək və ötən illə müqayisədə ola bilsin fərq 2.6-2.8 mln tona çatsın. Xatırladım ki, 2010-cu ildə AÇG-də indiyə qədər ən yüksək hasilat qeydə alınmışdı – 40.6 mln ton.

Bir şeyi də diqqətə çatdırım ki, 2010-cu ilin nəticələrinə görə, BP-nin dünya üzrə 10 ən məhsuldar karbohidrogen quyusundan 6-sı Azərbaycanda yerləşir.