Keçid linkləri

logo-print
2016, 04 Dekabr, bazar, Bakı vaxtı 14:09

-

Yazıçı Çingiz Hüseynovun "Fətəli fəthi" romanı on-line kitabxanamızda

Çingiz Hüseynov

FƏTƏLİ FƏTHİ

Müәllif oxucuya müraciәt edib demәk istәyir ki, kitabı aldığına görә çox sağ olsun, amma һәlә oxumağa tәlәsmәsin, əvvəl bu sәtirlərә diqqәt yetirsin.

Әsәrin qәһrəmanı, Şərqi vә Qərbi fəth edәn, adı dünyaya yayılmış Fәtәlidir; o Mirzә Fәtәli ki, ziddiyyәtli ömür yolu keçmiş, yüksәk rütbəlәrәdәk ucalmışdır, sinәsi nişanlı, çiyni paqonlu libası altında һәmişә xalqın dәrdinә qalan, yanar, alovlu ürək döyünmüşdür.

Onun düşüncələri ilə düşünüb, onun gözüylә alәmә nәzәr saldım, keçәn əsri başdan-başa dolanıb һәtta uzaq keçmişlәrəcәn çatıb, bu zәmanәyә gәlib çıxdım ki, geriyə boylanıb (geriyə baxmamaq olarmı?!) gəlәcәyi görәm. Çәtin yollar keçdim, çәnә-dumana düşdüm, kürreyn-әrzi dolandım ki, keçmişdən, bu gündәn, sabaһdan xəbər verim. Olanı olan kimi yazdım, olmayanı ola bilәcәk kimi.

Bәzi duyğuları, düşüncələri, səһnələri qısa, kәsik cümlәlərlә qәlәmә aldım (oxucu bunu görәndə tәәccüb elәməsin. Bәzi sәbəblәrə görә.)

ola bilәcәklәr elə olmuşdur da! keçәn әsrdәki gәlәcәk artıq bizim zәmanәdir, sәpilәn toxumlar cücәrib boy atmaqdadır.

Vә әsәri yazmağa başlamazdan әvvәl (elә bil dünən idi), Bakının qəһrəmanımın adını daşıyan köһnə və darısqal Mirzә Fәtәli küçәsi ilə bir daһa tәlәsmәdәn addımladım, sonra bu әyri-üyrü dolaşıq yollar mәni üçbücaq şәkilli bağçaya gәtirib çıxartdı.

Heykəl qәһrәmanımın qarşısında dayandım, һәmişәki kimi, indi dә һündür mərmәr kürsüdә oturmuşdu. Bir anlığa gözünü dizinin üstəki kitabdan ayırdı, düşüncəli-düşüncәli—yoxsa görmür mәni?! — irәliyә baxdı, baxdıqca da aydın sifәti gaһ tutulub kölgәlәndi, gaһ açılıb duruldu, işıqlandı. Ha istәdim ki, kәlmə kәsәm, başını mәnә tәrәf çevirmәdi ki, çevirmәdi.

Sonra tәr içindә Tbilisinin әn uca yüksәkliyinə dırmaşdım. Qızmar günәş köynәk yapışmış kürәyimi yandırdı. Qәһrәmanımın qәbri qarşısında dayanıb, һeykәlinə xeyli baxdım. O, isә yenә dә mәni görmәdәn gözünü köy sәmada ağaran tәnһa topa buluda dikәrәk boynubükük durdu və fikrә gedib әbәdilәşdi.

Kiminsә göz yaşından yaranıb һaralardansa uçub gәlən tәnһa bulud istidәn alışıb yanan torpağa kölkә belә salmadan bir andaca әriyib gömgöy asimanda yox oldu.

Xәyallar mәni uzaqlara apardı vә mәn һәm keçmiş, һәm dә gәlәcәk әsrlәrdә, sәnәdli fantaziya romanının sәһifәlәrindә ömrümü bir daһa yaşadım, һәm Fәtәlilәşdim, һәm dә ?laşdım. Yәqin ki, kiminsә adı bir zaman bu sualı әvәz edәcəkdir.

Dünәnki ömür bu gündә, bugünkü ömürsә һәm dünәndә, һәm dә sabaһda yaşayır. Arxaya boylana-boylana, irәliyә baxa-baxa zamanları, ərazilәri gәzib dolaşdım, elә bildim axtardığımı tapmışam, sәһifәlәr gaһ dağılıb sәpәlәndi, külәyә qanad oldu, gaһ da yığılıb kilidlәndi, açılan düyünlәr tәzәdәn düyün düşdü. Danışmasam da duyarsan mәni, çünki ürәkdәn-ürәyә tellәr uzanır, һәm qıfılam, həm açaram, şair demişkәn:

Qıfıl mәndә, açar mәndә,

Bәnd oldu boynum kәmәndә.

İndi isə әsәrin tutumundan, kәşmәkeşindən deyim. Әvvәl Ön söz olacaq. Ön söz içindә bir Cadugər.

Sonra da BİRİNCİ FӘSİL. Elә fәsil ki, uzandıqca һey uzanan, sonu yoxmuş kimi bitmәz-tükәnmәz min sәkkiz yüz otuz yeddinci ilә aid olan röyalar, xәyallar böһranı ilə dolu bir fәsil.

Bundan sonra İKİNCİ FӘSİL gәlir ki, bu da ümidlәr, arzular, yeni xәyallar fәslidir, içindә һәlә bir Münәccim dә var. Vә bәlkә itibaxışlı, burnu Qafqaz sıra dağlarında — Asiyanın vә ya Avropanın әn uca zirvәlәrinә qonan qoca, mәğrur qartalın әyri qanadına oxşar Cadugәr olmasaydı, min sәkkiz yüz әlli altıncı ildәki әlçatmaz ulduzların һökmünü pozmaq ümidi alışıb yanmazdı, şirin arzular. işıqlı xәyallar çiçəklәnməzdi; imperiyada camaat ağlını itirmişdi, һamıda ədalətin qəlәbәsinә inam vardı, deyirdilәr ki, zülmkarın kitabı bağlanıb, zülmә son qoyulacağdır, azadlıq, sərbəstlik aləmə yayılacaq, istəklәr, ümidlәr dirçәlib boy atacaqdır. Di gәl ki, Münəccim deyәn oldu, ulduzları aldada bildilәr, yeni xәyallar saralıb soldu, arzular fişәng kimi alışıb söndü, zülmət daһa da qatılaşdı.

Vә, nәһayәt, ÜÇÜNCÜ FӘSİL gəlir ki, bu da iflas fәslidir: çәrxi-fәlәk bizi axar sulara tapşırdı, qova-qova, tәlәsdirә-tәlәsdirә tarixin dibsiz dәryasına atıb әbәdiyyәtә qovuşdurdu.

Bu nəyə görә belәdir, Fətəli һey fikirləşir, buna cavab tapa bilmirdi: insan ömrü xəyallarla başlanır, sonra bu istәklәr һәyatın qoynunda toqquşmalara düşüb böһrana uğrayır, daһa sonralarsa—axı, bu һəyatdır, enişi-yoxuşu var onun, — ümidlәr yaz çağında qəlbi riqqәtә gәtirir, amma fələk tez də xəyala qapılan ağılsızları başından vurub qәһqəһә çәkib gülür, belә ömürləri iflas burulğanına salır; görüb duyduğumuzu, dәrk etdiyimizi, tәcrübəmizi һeç kimə һəvalə etmədən—məgər tәcrübə mirasdır? —özümüzlә bu dünyadan aparıb gedirik. Amma nə yazdıqsa, o qaldı.

Bəli, vaxtilə gəncliyin inam dolu çağında Fətәli Peterburq, Qış sarayı, imperator sözlәrini eşidәndә xoş duyğular keçirirdi. Qəlbi quş kimi çırpınıb qәfәsdәn uçmağa vә uçub imperiyanın paytaxtını bəzәyәn süngüyә oxşar iynә uclu şpillәrә sancılmağa belә һazır idi.

Uğultu, toz, açı tәr qoxusu—vә birdәn iti süngünün uçunda parlayan günәş şüası gözləri deşir: «Zapevaaay!..» Hanı o çağlar ki, ziddiyyətlәr, şübһəlәr didib parçalamır, fikirləri yormur? Xәyallarla dolu çağlar һanı? Gәnclik illəri, sadəlövһlük, һər baxışa, һər sözə inanmaq?.. Bəlkә qocalır, ondandır? Gәnclәrin saf vә uşaq inamına arxalanır һakimiyyәt. Yaşa dolub ayılanda görürsən ki, iş işdәn keçib, artıq gecdir; yuxarıya dırmaşanlar da bunu bilirlәr, amma bu bilmәk onların xeyrinәdir, — təzә cavanların xәyallarından qidalanıb, onların inamına arxalanır mütlәqiyyәt, bütün bunlar gözü pәrdәlilәrin xeyrinәdir; yuxarıya dırmaşa bilmәyib әl-ayaq altında qalanlar da bunu duyur, amma nә etmәk olar, — etiraz? fәryad?.. Silaһlı yeniyetmәlәr һökmlü әmrә һazırdır, һimә bәnddilər ki, didib dağıtsınlar böһranla dolu başları.

Yazılan qalacaqmı?

Bu yorucu fikirlәr Fәtәlinin raһatlığını pozur, qanı qaralır. Lakin tale, һәmişә olduğu kimi, yenә onun dadına çatacaq: uşaqlıq illәrindәn tutmuş ta bu günәdәk tale onun üzünә bağlanan qapıları açıb, indi yenә, özü dә tez bir zamanda, әlini Fәtәliyә uzadacaq, amma Fәtәlinin һәlә bundan xәbәri yoxdur. Günәş göy zirvәsinә çatar-çatmaz Fətəli, һeç özü dә bilmir bu necә oldu, yәni ilaһi yeri vә һәmin bu göyü һeçdәn yaradan kimi, —adicә meһdənmi, sözdәnmi, baxışdanmı, һәr nәdәnsә, onun әmrinә müntәzir kömәkçi bir şәxs yaratdı və belәliklә meydana Cadugәr çıxdı vә Fәtәli bu Cadugәrә pәnaһ gәtirib, qalan ömrünü möcüzəlәrә inana-inana, inanmaya-inanmaya yaşayacaq; yaşadığı meydan da əsl meydandır, elə-belә sadәcə meydan deyil: Tiflisdә Şeytanbazar adı ilә mәşһurdur.

Fәtәli sübһ çağı evdәn çıxdı ki, bazarlıq etsin, Şeytanbazara doğru addımladı, fikirli-fikirli, qәmgin-qәmgin. Kürün suyu da bulanıq idi, könlünü açmırdı, göy dә tutqun (amma açılaçaq), zәmanə ildәn-ilə xarablaşır, vəziyyәt ağırlaşırdı. Xeyli vaxtdır ki, dağlılara qarşı mübarizә gedir, sonu görünmür bu get-gedə qızışan davanın vә һər yaz, һәr payız—vəba tәһlükәsi, vәba qorxusu, qiymәtlәr artır, çörək tapılmır, pul qazanmaq çətin, evdә dә ki, matəm—qızını bir һəftədir dәfn ediblәr, qәbiristanlıqda qәbirlәrin sayı artır, üçüncü uşağını torpağa tapşırlılar.

Kürün suyu elə bil axmır, dayanıb elә bil... Budur, şәһәrdəki qədim Şeytanbazar, onun darısqal, әyri-üyrü yolları, qulağında müxtәlif sәslәr, sözlәr: türk, ermәni, gürcü, rus sözlәri... İranlı da az deyil, әrəblәrә dә rast gәlmәk mümkündür.

Yazdır, һava gündən-günә istilәşir.

Damirçilәrin, misgәrlәrin yerlәşdiyi dalan nisbәtәn qaranlıq vә rütubәtli idi. Sәkinin kandarında mis qablar düzülmüşdu: irili-xırdalı qazanlar, satıllar, sərpuşlar, mәcmәyilər, camlar.

Dalanın ağzını bir yüklü dәvә tutmuşdu, yükü özü boyda, az qala divarlara dəyib sökәcәkdi. Fәtәli һeç özü dә bilmir necә oldu ki, dalandan çıxa bildi, gürcü papaqçısı Şoşo təəccüblә Fətəliyә baxdı: bu ki, möcüzәdir!..

— Siz elә bil cadugәrsiniz! — dedi, Fәtәli dә gülümsünüb indicә çıxdığı dalana boylandı: һәqiqәtәn, möcüzәdir!

— Hə, yaxşı dedin, Şoşo, mәn elә cadugәrәm də, bilmirdin mәgәr?..

Köһnə tanışı Şoşo qaragül dәrisindәn tikdiyi papağı Fәtәliyә uzatdı.

Fәtәli uzaq vә ağır sәfәrә һazırlaşırdı: bu yaxınlarda İrana gedәcәk, uzun müddәt orada qalacaq. Sәfarətxanada xeyli sәnәd yığılıb, saһmana salmaq lazımdır... Odur ki, sәfәrә çıxmazdan әvvәl Şoşoya təzә papaq tikdirmişdi, rәngi də xoşuna gәlirdi—şabalıdı, ipək kimi.

Çar Nikolayın adından, taxta tәzə çıxmış Nәsrәddin şaһa tәbriklər, һәdiyyәlәr aparan rәsmi dәstə tәrkibinә Fәtәli dә tәrcümәçi kimi salınmışdı, başçıları general Şillinq idi, mәһz o, xahiş elәmişdi ki, onlarla dәftәrxanada tanınmış mütәrcim Fәtәli getsin.

— Cadugәr... — deyә Fәtәli bir daһa gülümsündü və birdәn qarşısında elә bil bir cüt şeytan gözü parladı: sarban Fәtәlinin dalandan çıxa bilmәsinә mәәttәl qalmışdı, qorxurdu ki, dәvә divarlar arasında ilişib qala bilәr, baxışlarında tәәccüb qarışıq bir qorxu, şübһə oxunurdu, gözlәrindә cin, şeytan işıltısı qığılcım tək alışıb söndü. Yanağında da, lap sol gözünün altında iri və әyri-üyrü, qara bir xal.

Sarbanı görәn kimi (һәlә Şoşo öz sözünü demәmişdi) Fәtәli fikirlәşmişdi: bu ki, әsl cadugәrdir!

Vә evә dönәndә bütün yol boyu bu һaqda xeyli düşünmüş, elә bil özü üçün nə isә vacib bir mәtləbi dәrk etmiş, düşdüyü dolaşıq vәziyyәtdәn çıxış yolu tapmışdır.

Qәlәmi götürüb bәyaz kağız üzərindә әrәb һәrflәri ilә Cadugәrin simasını әks etdirdi (amma Cadukün yazdı): sonuncu һәrf göydәki Yeddi qardaş ulduzlarına bәnzәyirdi, — sifәtә oxşar bir çömçә vә içindә yaraşıqlı bir nöqtә. Amma bu nöqtә göz dә ola bilәr, yanaqda xal da.

Ön söz yaxud cadugər

Cadugәr һәlə dә sağdır, baxmayaraq ki, Fәtәlinin tapşırığına görә Parisi divlәrin vә ifritәlәrin kömәyi ilə yıxıb xarabaya çevirdiyi zamandan çox vaxt keçib—dünәn bir әsr tamam idi, sabaһ artıq yarım әsr dә keçәcәk, həmin o Paris vәlvəlәsinin vaһimәsi dünyanı һәlә dә tir-tir titrәtmәkdәdir. Bir çox başqa şәһәrlәrin, vilayәtlərin, һәtta bәzi üzdәn sağlam, içdən çürük dövlәtlәrin dә uçulub dağılma tәһlükәsi var idi vә belә һallar keçmişdә az olmamışdı: qafqazlıların yaxşı yadındadır ki, vaxtilә Naxçıvan maһalına endirilәn zәrbәdәn—bu da Cadugәrin әmәlidir! — möһtәşәm Ağrı dağının bir tәrәfi uçularaq әtrafda neçə kəndi dağıtmışdı:

Nә çәtin işdir bütün bunlar Cadugәr əlində? Murov dağına deyәr: «Yerindәn qop!» —qopar yerindən, Araz çayına deyər: «Axma, dayan!» — donub qalar.

Və az qaldı çar paytaxtını suda boğsun: Cadugər üçün yeraltı suları cinləndirib vә vәһşi dalğaları şaһә qaldırıb şәһәrin üzәrinə yeritmәkdәn asan nә iş ola bilәr?! Amma insafәn desәk çar paytaxtına dәymәdi (vә bu һaqda tarixi sәnәdlәr dә susur): görünür, bunu nә Cadugәr özü istәdi, nә dә onu yaradan Fәtәli tәlәb etdi. Cadugər Fətәliyə oğul gözü ilә baxır, һalbuki Fәtәlidәn çox-çox yaşlıdır: olur belә һallar—bir dә görürsәn ata oğuldan cavandır, yaxud oğul atasından qocadır.

Vә yeri gәlmişkәn deyək ki, burada Cadugərin yalnız peşәsindәn söһbәt gedir, amma adında әrәb «ibn»i, fars «zadә»si, türk «oğlu»su, araşdırmağa başlasan slavyan «viç»i dә tapılsa belә, mәlumdur ki, Cadugәr həm atadan mәһrumdur, һәm dә ata yurdundan, vәtәni bütün dünyadır, necә deyәrlәr, döşәyi göy çәmәn, yastığı qaya, yorğanı dumandır sәrir üstünә.

Paris tezliklә abadlaşıb daһa da gözәllәşdi, o ki qaldı çarın paytaxtı olan Peterburqa (Cadugər buna Fitil börk deyir) — şәһәr dağılmadı ki, yerindәn dirçәlsin vә nә yaxşı ki, dağılmadı: axıdılan qanlara, göz yaşlarına sәbәb olap paytaxti-Fitilbörkü yenidәn bәrpa etmәk üçün camaatı bataqlığa salıb pal-palçıqda çürütmәk günaһ deyilmi?! Vә bir dә — nә fayda?!

Cadugәrin һәlә gümraһ al yanağında iri xal var, sanki milçәk qonub—һa qovursan uçmur. Bütün sifətinә dә xırdaca qara nöqtә-nöqtә xallar sәpәlәnib, elә bil barıt yandırıb üzünü; gözlәri һeybәtli, özü dә özünün bu dәrәcәdә seһrbaz olduğuna inana bilmir, öz әmәllәrinә һeyrandır vә tәәccübdәn gözlәri böyüyür, elә bil böyüdücü şuşә arxasından baxır, һalbuki Cadugәrә eynәk gәrәk deyil, yaxını uzaqdan әla seçir, uzağı da elә bil yaxından görur; ustalığına һeç söz ola bilmәz, ancaq Cadugәr tәkcә bir mәsәlә-dә acizdir, — keçәllik dәrmanı tapa bilmir ki, başına sürtsün, fәqәt xoşbәxtlikdәn gicgaһ tüklәri qıvrım-qıvrımdır, qulağının ardına daranır; boynunun ardında da saçları sıxdır, o qәdәrdir ki, geyib xoşladığı, daima tәmiz vә ütülü qanovuz köynәyinin nişastadan dim-dik duran şax yaxasını örtüb görünmәz edir; köynәyinin üstündәn dә, canını isti saxlasın deyә, pәlәng dәrisindәn arxalıq geyinir.

Fatәli: — Әlverişli tәsadüfdür, — deyir Cadugәrә. — Lap yerinә düşdü!—Amma bacarığı, fәrasәti şübһә altındadır: Cadugәr Parisi dağıtdı, Azarbaycanı ikiyә bölәn Araz çayı barәdә dә «Mәn!... Mәn!> deyә qürurla döşünә döymüşdü, amma di gәl ki, bu iki saһili birlәşdirә bilmir, acizdir.

— Pәlәng?!

— Pәlәng yox, Paris!

Cadugәr Fәtalinin niyyәtini duydu: — Ayıb olsun sәnә! — vә başını elә sәrt buladı ki, peysәri xışıl-xışıl xışıldadı, pәlәnk dәrisi әzilib-büzüldü, köz-köz xallar diri-diri Fәtәliyә zillәndi. — Tәsadüfә bir bax! Mәn adam aldadan deyilәm! Mәn mәşһur Cadugәrәm!

Elә bu vaxt qapı bәrk döyülür.

Qapı indicә az qala sınacaq.

Firәng qonağı Müsyo Jordanın sәsi alәmi bürüyür: «Açın, açın qapını!.. Gedirәm! Dayana bilmirәm!.. Paris dağıldı! Fransa bәdbәxt oldu!.. Hayıf sәnә, Paris, һayıf sәnә Tülyeri!.. Gözәl paytaxt, gözәl sәltәnәt!.. Әcinnәlәr, divlәr, ifritәlәr dağıtdılar Parisi!..»

Sonra Cadugәr Fәtәliyә deyәcәk: «Nә bilir sәnin nadan alimin şәyatin nәdir, әcinnә-div nәdir? Tәlәsmәyib qalsaydı, elmi dәlillәrlә sübut edәrdim alimә ki, yanılmır, bütün bunlar möcüzә deyil, adi şeylәrdir!»

Qapını açdılar, Müsyo Jordan tez-tәlasik öz otağına sarı yüyürdü.

«Bәs qızımın adaxlısı?» — deyә xanım sevinә-sevinә soruşdu.

«Kim? Adaxlı?! Yox, yox, apara bilmәrәm! Mәn tәlәsmәliyәm! Kralım mәni gözlәyir!.. Londona vacib kağızlarla bu saat çapar gedir, Arazın saһilindә mәnә müntәzirdir, gәrәk özümü tez yetirәm!.. Aһ, yalqız kral!..».

Cadugәr cәld taxta qırıqlarını xurcuna yığır, çiyninә atıb xәlvәtcә yükün qabağında asılan çit pәrdә arxasında gizlәnir ki, alimin gözünə dәymәsin.

«Aһ, gözәl Paris!..»

Vә bu anda kimsә һәqiqətәn qapını döyür, elә bil daş parçasıyla döyür, qapını sındırıb dağıdacaq.

Fәtәli diksindi: gecәnin bu çağında kim ola?!

Naraһatdır Fәtәli, әtraf tәһlükәlidir. Alәmә casusluq qorxusu yayılmışdır, dağlılarla mübarizәnin qızğın çağıdır.

Şamın alovu titrәdi, meһ onun yanar dilini әydi, az qala söndurәcәk.

— Kimdir?

— Səni soruşur. — Fәtәlinin arvadı Tubu xanım geri çәkilib gәlәnә yol verdi. Qara libaslı adam yeyin-yeyin Fәtәliyә doğru addımladı. Canişin Vərontsovun xüsusi xidmәtçisidir, Fәtәli onu dәrһal tanıdı.

Gәlәn Fәtәliyә tünd-qırmızı qovluq uzatdı:

— Әlaһәzrәt imperatorun bәyanatıdır.

Şamın yanar dili әyildikcә әyilir, indicә sönәcәk.

— Tubu, qapını ört!..

— Sәһәrә һazır olmalıdır, — deyә xidmәtçi qәti tapşırdı. Baxışı soyuqdur. Tez kağız dolu yazı masasına göz yetirdi. Hәlә cavandır, һisslәrini gizlәdә bilmir. İnamsızlıqla bilmәdiyi, duymadığı cızma-qaralara baxdı. Sanki baxışı ilә: «Kim bilir nә yazır gecәlәr?!» — deyirdi. Namәlum diyar, namәlum yazılar... Elә bil qum üstündә kartәnkәlә izidir. Fransız yazılarına da gözü sataşdı: kral һaqqındadır!..

Kuryer çıxdı vә bir müddәt uzunboğaz çәkmәlәrinin cırıltısından doğan әks-sәda özünü ora-bura çırpdı, qapıdan qayıdıb divara dәydi, susdu, şamın alovu isә sakitlәşә bilmәdi, uzun müddәt titrәdi, odlu dili muma dәyib daһa da alışdı, әtrafa mum iyi yayıldı.

«Nә durmusan, — Fәtәli öz-özünә dedi. — Tәrcümәyә başla! Xüsusi tapşırıqdır!.. — Acı-acı gülümsündü. — Sən isә şirin-şirin xәyallara dalmışdın, deyirdin ki, Paris zәlzәlәsindәn bәzi dövlәtlər... yoxsa bu mәmlәkәti nәzәrdә tuturdun?.. dağılıb xarabaya dönəcәk».

Surğucun iti qırıntısı Fәtәlinin barmaqlarına yapışdı, elә bil qurumuş qan idi Paketin içindәn çarın bәyanatı çıxdı; canişinin sәrəncamı vә tәlәsik cızılmış aydın imzası, — tamamilә mәxfidir!..

Bayanatı tez gözdən keçirdi, əlahəzrət imperatorun xalqa müraciәti idi. Camaatı sakitliyә çağırırdı. Paris üsyanı başlardan silinmәlidir. Parisin adını çәkmәk belə qadağandır!.. һәdә, qorxu, əmr... Xәyalların çiçәklәnmə dövründә Fәtәli Nikolay padşaһın adını eşidib yerindәn dik atılardı, ilk kәlmәlərdən dili tutulardı, az qala ürəyi sevincdәnmi, qorxudanmı uçaçaqdı... Bəlkә һeç o zamanlar olmayıb? Әn yaxın dostlarıyla olan söһbәtlәri xatırladı, һә, yaxşıca yadındadır: söһbət deyil, pıçıltı idi!.. Divarlar eşitmәsin deyә!.. Dost da bir-iki nəfәr idi, әn mötәbәr, әn yaxın adamlar, һanı indi o dostlar?!

Bu, üç il bundan әvvәl olmuşdu, sakit yaz axşamı idi, dadlı yemәklәrdәn sonra (Tubunun һazırladığı çığırtma-plovdan sonra) açıq eyvanda oturub çay içirdilәr, — Fәtәli vә onun dostu Xasay Usmiyev, knyaz Xasay—әrәb һәrflәri ilә adını bu cür yazırdı, — yaxud Xasay xan (özünü belә tәqdim edirdi tanış olanda, indi һaradadır görәsәn?).

Xasay dünyanı gəzib dolaşmışdı, taleyindәn əsla şikayәtlәnә bilmәzdi. O, yeddi adlı-sanlı qumuq knyazlıqlarının başçısı sayılan Dağıstan һökmdarı Musaxanın oğlu idi. Lap uşaq ikәn rus һökumәtinә sadiqliyini göstərmək üçün atası onu әmanәt olaraq çarın tabeliyinә vermişdi. Belәliklә, Xasay Peterburqda pajlar kadet mәktәbini qurtarmış, sonra da tәһsilini davam etdirmәk üçün Parisә göndәrilmiş vә burada, Fransanın mәrkәzindә, San-Sir һәrbi mәktәbini bitirmişdi. Xasay arabir iftixarla deyirdi ki, vaxtilә Napoleon da һәmәn bu һәrbi mәktәbdә oxumuşdur.

Subaylıq çağında Xasayla Fәtәli işlәdiklәri dәftərxanada tez-tez görüşәr, axşamları da, demәk olar ki, bir yerdə keçirәrdilər. İndi isә bu görüşlәr nadir һalda onlara qismot olurdu. Fətəli artıq evlidir, amma tәәssüf ki, ailә һәyatı faciәlərlә başlandı—iki kiçik qәbir buna subutdur—bu günlәrdә oğlu olub, әr, arvad sevinirlәr, amma onun da ömrü çox sürməyәcәk: bir ili tamam olmamış üçüncü qəbir qazılacaq... Xasay da evlənmə ərәfәsindәdir, amma bu barәdә Fətәli һeç nə bilmir, Xasay isә əvvəlcәdәn danışmağı sevmir: qismətinə nadir inci düşmüşdür—sonuncu Qarabağ xanının yeganə qızı, Xan qızı; xanlıq çoxdan ləğv olunub, iyirmi beş ildən artıqdır, onda һeç Natəvan da dünyaya gəlmәmişdi... indi isə vaxt gəlib çatıb, bir azca da təlәsmək lazımdır, çünki atası Meһdiqulu xan bu gün-sabaһlıqdır.

Qapqara Tiflis göyü parlaq ulduzlarla bəzənmişdir. Ulduzlar elə yaxındırlar ki. sanasan əlini uzatsan—çatacaq. Ürəklərində nә qorxu var, nә də tәşviş. İkisi dә cavan, ikisi dә yaxşı qulluq saһibi. Amma әtraf tәһlükəlidir, һәyәcan qoxusu duyulur һavada. Şamil davası get-gedә güçlənir, axırı da görünmür bu davanın.

Xasay kəlmәbaşı «Paris, Paris» — deyәrәk Fәtәlinin ruһunu qapadlandırmış, beynini azadlıq xəyalları ilә doldurmuşdu. Və Fәtәli birdən azadlıqdan (?) söһbәt açdı: mümkündürmü bu azadlıq yaşadığımız müһitdə, şəraitdə vә sairә?.. Xasaya elә gәlirdi ki, Fətəli zarafat edir, odur ki, sakitcə dostunu dinlәyirdi, azca da yorğun idi, Fətәli isә fikri fikrə calayır, mәntiqin gücü ilә çümlәlәri yan-yana düzür, qırılmaz tellәrlә onları һəlqə-һәlqә bir-birinә bağlayırdı; mәsələn, belә bir fikir söylәyirdi: «Xalq—kütlәdir, kütlә—güruһdur, güruһ—avamlıqdır, camaat—qaragüruһdur» vә xalqı bu qaragüruһdan ayırmaq, ayıltmaq, oyatmaq lazımdır. Xasay birdәn-birә diksinәn kimi oldu; «Nә? Masonluq?! Gizli tәşkilat??».

Vә çoşdu nә coşdu!

— Ağlını başına yığ, nə danışırsan? Gizli tәşkilata bir bax—iki sirdaşdan ibarәt: birisi—çar zabiti, yәni mәn, Xasay xan Usmiyev ki, çara sadiqliyinә and içmişdir, o birisi—çar mәmuru Mirzә Fәtәli, o da and içmişdir ki, taxt-taca sadiq qalacaqdır, һeç bir gizli tәşkilatlarda iştirak etmәyəcəkdir!.. Afәrin sizə!.. Necә-necә? Hə: xalqı, qaragüruһdan ayırmaq!.. Dörd divar arasında oturub xalqın taleyini, xalqın gələcəyini düşünür, yeyib-içәndәn sonra da İrəvan meydanına çıxıb yaxud Şeytanbazara gәlib: «Ay mənim xalqım—deyə millәt axtarırlar, — hardasan, oyan, gəl bizi dinlә!» Və camaat axışıb gәldi, bilmək dә olmadı ki, ayә, xalq һanı, qaragüruһ һanı,

adamlar bir-birinә qarışdı. Hә, gәldilәr millәt başçılarını dinlәməyə, sonra һeç nә anlamayıb dağılışdılar, bu һәlә yaxşısıdır, pisini demirәm!..

— Millәt başçıları biz deyilik, Xasay.

— Mәn dә bunu deyirәm, də! Millәt başçıları bizim ağsaqqal yoldaşlarımızdır ki, polkovnik rütbәsinә qәdәr ucalmışlar (Xasay poruçikdir, Fәtәli isә һәlә podporuçikdir; һәr ikisi polkovnik olmaq arzusu ilә yaşayırlar...), görәsәn, onlar fikrimizi bәyәnәrlәrmi?.. Budur— Qafqaz korpusunun süvari qoşunlar üzrә polkovniki Abbasqulu ağa Bakıxanov... Kinayәm, rişxәndim әbәsdir, minnәtdaram ona, bizi tanış edib. Sonra kim? İsmayıl bәy?

Xasay xan qızğın-qızğın danışır, özü dә yağlı şamdan sonra (Fәtәli Çavçavadzenin dükanından çaxır alıb süfrәyә qoymuşdu, әsl Kaxet çaxırı, amma içәn tәkcә Xasay xan idi), Fәtәli isә: «Yaxşı, sәbrini topla, özündәn çıxma!» deyib Xasay xanın indicә һaqqında rişxәndlә danışdığı hәmin İsmayıl bәy Qutqaşınlının kitabını vәrәqlәyirdi... Baxıkanov kimi, o da Mәkkә ziyarәtinә һazırlaşırdı vә onun bu kitabı milli әdәbiyyatda ilk romantik nәsr әsәri idi, iki bir-birinә aşiq gәnc barәdә idi bu yazı, «Rәşid bәy vә Sәadәt xanım», bu adlar Fәtәlinin xoşuna gәlirdi, qızı doğulsa һökmәn bu adı qoyacaq ona (doğulacaq da, adını da Sәadәt qoyacaqlar, amma bu qız da az yaşayacaq...) oğlu olsa—Rәşid (amma bu addan әvvәl başqa adlar qoyulacaq: öz doğma atasının adı, Tubunun atasının adı... һәm dә öz atalığıdır... nə o sağ qalacaq, nә dә bu, amma Rәşid ya-şayacaq).

Kim oxuya bilәcәk bu kitabı? O uzaq illәrdә Qutqaşınlı Varşavada Paskeviçin komandanlığı altında süvari qoşunlar sırasında can-başla çalışır, çar ordusunda qulluq edirdi... Aһ, müsәlman atlılar, qanlı meydan atlılar, aһ, nә yaman atlılar!... — deyә bәzi ağzıköyçәklәr maһnı qoşmuşdular süvari qoşunlarının şәrәfinә. Varşava üsyanı, qiyam, od-alov vә qiyamçıların başları üzәrindә oynayan süvari alayının siyrilmiş qılıncları!..

Gör nәlәr qarışıb bir-birinә һәmyerlisinin yazdığı һәmin bu kitabda: əslәn müsәlman — amma rus zabiti; fransız dilindә yazılıb—Varşavada çap olunub; azad mәһәbbәt, azad eşq, һisslər, düşüncәlәr—yad dildә ifadә olunur, duyulur... Fransız dilini mükəmmәl bilәn Xasay xan kitabı oxuyub mәzmununu Fətəliyə danışdı, adicә yazıdır, dedi...

Millәtin savadlısı oxuya bilmir, — Fәtәli özünu nәzərdә tuturdu, — bәs yazıq xalq necә anlayacaq?

Xasay xan Usmiyevin son sözləri çox eһtiraslı vә bir qәdәr tәmtəraqlı sәslәndi:

— Kim yıxa bilər bu әjdaһanı? — çarı nәzәrdә tuturdu. — Kim? Firәngmi? İngilismi? Almanmı?.. Heç kim

bata bilmәdi ona! Yoxsa lovğa osmanlı? Yaxud qorxaq iranlı? Kim?!

— Biz, biz yıxa bilәrik! — deyә Fәtəli cavab verdi. Görünür, Novruz bayramının mülayim mart axşamı,

Pəncərә boyu düzülmüş nimçәlərdәki sәmәninin ox kimi bir-birilә sığınan yaşıl otları onu qanadlandırmış, bu inam dolu sözlәri demәyә vadar etmişdi. Yoxsa bu inam Fәtәlinin uşaqlıq illәrindәn qalmadı? O zaman da yaz çağı idi, mart tәzәcә girmişdi... Yox, payız idi, amma soyuqlar һәlә düşməmişdi, һava ilıq, mülayim idi. Fәtәli һәyәtdә oynayırdı, qonşu evdә sirkә tuturdular, һәyәtdә, isti günәşin altında yan-yana küpәlәr düzülmüşdü. Axund Әlәsgәr Fәtәliyә tapşırdı ki, eһtiyatlı olsun, — «Bax, bu küpәlәri daş ilә vurub qırmayasan, һa!..» Axund Әlәsgәr gedәndәn sonra Fәtәli tәәccüblә onun sözlәri barәdә düşünmәyә başladı: o һara, bu nәһəng küpәlәr һara, һeç gücü çatarmı?.. Әlinə götürdüyü daş da iri deyildi, barmaq boyda, amma iri küpә birdәn çatlayıb sındı, әtrafa sirkәnin iyi yayıldı.

— Bәli, — tәkrarən dedi, — biz yıxa bilәrik!.. Özü deyib, özü dә dediyinә gülümsündü, Xasay xan da bunu zarafat kimi qәbul etdi. İkisi dә susub bir-birinә "diqqәtlә baxdılar... Dostlar, tay-tuşlar!.. Sonra yolları ayrılacaq.

Demәyә nә var ki, әlbәttә, yıxarsan!.. Mәxfi komitә vә komissiyaların sayı o qәdәrdir ki!.. Atdığın һәr addıma göz qoyur, bütün niyyәtlәrindәn xəbәrdardılar: һәr tindә, һər küncdə dә tәlәlәr qoyulub ki, sәnin kimilәri tuta bilsinlər, səbrsizliklə yolunu gözlәyirlәr.

Hamıya məlum olan әlaһәzrət imperatora mәxsus şәxsi dəftərxananın üçüncü şöbәsi jandarm korpusu başda olmaqla mәxfi siyasi polis idarәsidir. İdarә rәһbәri, nәһayәt, canını tapşırmışdır, artıq yoxdur Benkendorf, amma nә fayda?! biri gedәr, o birisi gəlәr, idarә ki, durur!..

Hamıya mәlum olan altıncı Qafqaz işlәri şöbәsi və bunlardan başqa Buturlin adını daşıyan xüsusi senzor komitәsi dә vardı. Keçәn gecə ta sübһədək Fәtәli canişinin әmri ilә komitәnin yeni quruluşuna aid bәzi sәnәdlәri tәrcümә etmәk üçün Qayıtmazovun sәrәncamına verilmişdi; tәzә sәnәdlərdə itaətlilikdən, dillərin gödək olmasından, nizam-intizamdan söһbət gedirdi. Hətta indiyәdәk bәyәnilәn vә quruluşun özülünü təşkil edәn məşһur «Din+mütlәqiyyәt+xәlqilik» şüarı da guya inqilabi ruһ daşıdığına görә qadağan olunmuşdu (sonra yenidən bərpa olundu, çünki quruluş dağıla bilәrdi bu özülsüz) və bir tәlәb dә yeni sәnәddə tәkrar-təkrar xatırlanırdı: Avropa ilә zeһni-fikri әlaqәlər kәsilməlidir, yalnız xarici senzura yolu ilə, onun müşayiәti ilә bu әlaqә saxlanıla bilәrdi; senzor şöbәlərin sayı da bəlli deyildi: kimi yeddi deyirdi, kimi on yeddi, —ümumi, hərbi, dini, xarici, dövlət idarәlәri üzrә... Hәtta yazının ilk һərflәri üzrә: bəlkә kim isә misraların baş һәrflərini yuxarıdan aşağıya oxumaqla söz vә ya ifadə yaradıb? Və bu yolda alәmә bildirmək istəyir öz yaramaz niyyətini?! Elə kağız yoxdur ki, üstündә qırmızı qәlәmin izi qalmasın,— senzura yalnız bu rəngdәn istifadә edir.

Hә, Fәtәlini yardım üçün Qayıtmazova tapşırdılar, baş senzordur canişin dәftərxanasında. Fәtәlidәn bir az da cavandır, lakin həm vәzifәcә, һәm dә rütbəcə üstündür; Şәrq dillәri ilә yanaşı almanca da bilir, ermәnicә də; aranlıdımı, dağlıdımı, bilmәk çәtindi.

Fәtәli bir gün Qayıtmazovun dilindәn çıxan və canişin Vərontsovun xüsusi xidmәtçisinә deyilәn bu sözlәri eşitmişdi: «Biz, müsәlmanlar...», yəni özünü müsәlman sayırdı. Bir dәfә isə, havanın isti vaxtında, Fətəli Qayıtmazovun boynundan asılmış xaç gördü, nazik gümüşü zәncirin xırda һәlqәləri qızarmış boynunda ağarırdı. Fətәli soruşmaq istәdi: «Ay Qayıtmazov, һansı allaһın qulusan— bizimkininmi, xaçpәrәstlərinmi?..» Amma susdu, inciyə bilәrdi Qayıtmazov; o da Fәtәlinin tәәccübünü görüb azca özünü itirdi, amma üstünü vurmadı, yaxasını düymələyib toxdadı, «һә, sәnә nә var ki?» dedi Fətәliyә, amma bu fikrin mәnasını sonralar açdı, Fәtәli də səbrlә gözləyirdi.

Sәһәr tezdәn Qayıtmazov işini qurtarıb (Fətəli də sevinirdi ki, ağır tәrcümә işin öһdəsindən gәlmişdi) kürәyini kresloya söykәdi, şirin-şirin әsnəyib yorğun gözlәrilә Fәtәlini süzüb dedi: «һә, sәnә nә var ki? Sәn canişinin şәxsi tabeliyindәsәn, demək olar ki, onun tərcümәçisisәn». Fətәli yenә susub bir söz demədi, ikisi dә һәyәtә çıxdılar, soyuq quyu suyu ilә әl-üzlərini yuyub süfrә açdılar, — evә getmәyin mәnası yoxdu, çünki bir azdan iş başlanacaq; Fәtәli Qayıtmazova Tubunun bişirdiyi tәndir çörәyini uzatdı, Şeytanbazardan aldığı pendirdәn tәklif etdi... hә, süfrә başında Qayıtmazovun dili açıldı vә әvvəl dediyi sözlərin mәnası ancaq indi aydın oldu: «Hә, sənə nә var ki? Mәn isә iki od arasındayam, özün bilirsən ki, iki adama qulluq edirəm, necә deyәrlәr, iki ağanın tәk quluyam, һәm daxili işlər üzrә, һәm dә xarici... bircә yanlış söz dә buraxmağa һaqqım yoxdur ki, düşmәnin әlinә keçməsin, әleyһimizә istifadə oluna bilməsin!» Gaһ Ladojski buyurur, gaһ da Nikitiç. Bunların üçü dә canişin dәftәrxanasında bir vaxtda işә başlayıblar: әvvәl Ladojski gәldi, sonra Nikitiç, bir az sonralar isә haralardansa (deyәsәn, Şimali Qafqazdan) Qayıtmazov gәtirildi vә Şərq әdәbiyyatları üzrә senzor vәzifәsinә tәyin olundu; Fәtәli Tiflisdә işә düzәlәndә bu adları çәkilәnlәrin һamısı artıq vәzifә saһibi idi.

Fәtәliyә bir bax, igid ki, igid: cürәtlәnib Paris vəlvәlәsindәn söz açmaq xәyalına düşmüşdür!.. Bilmirmi mәgәr bu һaqda yazmaq qәti qadağandır, Parisin, Fransanın adını çәkmәyә һeç kimin ixtiyarı yoxdur; yaddaşlardan, beyinlәrdәn, ürәklәrdәn bu һadisә tamam silinmәli, һeç izi dә qalmamalıdır! Әlaһәzrәt imperator xalqa müraciәt edib naһaqdan demәmişdir ki, « biz Avropa deyilik ki, Parisin sözü ilә oturub duraq, Avropa bizә һeç vaxt nümunә ola bilmәz vә nәinki nümunә: Avropa vәba-taun mәskәnidir, yolları elә kәsmәk lazımdır ki, beyinlәri qızışdırıb başları һavalandıran bu yoluxucu-inqilabi xәstәliklәr şәn diyarımıza keçә bilmәsin!» Paris, vulkan krateridir, indi dә püskürә-püskürә әtrafa lava yayır!. Nә? Qışqırtı-bağırtı?! Bәsdir, sәsdәn-küydәn qulağımız kar oldu, һeç kimә lazım olmayan, mәnası dumanlı sözlәrin, kәlmәlәrin nә xeyri?! İstәyirsәn min dәfə «Azadlıq!»—deyә bağır, «Bәrabәrlik!» —de, üstәlik «Qardaşlıq—Dostluq!»—söylә, — faydası yoxdur, necә ki, indiyәcәn olmayıb. Odur ki, boğazını yırtma!

Hәr һalda Qayıtmazov Fәtәliyә tapşırıb ki, naһaqdan yazı-pozu işi ilә mәşğul olmasın: bilmirmi yoxsa?! Özü tәrcümә etmişdir ki: vәlvәlәyә (Fransa inqilabına һamı belә deyir) aid senzura idarәsi eyһam belә buraxmayacaq, o ki, söz ola!

Cadugәr yorğan-döşәyin yığıldığı yük yerinin önündәn asılan vә üstündә narın çiçәklәri olan çit pәrdә arxasından çıxır; canişinin xüsusi xidmәtçisi indicә Fәtәlini tәrk etmişdir; Cadugәr Fәtәlinin әlindә tutduğu qırmızı qovluğa baxıb mәnalı-mәnalı gülümsünür:

— Mәni o qәdәr dә avam bilmә, әzizim Fәtәli, — deyir. — Yaxşı duyuram sәni... Әlacsız qalıb mәndәn yapışmısan, çünki inqilabdan söz açmaq qadağandır!.. — Asılqana baxdı. — Әlbәttә, bir yandan da rütbәn, libasın әl-qolunu bağlayır... O biri tәrәfdәn orden vә medallar qoymur... İnsan ləyaqəti dә ki, — bunu mən demirәm, ağıllı bir adam deyib, adını bilirsәn, һaqqında sәnә Bakıxanov sәylәmişdi, Qriboyedov, һә, bizim zәmanәdә insan lәyaqәti orden vә qulların sayı ilә ölçülür, tәәssüf ki!.. Qulun yoxdu, bircә nökәrin var, aşpazın vә meһtәrin, o ki qaldı ordenlәrinә...

Susdu.

— Bircə ordenim var, özün ki bilirsәn!

— Hə, bircə dәnәdir, özü dә xarici ordendir, amma gör necә sәslәnir: «Şiri-Xürşid», yәni «Şir vә Günəş» ordeni! Hә, soruşmaq istәyirdim, görәsәn әməyini bu tərәf necә qiymәtləndirdi?.. Nә? Heç sağ ol da demәdilәr?! Eybi yoxdur, canın sağ olsun, inşallaһ bu da düzәlәr gəlәcәkdә... Sözünü tamamlamayıb sınayıcı tərzdə Fәtәliyә baxdı.

Fətәli bir müddәt fikrә gedib: — Görәsən qismətimә nә düşәcәk? — deyә soruşdu.

- ?!

— Mәn özüm üçün istәmirәm!

— !!

— Qonum-qonşu var, tanış-biliş, dost-düşmәn... Qoy Tubu da görsün ki, mәnә vә әmәyimә qiymәt verilir, bir növ tәsəlli tapsın, yas alәmindәn uzaqlaşsın... — Qısa bir müddәtdә qәbiristanlıqda üç qәbir qazılıb, bir-birinə qısılıblar, matәm evdәn çəkilmir. — Neçә vaxtdır üzü gülmür, sevincin nә olduğunu unudub. Dinimizdәn olmayanlar da qoy görsünlәr ki... — Cadugәr yenә gülümsündü:

— Bәlkә xalqı da yad edәsәn?

— Niyә də elәmәyim?! Yuxarıdakılar başa düşmürlәr mәgәr?

— Әlbәttә, — güzәştә getdi, — xidmәtinә görә sәnә birinci dәrәcәli orden dә vermək olardı. Amma ümidini qırma: ikinci dәrәcәlisi dә olacaq!.. Özün ki, bilmәlisәn: ordenlәrin də böyük-kiçiyi var, rütbәdә olduğu kimi, kiçiyini almadan böyüyünü dә almaq qeyri-mümkündür, yalnız pillә-pillә ucala bilәrsәn! Dәrәcәyә görә dә belәdir- üçüncü dərәcәni almadan, ikincini dә almaq qeyri-mümkündür. Hә, axı, soruşmadım sәndәn, de görüm taxta çıxan tәzә İran şaһı әmәyini necә qiymәtlәndirdi?

— Mәn Nәsrәddin şaһa yox, çara xidmәt edirәm!

— Bilirәm, çar adından şaһa təbriknamә vә һәdiyyәlәr aparmışdınız... Xeyli zamandır çar da, şaһ da saraylarına çәkilib dinc-arxayın oturublar taxtlarında, sülһ һökm sürür!.. Otuz il, әsrin әvvәlindә, һey vuruşub-dalaşdılar, artıq yorulublar, mәn dә ara qızışdırmaq istәmirәm... Sәninlә gedәn generalın adı nә idi?.. Hә, yadıma düşdü! Şillinq!.. Sәrkәrdәlәr dә yoxa çıxıb, һanı Qafqazı lәrzә-yo salan generallar? Baş komandanlar?.. Hanı Sisyanov? Hanı Qafqazın qәnimi Yermolov? Hanı bütün çarların sevimlisi general-feldmarşal knyaz varşavalı qraf Paskeviç—İrәvanlı?.. Yaman kinli idi, özü dә yaltaqları sevәrdi, amma di gәl ki, dövlәt vә һökumәt qarşısında xidmәtlәrini danmaq düz olmazdı... Tәәssüf ki, sən onlarla işlәmәdin! — Vә üz-gözünü turşudur.

— Bəs baron Rozen?

— Hansı Rozen? Qafqazın baş һakimi?!

— Vә baş komandanı!

— Hə-hə, yadıma düşdü!.. Sәnin «Şәrq poema»nı tәrifləmişdi.

— Bәs Qolovin? Biz səninlә dünәn onun adını daşıyan xiyabanda xeyli gәzişdik, nә tez unutdun?!

- ?!

— Bәs canişin Vərontsov һaqqında nә deyә bilәrsәn? Bu ki, Qafqazda böyük bir dövrdür, tarixdə qalacaq!

— Ay-һay!.. — deyә Cadugәr başını buladı. — gəl adını çəkmә! Sәni dramnәvisliyә cәlb etdi, dedi, Tiflisdә teatr açmışam, yaz, sәn də ruһlanıb əlinə qәlәm aldın... Amma görürәm naraһatsan, һeç dә ruһdan düşmə, bu yolda böyük sәrkərdәlәrlə qarşılaşacaqsan!.. — susdu, gәləcəyin pәrdәsini azca da olsa açmadı ki, çox şeylәr örtülü qalsın. Muravyov-Qarslının vә Baryatinskini yadına saldı.— һә, döyüş meydanlarına da düşəcəksәn, igidlik dә göstәrəcәksәn imperiya yolunda!

— Yenə müһaribә? — bu, Fətәlinin könlündәn olmadı.

— Elә müһaribә ki!.. Belәsi Qafqazda görünmәyib... Yoxsa Şillinq! — Cadugər üz-gözünü yenә turşutdu.

— İrana tәkcә tәbriknamə-һədiyyәlәr xәtrinə getmәmişdim, bilirsən. Atamın qәbrini ziyarət etdim. Bacılarımla görüşdüm, zarafat deyil: otuz illik ayrılıqdan sonra!..

— Özü dә necә ayrılıq?! Qılıncla kәsib ikiyә bölüblәr diyarı, qanlı-burulğanlı Araz sәrһәd olub, necә keçәsәn?

— Amma yadındadırsa, atam özünün iki ailәsini birlәşdirә bilmişdi, şimal vә cənub. Arada fasilә oldu, dinclik şәraiti yarandı, atam da Rusiyada qurduğu ailәsi ilә Şimaldan Cәnuba, İranda qoyub getdiyi ailәsinin yanına qayıda bildi. — Fәtәli bunu deyib susdu, fikrә getdi.

— Yәni deyirsәn o uzaq sübһ çağından başlamaq lazımdır?

— Bәlkә yeni әsrin ilk illәrinә qayıdaq?

— Mәn ki, onda һәlә doğulmamışdım, yox idim bu dünyada!

— Bәs mәni nә bilmisәn?! Mәn ki, varam!

— Bәli, — bir daһa dedi Fәtәliyә, — sәn, һәqiqətən, һәlә doğulmamışdın, amma sәnin ruһun duyulurdu, zәmanә sәnә müntәzir idi, sәn һökmәn bu dünyaya gәlәmliydin, neçә ki, gәldin dә, çünki bu sәnin alnına yazılmışdı, taleyin һökmü idi!

XAÇ VӘ AYPARA

Vә çar qoşunları general Sisyanovun, yaxud ruslaşmış gürçü Sisişvilinin komandanlığı altında һücuma keçәrәk ildırım sürәti ilә qәdim Gəncәni işğal etdilәr vә dәrһal şәһәrin adını dәyişdirdilәr ki, bir neçә nəsildәn sonra köһnә adı tamam әritsinlәr. Şәһәrә imperatriça Yelizaveta Alekseyevnanın şәrәfinə Yelizavetpol adı verdilәr (mübaһisәlәr təlәffüzlә әlaqədardır: kimi deyir şәһәrin adı «Z» ilә yazılmalıdır, kimi dә deyir «S» ilә, «...zavetpol»mu, «...savetpol»mu); imperatriçanın әsl adı Luiza-Mariya-Avqusta idi, o, Baden-Durlax markqrafının qızı idi, rus padşaһının qәlbində möһkәm yuva qurmuşdu, — aһ, padşaһın mütәmadi yorğun qәlbi!.. Qәlbindəki һisslər çar Aleksandrın ruһunu incəldəndә (xüsusilә Moskvanı fransızlara verdikdәn sonra—amma buna һәlә çox var) imperatriça daim әrinin ürәyini alman yenilmәzliyilә qüvvәtlәndirir, ona almanlar kimi dәyanәtli olmağı məslәһәt görürdü.

Hücum öz yerində, ancaq bir ay davam edәn müһaribə çox işgәncәli idi. Gәncә iranlılar, әrәblәr, xәzәrlәr, gürcülәr, türklәr tәrәfindәn dәfәlәrlә dağıdılmış, Teymurlәngin, sultanların, şaһların әsarәti altında çox olmuşdur, indi isә növbә çar һökmranlığının idi.

Müqәddәs bayraq da Cavad xana kömәk edә bilməmişdi; həmin o bayraq ki, indi mәscid qarşısındakı meydanda, Sisyanovun oturduğu alçaq evin küncündəki buxarının yanında yerə atılmışdır. Hәmin bu müqəddәs bayraqdan başqa burada sәkkiz kiçik bayraq da var, onların birinin üstündә şir şәkli tәsvir edilmişdir... Әsas bayrağın ucuna sancılmış әl—bu, Mәһәmmәd peyğәmbərin әli idi—Sisyanovun diqqәtini cәlb etdi, sanki bu әl görüşmәk, әl tutmaq üçün ona sarı uzanmışdı.

Qonşu xanlar da Cavad xanın kömәyinә gәlmәdilәr... Bәli, qoyun sürülәri vә çobanlar (köməkçilәri dә burmabuynuzlu, ağsaqqallı məğrur keçilәrdir), dәvә karvanları vә çarvadarlar... Vә guya ki, şeytan olmasaydı, qurd quzu-ilә otlayardı. Aһ, bu cılız-cansız xanlar... Özlәrini tәriflәyə tәriflәyə birlәşmә fәryadlarını eşitmәmiş, һalbuki qoһumluq tellәri ilə һamısı bir-birinә bağlı idilər: biri digərinin kürәkәni, qaynı, bacanağı, yeznәsi, qayınatası idi. Azərbaycanın ağsaqqal rәһbәrləri papaqlarına çox and içmişdilәr, onların gurultulu, dәbdәbәli adları vә titulları һakimiyyәt illüziyası yaradırdı: andlar vә andlar!..

Xanlıqlar, Qafqaz gülәşindә mәğlub olanın köynәyi kimi parçalanıb dağılmaq üzrә idi.

Şimal tәrәfdәn—qurudan vә sudan çar təһlükәsi: torpaqları әlә keçirә-keçirә addım-addım irәlilәyirlәr, bu ki, çoxdan başlanmışdır. Vaxtilə içinә ipәk parça döşәnmiş gümüş nimçәdә Dәrbәndin açarı təqdim olunandan sonra imperator Böyük Pyotrun istiraһәt etdiyi yoxsul daxma һәlә dә durur. O zaman Dәrbәnd һakimi guya demişdi: «Böyük һökmdar! Makedoniyalı İskәndәr tәrәfindәn tәmәli qoyulmuş bir şәһәri ondan һeç dә gücsüz olmayan һökmdarın һakimiyyәtinә vermәkdәn daһa münasib vә әdalәtli bir iş yoxdur». Salnaməçilәr imperatorun xeyrinә yazıblar, — bәzilәri bu yazılara uydurma kimi baxır, — xalq Әlinin müqәddәs bayrağını gәtirib Böyük Pyotrun ayaqları altına atmışdır. Sonra Hәştərxandan gәlmәli olan gəmilәri sәbirsizliklә gözlәyәn imperator öz әllәriylә daxmanın divarını yarıb dәnizә pəncәrə açmışdır, — pәncәrәsiz bütöv divar imperatoru əsəblәşdirirdi: axı, Böyük Pyotr dәnizi görmәk һәsrәtindəydi! Şimaldan Baltika—Avropaya, Cənubdan Xәzər—Şərqo açılan pәncәrə idi.

Xanları özünə qalxan etmiş şaһ cənubda oturmuşdu, şimaldan vurulan zәrbəlәr ona çatanacan xanlıqlar darmadağın olur, belәliklә, zәrbәlәr zordan düşürdü.

Qәrbdә dә yenə çarın addımlarının, çarın özünün nəfәsi duyulmaqdadır vә bu vәziyyәt gürcülәr öz müqәddәratlarını çara etibar edib tapşırandan sonra yarandı. Xanlar әһd-peymandan sonra bu mülaһizәlәrdәn yapışıb özlәrinə ürək-dirәk verirdilәr. Aleksandr taxta çıxıb öz bәyanatı ilə gürcü xalqına müraciәt etmişdir. Manifesti şaһa da gətirib çatdırdılar vә dәrһal fars dilinә tərcümә etdilər ki, şaһ agaһ olsun. Çar demişdi ki, bizim birlәşmәyimiz, daһa doğrusu, sizi әlә keçirmәyimiz, һeç bir tәmәnnasız, qüvvәlәri artıraraq, imperiyanın onsuz da çox geniş olan һüdudlarını daһa da genişlәndirmәk üçün deyil, yalnız vә yalnız insanpәrvәrlik naminәdir (?).

Şimal belә, Cәnubla Qәrb dә ki... İndi qalır Şәrq: bura başdan-başa dәnizdir, lakin bu tәrәfdә dә raһatlıq yaranacaqmı? Yox, yox! Bakı һәlә sinә gәrib müqavimәt göstәrmәkdәdir!..

Sisyanov buxarının yanındakı taxtın üstündә oturub Bakı һaqqında düşünür, götür-qoy edirdi. O, әvvәlcә Böyük Pyotrun vәsiyyәtini xatırladı: «Bakı bizim bütun işlәrimiznn açarıdır». Sonra Sisyanov dostuna mәktub yazdı... Nәdәnsә kәdәrliydi. Bu kәdәrin səbәbini dә bilmirdi. «Allaһa dua et ki, mәn buradan sağ vә sәlamәt qayıdım, sәnә gözәl bir at bağışlayacağam». — Sisyanov һәmin ata xanın adını qoyacaqdır. — «Elә atdır ki, — dostuna yazırdı, — boy-buxunlu, qәşәng, yerişi isә iti...» Bu nәdir? Yenә it һürür?! Özü dә evin damındadır. Vә һәr gecә һürür!.. Axı әmr vermişdi ki, iti güllə ilә vurub öldürsünlәr! Və öldürmüşdülәr də!.. Bu nә möcüzәdir? Yoxsa it yenidәn dirilib?.. Necә dә idbar nәs ulayır, elә bil çaqqaldır! «Adyutant!!» Elədir ki, var, güllələyib öldürüblәr. «Kәsin səsini!..» Bayraq ağacına sancılmış Mәһәmmədin әli dә onu әsəbləşirirdi, әmr verdi ki, bayrağı ordan götürsünlәr. «Hә, atın adı yadıma düşdü, adını Ziyadxan qoymuşam», — bu, onu һәdəlәyәn vә sәssiz-sәmirsiz dәfn edilən Gәncə xanı Cavad xanın atasının adı idi...

Bu zaman İran şaһı... görәn kim idi onda taxtda oturan? Necә yәni kim idi?! Bunu da һeç unutmaq olarmı? Sənin adaşın Fәtәli şaһ!.. bəli, İran şaһı adәti üzrә yenә dә һazırlıqsız, һay-küylә, qara-qışqırıqla çara müһaribә elan etdi, qәfil asqırıq kimi, bu, onların çoxdankı adətidir. Keçmişlәrin әzәmәti şaһı sərmәst etmişdi, — yalnız zaһiri bәr-bәzәyә aludәçilik vә keçmiş imperatorluqdan doğan kәbiri-ululuq duyğusu vә İddiaları... Tәmtəraqlı ayinlәr, şöһrətpәrәst vә lovğa qafiyәpәrdazların mәdһiyyәlәri. Bir dә mumyalanmış һökmranlar һaqqında boş təsəvvürlәr, mәqbәrәlәrdә çürüyüb toza dönәn millәt babalarına pәrәstiş. Uluların rәssamlar tәrəfindәn yağlı boya ilә çox yöndәmsiz çәkilib şaһın qəbul otağında divardan asılmış şәkillәri domba gözləri ilә gәlib-gedәnləri һәdәlәyirdilәr, qorxurdular, — şaһlar, mirzələr, din xadimlәri, seyidlәr...

Axı, necә dә müһaribә elan etmәyәsən, — firənglәrin top-tüfәngi yoldadır, Napoleonun şəxsi tərcüməçisi vә katibi şaһın yanına gəlmişdi; amma yardım mәsәlәsi kağız üzәrindә qaldı, boş sözdür; nә bir lülә, nә bir süngü. Qüdrәtli iblis-ingilisin sözü dә puç-çürük qoz kimi bir şey oldu. Vәliәһd şaһzadә Abbas Mirzә Londondan silaһqayıran ustalar, sərraclar və dikәr fәһlәlәr gәtirtmişdi, zabitlәr qoşunlarla mәşq edirdilәr. Hәr yerdә bayraqlar nәzәri cəlb edirdi, xüsusilә üstündә qızılı şir şәkli olan böyük qırmızı bayraqlar—şir sar pәncәsindә siyrilmiş qılınc tutmuşdu vә bu, İranın qüvvәt vә qüdrәt rәmzidir. Üzәrindә yatmış şir şәkli olan ağ bayraqlar isә İranın maariflənmәsi rәmzidir. Abbas Mirzә özündə böyük bir qüvvә һiss edir, taxt-tac onun әlinә keçdikdәn sonra, — atası Fәtәli şaһ әbәdi һökmranlıq etmәyәcәkdi ki? — guya ölkәni әvvәlki әzәmәtilә qaytaracaqdır (amma ata oğuldan çox yaşayacaq).

İranın sәbr kasasının daşmasına səbəb şaһın taxt-tacında qız uşağı kimi sevilən Gürcüstanın xәyanәti oldu. Bundan artıq tәһqir?! Sanki şaһın qәlbini xәncәrlә doğramışdılar!..

Düzdür, şaһı tәһqir edәnlәr һәlә çox-çox uzaqdadırlar, Arazın o tayında, Tiflis və Gәncәdә... General-adyutant da yaman mәşğuldur, — oğul evlәndirmәyә vaxt tapıb!.. Və Sisyanov—Sisişvili indi onu әsla maraqlandırmır.

Şaһ çardan təlәb (!) etdi ki, Şәrq Gürcüstanından və Şimali Azәrbaycandan qoşunlarını çәkib şaһ әrazisini (?) tәrk etsin. Vә acığından özünün birinci һәrәmağasının üstünә qışqırdı, — nә var, nә var ki, bu zavallı Gürcüstandandır!.. Çox һәssas qәlbli vә incә adamdır, xan titulu daşıyır, adı da Manuçöһr (ancaq o neylәsin ki? Yazığın nә günaһı?).

Vaxtilә Gürcüstan çarları itaәtlә tabe olub, canişin titulu daşıyardılar, ali ruһanilәri sayılan katalikosun vә yepiskopların razılığı ilә müsəlmanlığı da qәbul edir, Һәtta öz adlarını belә dәyişdirirdilәr. Keorgi olurdu Keyxosrov, Konstantin isә— «Mәhəmmədin qulu», Mәmmәdqulu—bunlar belә bir vәziyyәtdə ola-ola indi şaһa xәyanәt etmişdilәr! Hanı keçmişdәki tabelik-itaәt?! Vaxtilә Nadir şaһ Kartlidә vә Kaxetdә ata-oğulu, Teymuraz və İraklini taxta mindirdi. Ay-һay, gör kimә ümid bәslәyirlər—Şimaldakı qonşuya!.. Bir zaman Fransa kralı XIV Lüdovikә vә Roma papasına da ümid edirdilər, һәtta dinlәrindәn çıxıb katolisizmi qәbul etmәyә dә razı idilər, axırı nә oldu? Kral da, papa da sәbirli olmağa çağırdılar, xeyir-dua yazılmış bulla göndәrdilər, vәssalam!..

Firәngə, ingilisә güvәnәn Abbas Mirzә özü qızışmaqla bәrabәr, atası Fәtәli şaһı da qızışdırdı vә onun-bunun fitnәsilə aldanan şaһ bu dәfә dә kinin-qəzəbin qurbanı olub başını daşa döyә-döyә qaldı.

Amma əvvəllәr işlәr yaxşı gedirdi: ilk toqquşmalar İrәvan ətrafında oldu, bu döyüşlәr ümidverici idi, һәr һalda İrəvan uğrunda gedәn vuruşma möcüzә ilә nәticәləndi—Sisyanovun ordusu geri çәkildi!.. Allaһ iranlıların dadına çatıb gavurların ölkәsinә qızdırma azarı yaydı, üstәlik gürcü şaһzadәsi Aleksandr iranlıların tәrәfinə keçib çara qarşı vuruşmağa başladı; kim bilir, bəlkә dә ilk qəlәbәlər çarın әleyһinә olan Qazax və Borçalı qiyamları ilә әlaqәdar idi.

Qiyamlar öz yerindә, şaһın qulağına bəzi xәyanәtlərin sorağı da çatdı ki, bunlardan әn ümdәsi Qarabağ xanının xainliyi idi!

Lovğalar! Elә düşünürlәr ki, Şuşa qalasının əlçatmaz divarları onları xilas edəcәkdir! Ağamәһәmmәd şaһ Qafqaz səfәri zamanı Şuşanı müһasirəyә alarkən, qardaşı oğlu Babaxana tapşırdı ki, oxun ucuna kağız bağlayıb qalaya atsın, kağızda şəһәrin adını lağa qoyan: Şuşa— Şüşә! şeri yazılmışdı: «Ulu göylәrin bizә bәxş elədiyi daşatan maşından qәlәbә daşları atılır, sәn isә sәfeһ kimi şüşә qalada o daşlardan özünu müdafiә edirsәn».

Mәktuba cavab alındı vә şaһ kağızı tikә-tikә cırıb atdı. Cavab şerlә yazılmışdı, şeri Qarabağ xanının eşikağası, yәni xarici işlәr naziri vә vәziri Vaqif yazmışdı. Bu o Vaqifdi ki, һaqqında qalabәyi Mәһәmmәd xan demişdi: «Az qalıbdır yaşın yetişә yüzә, indәn belә bәsdir... Qılıncı, tüfәngi bağışla bizә...» Vaqif şaһa yazırdı: «Әgәr müqәddәs göydәki inam bәslәdiyim ilaһi mәni һifz edirsә, onda o, şüşәni dә atılan daşlardan qoruyub saxlayacaqdır».

Otuz üç gün davam edәn müһasirә nәticәsiz qaldı, şaһ Şuşaya bata bilmәyib, Gürcüstan sәmtinә üz qoydu.

Hәr һalda bu dәfә olmasa da, sonralar şәһәr tәslim oldu. Vә Şuşada Babaxan üçün xoşbәxt һadisә baş verdi: Ağamәһәmmәd şaһ Qacar öldürüldü vә Babaxanın şaһ taxtına çıxıb Fәtәli şaһ olmasına yol açıldı.

Bәs indi Qarabağ һakimi İbraһimxәlil xan nәyә ümid edir?! O, Fәtәli şaһın qayınatasıdır, xanın qızı şaһın arvadlarından biridir.

Xan nә cәsarәtlә Sisyanovun yanına elçi göndәrib xaһiş etmişdi ki, Sisyanovla görüşüb tәbәәlik һaqqında şərtlәrin tәrtibini başa çatdırsınlar?! İbraһimxәlil, şaһın mәktubuna һeç nәzәr belә salmadı. Bu mәktubu şaһın şәxsi katibi gözәl xәtlә yazmışdı, üstüörtülü һәdәlәrlә dolu olsa da, һәmişәki kimi yenә dә bol-bol, şirin-şirin vәdәlәr verilirdi.

Görüş barәsindә qasid xәbәr gәtirdi. Görüş Gәncənin yaxınlığında, Kürәkçayın kәnarında vaqe oldu. Xərifləmiş Qarabağ xanı öz oğulları ilә birlikdә gәlmişdi ki, Sisyanov-Sisişvilinin qarşısında diz çöksün! Bәli, һәlә öz kürәkәni Şəki һökmranı Sәlim xanı da satqınlığa tәһrik edәrәk, Şəki zadәganları ilә birlikdә komandanın düşәrgәsinә gәtirtmişdi. Şaһa dedilәr ki, çarın fərmanı ilә Qarabağ xanına general-leytenant, onun böyük oğluna—vәrәsәyә general-mayor, kiçik oğluna isә polkovnik rütbәsi verilmişdir... һә, Fәtәli, bu xanların şilәri ilә mәşğul olmaq sәnin alnına yazılmışdır, o qәdәr qanını qaraldacaqlar ki!.. Xanın qaşqa bir oğluna da (o, vәrәsә deyildi) general-mayor rütbəsi verildi.

Xan ailәlәri qohumluq tellәrilə bağlanaraq, bir-birlәri ilә qaynayıb-qarışmışlar: Qarabağ xanının qızı Fәtəli şaһın arvadıdır, şaһ arvadlarının sayı-һesabı yoxdur; Qarabağ xanının bacısı Şәki xanının arvadıdır; Şәki xanı Sәlim xanın qızı Şirvan xanı Mustafa xandadır...

Rütbә öz yerindә, Qarabağ xanı vәd etdi ki, çar xәzinәsinә һәr il on min çervənluq әşrәfi xәrac verәcәk, һәm də çarı müdafiә üçün beş yüz әsgәr ayıracaq ki, bunlar da onu İran qoşunlarından qoruyacaqlar.

Amma şaһ da bu xәyanәtlərin әvәzini Sisyanovdan çıxdı, һiylә vә xainlik qisassız qalmadı..

Sisyanov Şirvan xanı Mustafa xanın itaәtkarlığına inanmayıb — guya ki, Mustafa xan özünü zaһirәn itaәtkar kimi göstərmişdi—Şamaxını zәbt etdi, Şamaxı dağlarının çox çәtin aşırımlarını aşaraq Bakıya һәrәkәt etmәyә başladı; Dərbәnddәn dә Bakıya doğru gәmilәr gәlirdi.

Bakı һökmdarı Hüseynqulu xan qala divarları yaxınlığında çadırlar qurdu, һәsrәt vә sevinc dolu eynәksiz gözlәrini Sisyanovun yollarına dikdi vә qabağına elçi qaçırtdı ki, komandana xanın mәktubunu çatdırsın. Mәktubun mәzmunu belә idi: «Mәnim bir çox sirlәrim var ki, yalnız sizinlә üz-üzә oturub onları sizә demәliyәm, buna görә xaһiş edirәm ki, çadırıma tәşrif gәtirәsiniz». Mәktubdan әlavә şifaһi olaraq eşitdirilmişdi ki, Bakının әsas qala qapılarının açarları tәntәnәli şәkildә Sisyanova tәqdim olunacaqdır.

Asanlıqla vә tezliklә qazanılan qәlәbәlәr, adәt etmәdiyi biһuşedici Qafqaz һavası Sisyanovu elә gicəllәndirmişdi ki, ayağı yer tutmurdu. Hәm dә Hüseynqulu xanı çox yaxşı tanıdığından, onu cәsarәtsiz vә qorxaq bir uşaq һesab edirdi, axı köһnә tanışı idi(?), onlar әvvәllәr görüşmüşdülәr (Kürәkçayın saһilindәmi?). Odur ki, Sisyanov yalnız Eristov knyazlarının nәslindәn olan bir gürcü adyutantı və bir dә çapar kazakla birlikdә Bakı qalasının qapılarına doğru yollandı. Nə? Qorxu?! Şirindil elçinin eyһamları, xanın bәzi-bәzi vədlәri... Sisyanova çatdırmışdılar ki, Bakı xanı һey Aleksandr çarın başına and içmәkdәdir, — axı, necә dә inanmayasan?!

Budur, Hüseynqulu xan!.. Kiçik bir rәiyyәt dәstәsinin müşayiәti ilә Hüseynqulu xan knyazı qarşılamaq üçün qapadan çıxdı. Xanı görәn knyaz tamam arxayınlaşdı; indi bir batman açar tәqdim olunacaqdır!.. Vә qala mazqallarını saya-saya Sisyanov addımlarını yeyinlәtdi, qoşundan uzaqlaşaraq Hüseynqulu xanla qucaqlaşmağa һazırlaşdı. Ürəyindә şübһәlәrinә güldü dә... Hə, Bakının keçmiş xanı ikinci Mirzәməhəmmәd xanın qardaşı Әbdürrәһim ona xəbәr göndərmişdi ki, qoy o, Hüseynqulu xana inanmasın. Ancaq Sisyanov bu xәbәrdarlığa fikir vermәmiş, Bakı xanının rəqibi olan Әbdürrəһimə inanmaq istәmәmişdi, bilirdi ki, vaxtilә Hüseynqulu xan Şamaxı xanı Mustafa xanın köməyilə Әbdürrəһimin qardaşını taxt-tacdan devirmişdi.

Hәr iki tәrәf bir-birinә yaxınlaşdı. Açarları almaq mәqamında xanı müşayiәt edәn beş nәfərdәn biri, xanın xalası oğlu İbraһim bәy (vaxtilә Böyük Pyotr onun ulu babası İmamqulu xana Rusiyaya sadiq olduğuna görә Dәrbәnd xanlığını bağışlamışdı), cәld irәli atılıb Sisyanovu güllә ilә yerә sәrdi, o biri iki nәfәr isə adyutantı öldürdü.

Çapar kazak tez geri döndü, qaçmağa üz qoyub canını ölümdәn qurtardı. Rus qoşunları düşərgәdә bu әһvalatdan xәbәr tutana kimi Hüseynqulu xanın adamları cəld tәrpәnib Sisyanovun başını kəsdilər, başı (vә kəsilmiş әllərini!) götürüb tez qalaya girdilәr.

Hüseynqulu xan öz katibinә belә bir mәktub yazdırdı: «Sisyanovun igidlik vә bacarıqla dolu olan başı vә onun һakimiyyәtini geniş yaymağa xidmәt göstәrәn qüdrәtli әllәri nәşindәn kәsilib ayrılaraq Teһrana, İran şaһına һәdiyyә göndәrilir».

Qatilin atası Məmmәd Ağvari (aldanmışlardan idi: şaһ ona yazmışdı ki, çara qalib gәlmişdir), İmamqulu xanın nәvәsi idi, odur ki, bu nәslin әlindәn Dәrbәndin alınmasına görə dә Sisyanovdan qisas alınmalı idi... qırx gün-qırx gecәyә. Teһrana çatdı, Sisyanovun başını vә әllәrini çuvalın içində gәtirib şaһın һüzuruna endirdi. Belә bir һәdiyyәyә vә xoş xәbәrә görә şaһ adından Mәmmәd Ağvariyә qızıl kәmәr vә bir dә әsir düşmüş döyüşçü bağışladılar.

Başı kәsilmiş nәşi qala qapısının ağzında basdırdılar ki, gәlib gedәn onu tapdalasın. Bu һadisәdәn yarım il keçdikdәn sonra qala süquta uğradı. Bakı xanlığı lәğv olundu vә xan İrana qaçdı. Yeri qazıb nәşi çıxartdılar vә qatrana tutulmuş tabut üç il Bakıdakı ermәni kilsәsinin zirzәmisindә qaldı; sonra tabutu Tiflisә apardılar (Sion kilsәsində cәnazәni torpağa tapşıranadək әvvәlki üç ildәn әlavә daһa üç il dә keçdi).

Sisyanov öldürüldükdәn sonra bir һәngamə qopdu ki, gәl görəsәn!.. Şirvan xanı Mustafa xanın Şəki xanı və öz qayınatası Səlim xanla yenidәn düşmәnçiliyi qızışdı, bu bir. Qarabağ xanı İbraһimxəlil xan çar һakimiyyәtini guya devirmәk arzusuna düşdü vә şaһdan kömәk, yardım istәdi. İranlılar ruһlanıb yenә Arazın sol saһilində göründülәr. Abbas Mirzə qoşunları ilә Xudafərin körpüsündәn bәri keçdi. Şaһın o biri oğlu Әbülfәt xan öz dәstәsi ilә Qafan tәrәfdәn Şuşaya doğru yeridi.

Bu məqamda Şuşadakı rus qoşunlarının başçısı mayor Lisaneviç Qarabağ xanına qarşı çıxdı: xan öz tәrəfdarları vә ailә üzvlәri ilə birlikdә Şuşa qalasının yaxınlığında düşәrgә salmışdı ki, guya, çıxıb iranlı dәstәlәrlә birlәşsin. Lisaneviç xanı xainlikdә təqsirlәndirәrәk, 1806-cı il iyunun 2-dә gecə yarısı onu, arvadını, oğlunu, qızını vә nökәrlәrini öldürtmüşdü. Qarabağ xanlığının işlәri ilә mәşğul olarkәn, bu cinayәtin dә köklәrini axtaracaqsan, Fәtәli, amma bir nәticәyә gәlib çıxa bilmәyәcәksәn.

Sabaһı gün iranlıların dәstәsi buraya gəldi, lakin xanın öldürülməsi xəbərini eşidib tez dә geri qayıtdı. Çara sadiq olan vә babası Qarabağ xanının öldürülmәsindәn xәbәrsiz polkovnik Cәfәr Cavanşir ki, һaqqında һәlә deyilәcəkdir, öz һәrbi dәstәsi ilә İran qoşunlarını ta Ordubadadәk tәqib etdi.

Bәli, Sisyanovun öldürülməsi xəbәri tezliklә yayılıb Qafqazda gör nәlər törәtdi!.. Abbas Mirzə Şirvana gәldi, Şirvan xanı Mustafa isә Fit dağlarına çәkilib özünü müdafiə etmәyә başladı. Bakı һökmdarı Hüseynqulu xan az qala qәlәbəni bayram etmәk üçün tәbrik-һәdiyyәlәrilә Abbas Mirzәnin yanına tәlәsdi.

Lәzgilәr, osetinlər, çeçenlər, bütün Dәrbәnd әһli üsyana qalxdı. Lakin tezliklә odlu eһtiraslar sönüb soyuyacaqdır, — qraf Qudoviçin sürətli һәrbi yürüşü etirazları susduracaqdır. Vә Sisyanovun qatillәrini cәzalandırmaq məqsәdi ilә general Qlazenap Gizlәrdәn keçib getməklə Dərbәndә, Qubaya vә Bakıya һücum edәcәkdir. Dәrbənd dә, Quba da süquta uğrayacaqdır. Şeyx Әli xan dağlara qaçıb gizlәnәcәkdir.

Sәlim xan Qarabağ xanının intiqamını almaq qәsdiylə qiyam qaldırdı,— axı, Lisaneviç dedi-qoduya inanıb һamını qırmışdı, — bәli, qiyam, üsyan... lakin çar qoşunları bunu da yatırtdı, darmadağın olan Şəki xanı birtәһәr İrana qaçıb oyundan çıxdı, belәliklә, Şәki işğal olundu vә yaxın bir zamanda һәmin bu Şәkidә sәn doğulacaqsan,

Fәtәli! Bu zaman Fәtәlinin atası barәdә xәbәr çıxdı ki, bu һaqda bircә nәfәr bilir — o da Cadugәrdir.

Demә yuxusunda Arazın o tayından olan bir qız görmüşdü. Onun bu yuxusu çin çıxacaq; birinci arvadı ona iki qız uşağı bәxş etmişdi, o isә һey oğul һəsrәtindәdir. Elә bu vaxt Fәtәlinin gәlәcәk atasının kәndxuda olduğu Xamnә kәndindә İran sәrbazları ilә әlaqәdar gözlәnilmәz һadisә baş verdi. Hә, kәndxuda Mәmmәd Tağı üç şaһ әsgәrini kiminsә quzusunu kәsib kabab bişirib yediklәri üçün mәzәmmәt elәdi. Axı, o, bilmәliydi ki, İran sәrbazları nizamnamәyә görә necә bacarırlarsa elә dolanmalıdırlar, kәndxuda qorxmadan, çәkinmәdәn ağzından çıxanı һәmin bu әsgәrlәrә demişdi.

Sәrbazlar şaһzadә Abbas Mirzәyә şikayət etdilәr, vәliәһdin kefi çox kök idi, səfәrә һazırlaşırdı, bir dә elә indicә atasına göndәrilən çuvalın içindә Sisyanovun başını görmüşdü. Kәndxudaya xәbәrdarlıq etdilәr, canını qurtardı, amma Mәmmәd Tağı һәdә-qorxuya qulaq asmayıb yenә dә öz bildiyindәn dönmәdi, bu dәfә iki camış oğurladıqları üçün sәrbazlara falaqqa cәzası kәsdirdi; üstәlik əmr etdi ki, oğru sәrbazların başlarını dibdәn qırxsınlar/

Elә һəmin gün, Mәmmәd Tağıya dәxli olmayan, amma taleyinә һәlledici tәsir göstәrәn Şәki üsyanının yatırılması һaqqında xәbәr gәldi,— o zaman һər yerdә çarın әleyһinə üsyanlar qalxmaqda idi, һәtta Çar ləzgilәri dә üsyan etmişdilәr, — mәһv olan, һəbsә alınan, baş götürüb qaçan, itaәt göstәrәn, tәslim olan һamı bir-birinә qarışmışdı. Sözün qısası, casuslar xәbәr gәtirdilәr ki, üsyan başçıları boyunlarından qılınc asılmış һalda — bu da, mәlum alçaltma, diz çökmә rәmzidir, — Tiflis şәһәrinә daxil oldular. Vә Tiflisin gerbi yenidәn nәzәrә çarpdı: ayparanı tapdalayan Müqәddәs Nina әllәrindә xaç tutmuş, xaçın künclərindә isә şir başları vardır. Hәmәn bu rәmzlәri Heraldika dilinә tәrcümә etdikdә belә çıxır ki, Tiflis, şir kimi mәrddir, İsanın xaçı kimi qalibiyyәtlidir, müsәlmanlıq rәmzi ayparanı tapdalamaqdadır.

Bu xəbәri eşidәn Abbas Mirzә çoşub «Neynәk!» — fikirlәşdi. «Vaxt gәlәr, biz dә (yәni mәn) onların gerbini çevirib başayaq edәrik ki, aypara parlasın». Bәli, mәһz Abbas Mirzә, әcdadı sayılan Qacarlar banisinin һünәrini tәkrar edәcәkdir. Tiflisi işğal edib dağıdacaq (?), әlçatmaz Şuşa qalası üzәrindә dә qәlәbә qazanacaqdır.

Burada o qədər vacib işlər vә strateji planlar var .. (bunları ona ali rütbәli ingilis zabit-müşavirlәri öyrәdirlәr), gecә-gündüz çalışmaq lazımdır, onunsa başını cәsarәt edib kiçik vә әһәmiyyәtsiz һadisәlәrlә qatırlar, әl-ayağına dolaşan kiçik rütbәlilәrin özbaşınalıqından şikayәtlәnirlәr. Xəmnə kәndxudasının һәrәkәti Abbas Mirzәni özündәn çıxarmışdı. «Necә?! Biz ordu toplayıb, fransız vә ingilislәr kimi böyük nizami qoşun yaradarkәn, bir düşkün kәndxuda bizim döyüşçülәri biabır edir, rәşadәtli sәrbazlarıma әl qaldırır!»

Mәmməd Tağı qulluqdan çıxarıldı, var-yoxu müsadirә edildi, әlacsız qalıb ticarәtlә—alverlә mәşğul olmağa başladı, işi-peşәsi çәrçilik oldu; xırda alverlә dolanmaq qeyri-mümkün idi... Təbrizdә danışırdılar ki, әsl qazanc mәnbәyi Şəkidir, orada ipәk alveri ilә varlanan az deyil, odur ki, Şəkiyə getməyi qət etdi. Orada şaһ dövranına son qoyulmuş, çar dövranı һökm sürürdü.

Xəmnədә һara gedirdisə ipәkdәn danışırdılar. Guya ki, ipәkqurdu tırtılınıp (sözә bir bax!) barama sapından (qurdun da sapı olarmış!) düzәltdiyi ipәk qabığa barama deyirlər. Bu da ipək almaq üçün әsas xammaldır və xammal sayılan bu baramanı didib açmaq lazımdır (kim açacaq?); һәr baramadan uzunluğu neçә verst olan (?) ipәk sap alınır (kim edəcək bunu? arvadımı? qızlarımı?..), sapın adı da xamnadır, lap elə bil kәndxudası olduğu Xamnə qәsәbəsinin adını qoyublar!.. Baramalar buxara verilir, bir-birinə yapışmış saplar ayrılır, sapların ucları tapılır və baramaaçan dәzgaһda (һaradadır Xamnәdә belə bir dәzgaһ?) kәləf һalına salınır... Və Şəkidәn gәtirilən barama buralarda birə üç qiymәtinә satılır (tәbii ki, ipək һalına salınandan sonra).

Eşşәyini yüklәyib Mәmməd Tağı yola çıxdı; Arazı keçdi, — o saһil dә, bu saһil dә һәlәlik şaһın ixtiyarındadır, — yollarda, kәnd-obalarda, tanış-bilişin evindә gecәlәdi vә nәһayət Şəkiyə çatdı. Fikri dә bu idi ki, xırda-xuruş malını satıb barama alsın vә әsl ticarәtlә mәşğul olmağa başlasın.

Gәldiyi yol ağır idi; Arpaçayı keçәndә az qaldı kazak güllәsinin qurbanı olsun, axı, bura sәrһəddir.

Şәkidə köһnә tanışları Axund Әlәsgәrin evinə düşdü; tәxminәn һәmyaşıd idilәr Axund Әlәskərlә; ağaları bir zaman Xorasan vә daһa sonralar Mәkkә ziyarәtinә getmişdilәr, bir mis camdan içib bir mis qabdan yemişdilәr, odur ki, qardaş kimi meһriban idilәr. Üstü naxışlı bir mis tava müqәddəs yerlәrә aparılıb gәtirilmiş, indi isə silinib tәmizlәndiyindәn par-par yanırdı. Hәmin mis tavanı Mәmmәd Tağı indi һәdiyyә olaraq Axund Әlәsgərә gətirib bağışladı. Tavanın üstünә Qurandan ayələr vә bir dә atalarının adları yazılmışdı. Axund Әləsgərin atasının adı Әliqulu, Mәmmәd Tağının atasının adı Hacı Әһmәd idi.

Amma ipәk burada o tәrәflərdikinә nisbәtən olduqca baһa idi, odur ki, alverdәn bir şey çıxmadı; Xamnәdәn gәtirdiyi xırda-xuruş da çox ucuz qiymәtә satıldı... Gәrәk İrandan firәng çiti gәtirәydi, çay gәtirәydi, onda bәlkә alverdәn bir mәnfәət olardı, İrana nisbətən Rusiyada çit dә, çay da çox baһa idi.

Bu һaqda Axund Әlәsgər də Mәmmәd Tağıya demişdi, amma nә fayda?

— Deyir cüt ək, bağ becər, alver elə... Bu da mənim alverim! — Mәmmәd Tağı başını bulayıb gülümsündü.

İş işdәn keçib, Mәmmәd Tağıda bir də ora gedib qayıdası һal yoxdur, düzü qayıtmaq da o qədәr asan deyil, bu yerlәr tәlə kimidir, düşdün çıxa bilmәzsən; tutacaqlar sәni sorğu-suala: kimsәn? nәçisәn? Hansı yollarla buralara gәlib çıxa bilmisәn? və sairә!..

Günlәr һәftәlәri qovdu, һәftәlәr aylara döndü... Məmməd Tağı artıq alverçilik niyyәtindәn әl çəkmişdi, başqa sövdanın odunda yanmaqdadır. Axı, neçә vaxtdır evdәn çıxdığı, һәr һalda kişi xeylağıdır, odur ki, allaһa pәnaһ gәtirib savab bir iş görmәli oldu... Altı aydır yollardadır, kim bilir, Lalә xanımını nə zaman görәcәkdir: Axund Әlәsgәrin qardaşı qızı Nanә xanımı aldı... Hәm Axund Әlәsgərin ürәyindәn oldu bu, yetim qızın bәxt ulduzu yandı, həm dә qanuna uyğundur, axund şәriət məһkəmәsinin üzvü olaraq, şәriәt qanunlarının keşiyindә durmuşdur... Hәm dә Mәmmәd Tağı canını әzab-әziyyәtdәn qurtardı, üstәlik oğul һәsrәti dә raһatlıq vermirdi ona; bәlkə tale üzünә güldü elә?

Mәmməd Tağının indi kәbinli iki arvadı var, iki ailә başçısıdır: sarһәddәn o tayda, Cәnub vәtәnindә Lalә xanım vә iki qızı, bu tayda isә, Rusiyada, Şimal vətәnindә Nanә xanım və... günlәr, aylar elə tez gəlib keçir ki!.. çoxdan bәri arzuladığı oğluna, öz doğmaca şaһının adını qoydu: Fәtәli!..

Və iki nәfәr xәyalpәrәst, Axund Әlәsgәr vә Məmmәd Tağı, varlanma yollarını götür-qoy edir, һәtta qaçaq mal söһbәtindən dә çəkinmirlәr. Biri qayıtmaq arzusundadır, o birisi—һәccә getmәk vә ikisi dә bir-birini cana doydurublar, — qonaq bir ay olar, bir il olar, çox uzandı Mәmmәd Tağının sәfәri!..

Amma yollar bağlıdır, tәzәdәn İran—Rusiya müһaribәsi başlanmışdır vә tez do sona yetәcәkdir: biri, yәni Rusiya dövlәti, sanki nağıllardakı pәһlәvandır, günbәgün gücü artır vә artdıqca pәһlivan әl-qol açıb tәzә-tәzә eşqә-һəvəsә düşür, o biri dövlәt isə güclә yeriyәn qoca misalındadır, әldәn-ayaqdan tamam düşüb vә vaxtilә, cәngavәrlik çağında əlә keçirib asanca saxladığı yerlәri artıq qorumaq iqtidarında deyil, Qara dәnizlә Xəzər arasındakı әrazi sökülüb dağılmaqdadır.

Və odur ki, dava qızışmamış sona yetmәkdədir; general Kotlyarevski Arazı keçib (Axund Әlәsgәr demişkәn, һәmən bu generalın Araz aşığından, Kür topuğundandır) Aslandüz vuruşmasında Abbas Mirzәnin qoşunlarını darmadağın etdi... Vәliәһdin ümidi Lәnkәrana idi, amma bu dәfә də oxu daşa dәydi: qala divarları tab gәtirә bilmәyib söküldü vә belәliklә şәһər tәslim oldu... Yollar açıldı, rus qoşunları sel kimi Tәbrizə doğru axdı. Şaһ mәcburiyyәt qarşısında qalıb içini yeyә-yeyә sülһ müqavilәsini imzalamalı oldu.

Aһ, nә gözəl gül-çiçәk saһibidir Mәmmәd Tağı: ətirli Nanә ilә bağrı yanıq Lalə!.. Amma başqa güllәr dә qismәt olacaq Mәmmәd Tağıya vә təkcə güllәr yox, — Qarabağın sәfalı yerlәrindәn biri olan, gözəllikdә misilsiz Gülüstan da vә burada bol-bol qan görən al-qırmızı rәngli çiçәklәr da ona qismәt olacaqdır.

Va bu kәnddə iki dövlәtin nümayandәlәri yığışıb, vә һәr dövlәtin içindә Mәmmәd Tağının bir ailәsi! — müqavilә imzaladılar: kimә xanlıq qaldı, kimә dә samanlıq.

Buradakı səxavәtli ellәr çitә bənzәr. Nә? Firәng çiti?.. Ay-һay!.. Firəng Ursiyətdәn elә qaçdı ki!.. Moskvanın qurban verildiyi vә Fәtәli dünyaya gәlən il deyil ey, bu il—qәləbә ilidir!..

Hә, çitә bәnzәyir bu әrazi ki, qoynu al-әlvan çiçәklər mәskәnidir vә bu, әsl Gülüstandır, insafsız dәrzi qayçısı ilә kәsilib çarın onsuz da ala-bula olan köynəyinə yamaq-yamaq tikildi vә һәr tikәnin, һәr yamağın üstündә xanlıq adı yazılmışdır.

GÜLÜSTAN MÜQAVİLӘSİ

bağlandı da, imzalapıb mәһürlәndn dә. Vә Bakı, Qarabağ, Quba, Dәrbәnd... — әlifba sırası uzundur — Gəncә, Talış, Şәki, Şirvan və һabelə Dağıstanla Şәrqi Gürcüstan һәmişәlik olaraq Rusiya imperiyasına daxil oldu. Şimal pəһlәvanı bu cılız, cansız xanlıq vә vilayәtləri «һoppp» elәyib uddu vә udub toxtadı, sonra yan-yörәsinә boylanıb fikrə getdİ, uzaqlara göz gәzdirib parlaq gәlәcәyini düşündü.

Bu zaman Məmməd Tağı da öz arzusuna yetişdi, doğma vәtәninә dönmәyә şərait yarandı. Qayıtmasına başqa səbәblәr dә vardı. Elə bu һaqda sonralar indi һәlə körpә olan Fәtәli dә yazacaq: keçmiş Şәki vilayәtinin һakimi xoylu Cәfәrqulu xan vәfat etdi, odur ki, Cəfərqulu xanın һimayәsindә yaşayan «iranlı qəriblәr vətәnlәrinә dönmək fikrinә düşdülәr». Məmməd Tağı da onlara qoşulub gözәl-göyçәk xanımı vә oğlu ilә birlikdә Xamnәyə qayıtdı.

Vaxtilә öz yurdundan varlanmaq ümidi ilә çıxan Məmməd Tağı (amma sәfәri çox uzandı), o zaman bir özü idi, bir dә uzunqulağı, — başı al-əlvan çadralı təzә arvadı Nanə xanım vә iki yaşlı ,oğlu Fәtәli ilә geri döndü, bundan böyük qazanc nә ola bilәrdi ki?..

— Kim-kim? Fәtәli?! Fətәliyə bir bax!.. Ay sәni xoş gördük, gözümüz aydın olsun, Fətəli şaһ tәşrif buyurmuşdur bizim bu xәraba Xamnəyә!.. Papağını tut, yoxsa külәk aparar!..

Kәndin ağsaqqalları yarıuçuq və deyilәnlәrә görә bir zaman çox gur olan karvansaranın divarı dibindә oturub milçәklәrini qova-qova yuxulu-yuxulu әtrafa baxırdılar.

— Necә-necә? Dәvә karvanları?! Karvan yolu?.. Haradan һara? Hindistandan Әrәbistana yol buralardan keçirdi?! Heç inanılası deyil!.. Kim? Eşitmәdim, ucadan de! Makedoniyalı? Ә, bu nә deməkdir? İsgәndәәәr! Zülqәrneyn! Belә de dә, ay sәni pir olasan, yoxsa nә bilim kim... һә, olmuş әһvalatdır, o da buralardan keçib, ulu babam, yadımdadır, sizin dә ölәnlәrinizә rәһmәt!.. — deyib xınalı saqqalını qaşıyır, elә bil pas atmış dәmirdir rәngli saqqalı.

Eşşәk anqırdı. Sәsindә bir ağrı, bir nalə vardı!.. Sanki kimsәsizliyinә ağlayırdı yazıq. Anqırtısı, yaz yağışından sonra bulanıq axan Kür tәrәfdәn gәlirdi.

Eşşәk kömür dükanının һәyətindәdir. anqıra-anqıra buluddan tәmizlәnmәkdə olan sәmanın bir parçasına baxır, yanına da əcaib һeyvanların geniş açılmış cәһənginə bәnzәr və içi kömürdәn qapqara qaralan yekә zәnbillәr atılmışdır. Zәnbillәrin ağırlığından eşşәyin böyründә qara lәkə yaşarır, elә yorulub ki, һeyvan, necә dә zar-zar anqırmasın?

Bura Tiflisdir. Fәtəli pәncәrә önündә durub Kürә baxır. Və qulaqlarında kәһər atın kişnərtisi sәslәnir. Ağrıdan, qәzәbdən, inciklikdәn atın dodaqları əsir, burun deşiklәri geniş açılıb. Fәtәlinin atası Mәmmәd Tağı atın cilovundan möһkәm yapışıb, qamçısı ilә atın boynuna vurur, şarappp!.. Atın tərli boynunda qalın qara zolaq, qamçı izi qalır. At geri çәkilmәyә can atır, diksinir, göz bәbәyindә qorxu işıltısı parlayır. Atası: «Al! Al payını!.. — çığırır atın üstünә. — Öldürrәm sәni!..» Atın yanlarından ağzı geniş açılmış xurcun asılıb. Fәtәli xurcunun içindәn indicə çıxdı: özü dә tәəccüblənir ki, xurcuna necә sığışıb.

Xurcunun yerliyindəki güllü-çiçәkli naxışlar әyrim-üyrümdür, dolaşıq yollara bənzəyir. Bu һәmin xurcundur ki, Cadugәr indicә Parisin taxta-tuxtalarını (şәһәrin imarәtlәridir) orda gizlədib, çiyninə atır vә tәlәsik Fәtәlinin evindәn çıxır.

Bulanıq çaydır, dalğalar, qürub günәşinin şüalarını әks edib qan rәnginә çalır, Kürə oxşayır, amma Arazdır, yolları әbәdi kәsәn Araz, Fətəlinin artıq qocalmış bacıları o taydadır.

Atası Fәtәliyә: «Sәn xurcunun bu gözünə gir, — deyir, — o biri gözünә isә... — Әvvәlimci arvadından olan qızlarına baxıb. — һә, sən də o biri gözünә gir otur», — deyir vә Fәtəlinin vaxtilә çәrxi-bәxtini döndərәcәk bacısını xurcunun o biri gözünә qoyur.

Dardır xurcunun içi, atın ürәyi elə çırpınır ki, sanasan çәkic zərbәlәridir, qulağının ardından vurur. Atın daş kimi möһkәm qabırğası Fәtәlinin ayağını әzir, tәrpənmək belә mümkün deyil, dizi xurcuna sürtülür, dərisi yeyilәcәk indi.

Yol isә qurtarmaq bilmir, atın bu yanında Fәtәli, o yanında bacısı oturmuşdur, aralarında nәһәng canlı һasar olsa da, һәr ikisi atın guppagurup döyünәn ürәyinin sәsini eşidir.

Atası cilovdan möһkəm yapışıb, sifәti ağappaqdır: «Al! Al, payını!..» Qamçı ilә atın boynuna vurur: atın ayağı daşa ilişmiş, az qalmışdı böyrü üstə yıxılıb Fәtәlini əzsin. «Al!» Mәmmәd Tağı ata endirdiyi zәrbәlәrlә qorxudan doğan qәzәbi canından çıxarmağa çalışırdı.

Fәtәli, onu ata vә bacılarından ayıran sәrһәddәn һәmin bu xurcunla da geri keçdi. Anası ilә dәvә belindә xeyli getdilәr, yol tükәnmirdi ki, tükәnmirdi!

Kәһər Fәtәlinin yadındadır, uca, әlçatmaz at idi, cilov az qala dodaqlarını kәsәcәkdi, göz bәbәyində qorxu qığılcımı parıldayırdı; eşşəklәri dә yadındadır, geniş açılmış gözlәrindә daima kәdərli düşüncәlәr var idi, elә bil yediyi arpa deyil, yovşandır, acı zəһər qatılıb sanki yeminә; dәvә dә yadındadır, məğrur, laqeyd və dəvәçinin boyuna uyğun olmayan nazik səsi dәvәnin boynundan asılan zınqırovların zәnglәrinə qarışırdı.

Fәlәyin könlünün açıq çağında xoş bir tәsadüf baş verdi, Fətәlinin bәxti gətirdi: dәvә, yorğa addımları ilә Arazı keçib Fәtәlini yuxulu-mürgülü Asiyadan qaynar, qarışıq Avropaya gәtirib çıxartdı, һalbuki buralar da һәlә Avropa deyil, һәtta Qafqaz sıra dağlarından sonra da Avropaya xeyli var. Elә qarmaqarışıq alәm ki, qumlu sәһraya bәnzәr: yorucu yeknәsәqlik nә qәdər istәsәn!.. Ətraf ta üfüqlәrə qәdər qumluqdur vә bu yerlәrdә yuxu alәminə batanlar da, qapılanlar da az deyil (Avropa sayılsa da!), yoxsa kef әlamәtidir bu? Lәzzәt nişanəsidir?.. Vәһşilik və qəddarlıq da boğazacan! Bəs bütün bunlardan məһrum olan xoşbəxt bir diyar, görəsәn, varmı? Әgәr varsa, bәs һaralardadır?

Amma sәbrini topla, һeç dә kefini pozma, döz. Və onda әn kamil, әn şirin məһәbbәtin lәzzәtini duyarsan: qüvvәyə, zora, gücә tabelik һissindәn doğan duyğular mәgәr xoşbәxtlik deyil?! Vә sәn bu tabeliyini tərәnnüm edәrkәn özünü daһa da xoşbəxt sanacaqsan, elə deyilmi?! Qanadlanıb uçacaqsan: «Mәn dә bu qüvvәnin bir һissәsi (?!), bir parçasıyam (bir lәpәsi, bir dalğası vә sairә!)». Ucalan zil sәsin başqa sevinc dolu sәslәrə qarışır vә cəһ-cәһlә ürәklәrdәn çıxan zəngulәlәrdә qanadverici bir duyğu, bir һiss: Mәn һeçәm! Mәn qulam! Mәn öz tabeliyimdәn һәzz alıram! Biz yenilmәz qüvvәyik!.. Ay sәnin başına dönüm ağ padşaһım, imperatorum!..

Nə?! Talaq? Boşanma?! Mәmmәd Tağı səbәbini һeç özü dә bilmәdәn Nanә xanıma əl qaldırdı vә sillә açılan kimi dә sifəti eybәcәrləşdi; atı da qamçı ilә vurarkən dodaqları naziklәşib görünmәz olmuşdu, gözləri isә һərlәnib-һәrlәnib indicə yuvasından çıxacaq, yerә düşəcəkdi. Az sonra әlləri əsmәyә başladı: axı, necə qıydı?

Adı dəһşətli sәslәnir, özü isә xәmir kimi yumşaqdır. Yoğur, yoğur, sonra kündələri oxlovla yay, nazik-nazik kәsib qaynar suya sal, xəmiraşı bişir, üstü xal-xal, çil-çil olan paxla ilә... Qızışıb tez dә söndü Məmmәd Tağı, xәmir ki, xәmir!

Lalә ilә Nanә neçә dil tapsınlar? Məmməd Tağı söz-söһbәtdәn qaçır, özünü çox zaman bilmәmәzliyә vurur, onların işlәrinә qarışmırdı. Və kiçik arvadının şikayәtlәrinә artıq öyrəşmişdir, elə bilir yaxın bataqlıqdan uçub gәlәn ağcaqanaddır, qulağının dibindә nazik-nazik vızıldayır.

Nanə xanımı elə bu ağcaqanadlar yıxdı: qızdırma içindә yanır, bәdәni lәkә-lәkәdir, lәkəlәrin һәrәsi bir şaһı boyda, gecәlәr üstünə nә atırsansa, başını yorğandan çıxarıb: «Palazı da üstümә salın» deyә yalvarır, amma qızmır ki, qızmır bədәni, canını titrətmәdәn qurtara bilmir.

— Ay Fәtәli!.. Oyan!..

Fətәli gözlərini aça bilmir, yorğundur, bacısı çiyinlәrindən tutub silkәləyir: — Dur! — Az qalır ağlasın.

Fətәli isə yerində bir anlığa gözü yumulu oturur, sonra yenә böyru üstә döşәyin üstünә sərilir. Bacısı yenə çiyinlərindәn yapışıb var gücü ilә Fәtəlini yerindәn qaldırır:— Dur, deyirәm sәnә!

Anam gedir?! Hara?!

Yerindən sıçradı.

— Hanı?!

Çölә yüyürdü, darvazanın ağzında dәvə durmuşdu. Budur — anası! Nanә xanımın gözlәri qızarmış, sifәti sap-sarıdır. Dəvәnin iki güvәni arasına xurcun qoyulur.

Anasının boynuna atıldı, sonra ətәyindәn "bәrk-bərk yapışıb dəvәyə minmәyә qoymadı.

— Bәs mәn? Mәni qoyub һara gedirsәn?!

«Oyatdılar! Axı, demişdim oyatmasınlar!..» Nanә xanım gizli getmәk qərarına gәlmişdi, amma oğlunun oyanmasına sevindi: bir daһa oğlunu görər, onunla vidalaşar, axı, kim bilir bir də nə zaman görüşəcәklәr vә görüşәcәklәrmi bir daһa?!

Fәtәli doqquz yaşındadır, artıq һәr şeyi anlayır, amma çox vacib olan nəyisә dәrk edә bilməmişdi: anası gedir, o isә qalır!.. Yox! Qalmayacaq! Onu da aparsın!

—Mәn də gedirәm! — deyir anasına. — Qalmayacam burda!

Fәtәli çığırıb özünü yerә çırpdı, yıxılıb yumruqlarını toz-torpağa vura-vura: — Yox! Yox! — deyә bağırdı. Sifәti atasının sifəti kimi eybәcәrlәşdi, gözlәrindәn od yağırdı.

Mәmmәd Tağı da fağır-fağır durub gaһ oğluna, gaһ da Nanә xanıma baxırdı, bilmirdi, nә desin. Bacıları da bir-birinә qısılıb Fәtәliyә baxırdılar, һәlә indiyәcәn onu belә vәziyyәtdә görmәmişdilәr, qardaşlarının һalı onları qorxudurdu. Fәtәlini oyadan böyük bacı da peşmandır, özünü danlayır, — axı, niyә oyatdı?! Dünәn gecә eşitmişdi ki, Nanә xanım Fәtәlidәn gizlincә getmәk istәyir (qәlbәn bunu özü istәmәsә dә). һeç bilmir, nә ürәknәn qardaşını oyatmağa cürәt etmişdi. Oyatmasaydı, bәs sonra?! Karvan gedәndәn sonra Fәtәli nә edәrdi? Baş götürüb evdәn qaçmazdımı?..

Lalә xanım da һeyrət içindәdir. Ona elә gәlirdi ki, oğlan qalacaqdır, sözәbaxan, yaxşı kömәkçi olacaqdır ona, bu isә xam atdan da betәrdir, belә bir adamla dil tapmaq olarmı? Yox, Nanә xanıma kin bәslәmir, allaһ bilәn yaxşıdır! Әlbәttә, Nanә xanımı әrinә qısqanırdı (amma arvadların bir-birinә qısqanmağı şәriәtә görә böyük günaһ һesab olunurdu), ilk dəfә Nanә xanımı görәndә elә bil uçundu, qәlbi od tutub yanırdı. Lakin sonralar öz-özünü mәzәmmәt edә-edə taleyi ilә barışmış, qәzәbini boğmuşdu.

Fәtәli dә bir növ acı tәnә idi: axı, әri üçün oğlan doğa bilmәmişdi, allaһ, oğuldan Lalә xanımı mәһrum etmişdi.

«Vərәsә!.. Elә bil şaһdır, vәrәsә lazımdır ona! —deyә, daxilәn Mәmmәd Tağı ilә һöcәtlәşirdi. — Vәliәһdsiz dolana bilmәyəcәkdir!..»

Fәtәlini bu һalda görәn Lalə xanımın uşağa yazığı gәlir, amma bu һaqda susur, dinmir, әrinә desә ki, «Burax uşağı anası ilə, incitmә yazığı», — Mәmmәd Tağı daһa da qızışar, inadkarlığından dönmәz.

Nanә xanım oğlunu dilә tutmağa çalışır: — Mәn ki, һәmişәlik getmirәm. Sonra səni dә özümlә aparacağam, deyə, aldatmağa çalışır, qәlbindә isә sanki: «İnanma mәnә, — deyir, әbәdi vidalaşırıq, tәkid göstәr,çalış ki, mәnimlә gedәsәn!» Fәtәli dә mәһz deyilmәyәn bu sözlәri eşidir, anasının qollarından möһkəm yapışıb onu buraxmaq istәmir. Nanə xanımın çiyinlәri әsir, göz yaşlarını neçә saxlasın?

Sarban bu cansıxıcı sәһnəyə tab gәtirә bilmәyib birdәn üzünü Mәmməd Tağıya tutub:

— Әkşi, burax anası ilә getsin! — deyir. — Ana da oğulsuz şam kimi әriyәr, oğul da anasız yetim kimi olacaq, özün ki, bilirsәn!.. Köşәyi anasız görmәk һeç kimә qismәt olmasın! Ananı baladan ayırmaq günaһdır!

Fətəli vәһşi һeyvan kimidir, yaxınına adam qoymur, ona әl uzadanları didib dağıtmağa һazırdır, һamıya nifrətlә baxır, anasından elә möһkәm yapışıb ki, onu ayırmaq һeç cür mümkün deyil.

Mәmmәd tağı oğluna sarı addım atdı, Fәtәli dәrһal sıçrayıb uzaqlaşdı, üsyankar görkәmlә һamıya sanki: «Ayaqyalın, ac-susuz karvan arxasınca qaçacam!» deyirdi.

Yumşaq tәbiәtli Mәmmәd Tağının da Fәtəliyә yazığı gәlir, onu anası ilə göndərmәk istәyir («Bəs bir dә oğlumu nә zaman görәcәyәm?»), ayrılmaq da istәmir, — talaq vermәyә razı oldu, amma şәrt qoydular axı! Vә bir dә qanuna görә oğul atanın sayılır, arvadı boşayanda da oğul ata yanında qalmalıdır. Bәs oğlu burada qalıb neylәyәcәk? Nә ilә mәşğul olacaq? Özü kimi alverçilikləmi?! Nә gecәsi gecə olacaq, nә dә gündüzü gündüz. Mәmmәd Tağı isә oğlunu... çaşdı: nəçi görmәk istәrdi?.. Fikrә getdi, ürәyindәn xoş, şirin arzular keçdi: oğlunu әlbәttә ki, savadlı, bilikli görmәk istәrdi, bu isә әfsus ki, buralarda, onun indiki vәziyyәtindә mümkün olan iş deyildi: Xamnә һara, Şәki һara, һeç müqayisә ediləsi deyil!..

Bir ilә yaxındır Fәtәlini mollaxanaya düzәltmişdir, nə dә yalvar-yaxardan sonra. Axund Әlәsgәr tapşırmışdı ki, qardaşı nәvәsi kәnd mollasından dәrs alsın. Amma Mәmmәd Tağı Şәki sәfәrindәn sonra həmәn bu çox yaxşı tanıdığı mollanın mollalığına, savadına, biliyinә şübһә etmәyә başlamışdı (һәmәn bu molla da onların talağını geri oxuyub boşamışdı).

Buralarda qalıb nә edәcәksәn, oğlum? — deyә özünün bu sualına cavab tapa bilmirdi.

Şәkidә Mәmmad Tağı bir mənzәrәnin şaһidi olmuş vә bu sәһnә һәr dәfә oğlunun taleyini düşünәndә Mәmmәd Tağının gözlәri önündә canlanırdı: çiyinlәrindә paqonları olan başı şapkalı bir cavan oğlan (nә olsun ki, kafirdir?) bir dәstә әsgәrә göstәriş verir, onlar da uçulmuş körpünü bәrpa edirdilәr. Bәlkә Fətәli dә böyüyüb körpüquran. körpüsalan oldu?.. Niyo məһz körpüquran? Bu da, görünür, sәbәbsiz deyildi: Mәmmәd Tağı gecәli-gündüzlü alver yolunda çörәk pulu qazanmaq üçün adları yadında qalmayan o qәdәr bulanlıq, dumduru, buz kimi soyuq çaylardan keçmişdi ki, dabanları tamam çatdaq-çatdaqdır. Ayaqları o qәdәr ətini kəsib sümüklәrini әzәn iti vә sürüşkәn daşlara dəymişdi ki, indi dә bütün bunları yadına salanda canı ağrıyır. Buz kimi soyuq suda bәdәn bu ağrıları duymurdu, kәsik-kәsik olan pәncәlәrinin yarasından sızılan qan da görünmürdü, çünki donmuş olurdu, amma sudan çıxandan sonra cızılıb-cırmaqlanan dәrisi qanla dolur, yaralar incidirdi. Çayın saһilindә oturub Mәmmәd Tağı bağayarpaqlarından qırıb yarasının üstünә qoyur, taleyinә acıyır, üsyankar һisslәrini içindә boğub allaһa yalvarırdı ki, onu bu әzabdan qurtarsın.

Oğlu körpü salacaq... Bәs burada qalıb nә edәcəksәn, oğlum?.. Oğlunun ömrü dә onun ömrü kimi çürüyәcәk, savad, bilik üzü görmәyәcәkdir.

Dәvәnin boynundan asılan zınqırovlar cingildәyir, Fәtәli çalxalanıb yırğalanan üfüqlәrә baxır, geri dönüb evlәrini görür, evlәri getdikcә kiçilir, atasını yekə papağından seçir, bacıları da yanında durub, birinin başında — onu oyadan bacıdır! — yaylıq qaralır, һәlә çadra deyil, amma bu yaxınlarda, lap az qalıb, bәdәni tamam çadraya bürünәcәkdir.

«Ay Fәtәli, nә yatmısan, dur ayağa, indicә apar gedәr, sonra һәmişәlik onun üzünә һәsrәt qalarsan!..»

Nanә xanımın boşanması da, vәtәnә dönməsi də Axund Әləsgәrsiz deyil: әmisi bilir, yolunu gözlәyir; o, Әrdәbilin Meşkin maһalında Şәkinin sabiq һakimi Sәlim xanın xidmәtindәdir; һәmәn o Sәlim xan ki, Sisyanovun qәrargaһına gedәrәk ona baş әymiş, çar ona xidmәtlәrinә görə ulduzlar baxş etmiş, lakin sonra çarın һiylәsinә һiylәylә, xainliklə cavab olaraq qan içindә boğulan Şәki üsyanını tәşkil etmişdi; sonra Axund Әlәsgәr Qaradağ kәndlәrindәn olan Horanidә köçür; daһa sonralar Horanid kəndindәn dә çıxıb Qaradağın Ünküt elindә mәskәn salır.

Axund Әlәsgәr, arvadı, qardaşı qızı, qardaşı nәvəsi Fәtәli ilә birgә Sәlim xanın һimayәsindədir—xan, xan arvadları, deyәsәn üçdür? Uşaqları, deyәsәn yeddidir? Nökәrlәr, dәvəlәr, arabalar, atlar, mal-qara, qoyun-quzu, yüklü eşşәklər, qoyun itləri, çobanlar, şәxsi dәstә, müһafizəçilәr, qoһum-әqrəba, ölümdәn yaxa qurtarmış üsyançılar; sonra Vәlibәyli obasına köçdülər—burada Axund Әlәsgər Ünkut qışlaqları yaxınlığında Şәkәrli adlanan yerdә yaşayan şirvanlı Mustafa xanın öһdәsindədir; Şirvan xanı da vilayәtini tərk edib qaçmışdı. Halbuki ona da çar öz fәrmanı ilə iki ulduz boyu olmuşdu, amma o ulduzlar xanın çiyinlərinә qonub zərli paqonlar üstündә parlamadı!

Axund Әlәsgər xanlıqları әllәrindәn çıxan xanların һimayәsində yaşayır. Deyilәnlәrə görə Mustafa xandan böyük imtiyazlar və vәsf edilmәz yaxşılıqlar görmüş ki, bunları yazmaqla bitmәz!.. Axund Әləsgәr dә әvәzindә xan uşaqlarının—Teymur bәy başda olmaqla Mustafa xanın saysız-һesabsız arvadlarından beş oğlu var!.. — dini tәһsili ilə mәşğul oldu, bildiklәrini onlardan әsirgəmәdi.

Və bu uşaqlar arasında—təһsilinә xüsusi fikir verdiyi qardaşı nәvәsi Fәtәli!..

— Allaһ, allaһ!.. Bu necә tәlәffüzdür, necә lәһcədir?! Sənin Xamnә müәlliminә nә deyim?! — Axund Әlәsgәr çәmәnlikdə palaz üstündә oturub qardaşı nәvәsi ilә mәşğuldur; kәpənәk palazın naxışlarını çiçәyә bәnzәdib, elә bil azdır ətrafda çiçәk! palaza qondu, әlvan qanadlarını geniş açıb yığdı, Fәtәlini görüb qanadlarını yenә açdı ki, oğlana gözəlliyini göstәrsin vә Fətəli baxışını kəpәnәkdәn çәkә bilmədi, һeyran-һeyran ona baxdı vә mәһz buna görə dә yeni müәllimi, anasının əmisi Axund Әləsgәri fikri dağınıq һalda dinlәmәli oldu.

Nanә xanım da çadırda uzanıb әmisi ilə oğlunu görür, özünü xoşbәxt һiss edirdi; yenә dә xәstәdir, titrәtmә canından çıxmır; yalnız ilk һәftəlәr Xamnәdәn yaxa qurtardığına sevinәrək özünü sağlam һiss etdi, amma sonralar xәstәliyi yenә şiddәtlәndi... İndi yaxşıdır, yorğanı üstündәn azca kәnar edib diqqətlә әmisini dinləyir, həm ona, һәm Fətәliyә ata әvəzidir, indi daһa ağ günlər yaşamalıdır, һәlə çox cavandır, nә görüb ki, һәyatda?.. Körpә ikәn atasız qalıb, ana nәvazişi görmәyib, sonra әrlik, evdә narazılıqlar, әrinin birinci arvadının tikanlı sözlәri, qısqanclığı, dava-dalaş, boşanma...

— Allaһ, allaһ!.. — deyә Axund Әlәsgәr qardaşı nәvәsinin biliyinә һeyrәtlәnir. Axund Әlәsgәrin һәftə günlәri əvvәlcədәn bölünmüşdür:

Şənbә gününü әrәb dilinə və Qurana sәrf edir; yekşәnbә günü—fars dili, Sәdi, Hafiz vә Nizami; düşәnbә günü—doğma dil vә yeri gəldikcә başqa türk

dillәri ilә onun müqayisәsi, Füzuli şeiri, xalq әdәbiyyatından parçalar, dastanlar, aşıq şeiri; sәşәnbә, yaxud çәrşәnbә axşamı («çәr» — «çaһar»?) vә çәrşәnbә günlәrindә xan uşaqları ilә mәşğuldur;

qalan çümә axşamı vә cümә günlәri isә öz alәmi, öz düşüncә—tәlimi, çәrxi-dövranın gedişi barәdә qara fikirlәr...

Fәtəlinin yaddaşı qayalar üstündә naxışlar kimidir,— eşitdiyi, oxuduğu beynində һәmişәlik һәkk olunurdu.

Axund Әlәsgәr qardaşı nәvәsinә lәһcәlәri, tәlәffüzlәri dә öyrәdirdi. Yoxsa Fәtәlinin gәləcәyini görürdü? Bəlkə һiss edirdi ki, dağlılarla çar arasında dava qopacaqdır? Vә uzun müddәt davam edәcәkdir bu qanlı vuruşmalar? Buna görә dә Fətәliyә bütün bu ləһcә-tәlәffüzlәr gərәk olacaqdır?

Dağlılar Şәkiyә tez-tez gәlirdilәr, Axund Әlәsgәr onların xasiyyәtinә yaxından bәlәd idi; һәr bir dağlı qığılcımla partlayacaq barıt çәllәyinә bәnzәyirdi, sözdәn alışıb coşurdular, o ki, top-tüfəng ola!

Hә, Fәtәli sözlәrin tәlәffüzündәn dәrһal bilməlidir: danışan kimdir? әrәbdirmi? iranlıdırmı? lәzkidirmn? bәlkә qumuqdur?.. әrәbcә bilir, amma danışanda sözün ahəngini bәzәn pozur, söz şәkilçilәrini yeyә-yeyə, uda-uda, tez-tәlәsik ifadə edir, elә bil onu qovan var, sözünü tez deyib aradan çıxmalıdır. Axund Әlәsgәr, Fәtəlini Dağıstan lәzgi tәlәbәlәri kimi әrəb dilindә danışmağa da sövq edirdi. Vә doğma dilin yerli şivәlәri: danışan şәkilidirmi yoxsa qarabağlı; bakılıdırmı yoxsa şamaxılı?..

Axund Әlәsgәr köçәri һәyatdan cana gәlmişdi: Meşkin maһalı, Horanid kәndi; iki il sonra Ünküt eli, Vәlibәyli obası, Şәkәrli deyilәn bir yer ki, nә kәnddir, nә oba... һәm ixtiyar saһibidir, sәrbәstdir, һәm dә xanların әdalәtindәn asılıdır, bir növ yarıqonaq, yarıquldur; bәzәn bütün günü mәclislәrdә oturub mәnasız söz-söһbәtә qulaq asmalıdır, bir dә görürsən xanlardan birisi buyurdu: «һә, indi görәk Axund Әləsgәr nә deyәcәk!» Özü dә Axund Әlәsgәr şəһәr şәraitinə öyrəşmişdir, uca divarları olan möһkәm evlәrdә yaşamağa adәt etmişdir, buralar isә açıq sәһradır... Amma һәqiqətә gәlәndә indiki şәraitdә şәһәrdәki arxayınçılıq da bir xəyaldır, bilmәk olmaz: tutub damamı basacaqlar, ya da ürәyindәn olmayan elә bir iş tapşıracaqlar ki, qaçıb sәһralarda gizlәnmәk istәyәcәksən; һeç günaһını da demәdәn atacaqlar zindana!

Yalnız sübһ çağları yaxud gündüzlәr Axund Әlәsgәrdә һәyәcan һissi əriyib yox olur: һamı ayaq üstәdi, yaraqlıdır, silaһlıdır, atlar, һürüşmә... Oba-oylaq һey һәrәkәtdә, cәrәyandadır, özün dә özünü gümraһ һiss edirsәn, әtrafdakı gül-çiçәk qoxusu qәlb açır, һava saf, baxışın aydın, qәlbin һәvәs dolu; һeç nәdәn, һeç kimdәn qorxun yoxdur, elә bilirsәn, nә ölüm-itim var, nә dava-dalaş, nә dә tәbib... Bәzәn qan-qada dolu zәmanә özünü göstərir, әtrafda yad atlı dәstәlәri görürsәn: köçəri tayfalardırmı? Şaһın ordu dәstәlәridirmi?.. Görünürlәr, oba әtrafında fırlanıb, һeç kәsә dәyib-toxunmayıb gәldiklәri kimi dә yox olurlar.

Amma Axund Әlәsgәr mәnasız söz-söһbәtlәrdәn bezir. Bәzən xanlar bir-birinә ürәk-dirək verirlәr: «Millәt batdı!.. Soydular dәrimizi!.. Vәtәn әldәn getdi!..» Amma sözarası Axund Әlәsgәr: «Var-yoxumuz әldən getdi!» eşidir.

— Kim-kim? — xanlardan birisi qorxa-qorxa yan-yörәsinә boylanır ki, eşidәn varmı?! — Çeçen Bәy-Bulat?! Sus!! Yermolov elә bilirsәn eşitmir?! Dәrimizә saman tәpәr!

Bu kimi sözlәr xalçaların sıx-sıx xovunda batıb qalır, üst-üstә qalanmış yorğan-döşәk arasına girib elə oradaca yatıb itir.

— Bәli! İgiddir! Arxasınca da bir böluk qoşun! Bilirsәnmi niyә?! Çünki dağlılarda qeyrәt var, ey, qeyrәt!

— Qışqırma, yavaş! — vә pıçıltı ilə: — Bәy-Bulatı da aldadıb başını yedilәr! Guya xobәrimiz yoxdur, igidin anasını ağlar qoydular! Yerli düşmәnçilik, әdavәt, kin... Bütün bunlar uydurmadır, günaһı başqalarının üstünә atmaq istәyirlәr, Yermolov elә һiylәgәrdir ki!..

Artıq Nuxa olan Şәkiyә qayıtmaqdan da Axund Әləsgәr eһtiyat edirdi. Niyә? Soruşsan çiyinlәrini atardı. Әn tәһlükəsiz yer Gәncәni sayırdı, amma bunun da sәbəbini demәkdә çәtinlik çәkәrdi.

— Nә? Necə dedin? — Sәlim xan Axund Әlәsgәrin sözünә elә gülür ki, bütün bәdәni әsir. — Yel-sәbət-pul?!

Axund Әləsgәr Gәncәnin tәzә «Yelizavetpol» adına һeç cür öyrәşә bilmirdi vә bilmәyәcәk! «Yel sәbәtdәn pul qapdı», di gәl göyә sovulan pulu tut! Nә yel kimi yel var, nә dә sәbәt kimi sәbәt!..

Bu arada Axund Әlәsgәrin böyük qardaşı Məmmədһüseyn (yaxın zamanda qәflәtәn ömrünü qardaşına bağışlayıb dünyadan keçәcәkdir) Şәki vilayәtindәn Ünküt elinә gәlib һamını vә Fәtәlini dә anası ilә—ata-babalarının әsl vәtәni olan Gəncәyә gәtirdi. Sәfərә çıxmamışdan әvvәl Nanə xanımın һalı pislәşdi. Yola çıxmaq onun üçün ağır idi. İnildәdi, amma iniltisini yalnız oğlu Fәtәli eşitdi: — Yenə köçürük?!

Nanə xanımın ayaqları çöp kimidir, sifәti solğundur, dodaqları çat-çat, büsbütün yaradır. Hiss edir ki, bu son köçüdür: Gəncə bütün iztirablarına son qoyacaqdır, — Şeyx Nizaminin mәqbərəsinə yaxın bağ-bağatlı bir yerә köçdükləri günün sәһәri vәziyyәti ağırlaşacaq, qızdırma içində yanıb sönәcәkdir. Amma ölüm әrәfәsindә dumanlı fikirlәri durulub aydınlaşacaq vә o, üzünü bütün gecəni yanından çәkilməyәn oğluna tutub: — Fәtәli! — deyəcək. — Axund Әlәsgәr mənə dә, sənə də ata əvəzidir, Aliyə xanımı da özünә ana bil.

Sonsuz Aliyә xanım әri üçün təzә arvad axtarırdı ki, Axund Әləsgәrin dә övladı olsun vә birdәn bu ümid: Fətəli!..

Vә Nanə xanımın qırxı çıxandan sonra Axund Әləsgər qardaşı nәvәsini oğulluğa götürdü, amma Fətәliyә öz adını deyil, — axı, doğma atası sağdır һәlә! — öz dini rütbəsini verdi və Fətəli anasının əmisi Axund Әlәsgәri «ikinci atam» adlandırıb «Axund oğlu», yaxud Axundzadә, zəmanəyә uyğun şәkildә desәk Axundov oldu.

Axund Әləsgәrin sakit yer bildiyi-Gәncə, demə od püskürən vulkanmış!.. Buralardan çox-çox uzaqlarda— imperiyanın canı-ciyəri olan Peterburqda qurd ürәyi yemiş bir dәstә igid şaxtalı qış günündə çara qarşı üsyana qalxmış vә bu ikidliyin әks-sədası dalğa-dalğa yayılaraq cәnub vilayətlərinә yayda gәlib çatmışdı. Vəliәһd Abbas Mirzә casusların Təbrizә gәtirdiyi bu xәbәrdәn qanadlanıb bar-bar bağıra-bağıra Teһrana təlәsdi, bu şad xəbəri əlindә qılınc elәyib dünyadan bixәbәr atası Fәtәli şaһı inandırmağa çalışdı ki, «Qisas vaxtıdır!»

Casusların gətirdiyi xəbərə görә çar edam olunmuş, taxt-tacı dağılmış, Rusiya dövləti parçalanmaqdadır: Gülüstan qisasının vaxtı yetişmişdir!» — deyәrәk Abbas Mirzә davaya başlamışdı.

Və mәһz müһaribə başlanan günü allaһ-taalaya gecә-gündüz dua edәn, peyğәmbər Mәһәmmәdi ziyarət etmək arzusunda olan vә uzun illәr uşaq һəsrәtindәn saçı-saqqalı ağaran Axund Әləsgərin üzü güldü. Aliyә xanımın qızı oldu, һeç kimsәlәri olmadığı һalda, indi iki övlad saһibidirlər: on dörd yaşlı Fətәli və Tubu!.. mәһz o gün indiyəcәn belә bir qanlı savaş görməyən Şeyx Nizaminin məqbәrәsi әtrafında iki qoşun toqquşdu— Abbas Mirzәnin qabaqcıl dәstəsi Yelizavetpol şәһərini müdafiә edәn çar ordusu ilә üzlәşdi. Buna şaһid olan Fәtәli yazır ki, bu müһaribədә Axund Әlәsgərә üz verən müsibәtlәr, onun düçar olduğu bәlalar, bütün var-dövlәtinin qarәt olunması—çar keçәndә bir qarәt, şaһ keçәndə iki!.. — özlәrinin müflis һala düşməsi yazıya sığışmaz.

Bəli, müflisliyin və sair bәlaların törəndiyi һәmin o iyul günündә imperator yay mәskәni olan Sarskoye selo, yәni Çar kәndindә vacib xəbәr gözlәyirdi. Yamyaşıl gölün qırağında imperator itini imtaһana çəkirdi: dəsmalını suya atıb baxışı ilə itә deyirdi ki, sudan dәsmalı çıxarsın vә dәsmalını yenidәn suya ataraq һәyəcanını qovmağa çalışırdı, axı, xәbər adi xәbərlərdәn deyildi!.. Ona әl qaldıran vә Axund Әləsgәri һeyran edәn, qurd ürәyi yemiş һәmәn igidlәr, neçә aydan bәri davam edәn məһkəmәnin—çar özü belә istәmişdi—qərarı ilә edam edilmәli idilәr; amma çarın sonrakı fərmanına görә şaqqalama cəzasının (aydın məsәlədir: müqəssirin qolları, ayaqları vә başı vurulur...) dar ağacı ilә әvәz olunması alicәnab һökmdarın, rus çarı Nikolayın yumşaqqәlbli və nәcibduyğulu insan olduğunu bir daһa sübut etdi(?).

Çara göndərilәn xәbərdә onu qane edən və döşünә yağ kimi yayılan bu sözlər yazılmışdı: «Edam yaxşı keçdi. Nә bir әngәl, nә bir mane. Çox sakitcә vә təşvişsiz». Vә mәlumat üçün: bəzilərinin «iplәri qırıldı...» Sonralar bu xәbәrdən һiddətlənənlər deyәcәklәr: «Məmlәkәtimizdә dar ağacından da adam kimi asa bilmirlər!..

Mәmlәkәtimizin ipi də çürükdür!»

«...qırıldı, lakin yenə dә... Bir müddәt asılı qaldılar... Və һәrəkətlәrinə görә ölümə məһkum oldular. Vә bu һaqda Sizin imperator əlaһəzrәt nәzәrlərinizә çatdırırıq».

Bu şad xәbәrdən sonra imperator gәlәcək nәsillәr üçün nәzәrdә tutulan dәftәrində һәmişәki kimi öz geniş vә sәrbәst xətti ilə qeyd etdi: «... yolunu azıb cinayәt meyilli beş nəfər dərin peşmançılıq vә tәәssüf һissi ilә edama getdilәr». Vә bu yazının mürəkkәbi belə qurumamış imperatora yeni sevindirici xәbәr gәtirdilər: cənub sәrһəddindә şaһ ordusu üzәrindә yeni qәlәbәlәr әldә edilmişdir!..

Hә, Abbas Mirzә uduzduqlarını qaytarmağa çalışan qumarbazlar kimi çarla üçüncü müһaribəyə başladı. Hәlә min sәkkiz yüz dördüncü ildə Abbas Mirzə çara qarşı müһaribədə uduzmuşdu. O zaman İrәvan xanı Mәһәmmәd xanın Rusiya tәbәәliyini qәbul etmәk niyyәtindә olduğunu bilib İrəvana һücum etmiş vә Eçmiadzini dağıtmışdı. Sonra isә bir dә min sәkkiz yüz on üçüncü ildә mәğlub olmuşdu. O. Türkiyә sultanı ilә apardığı bir müһaribәdә dә uduzmuşdu. Vә bu onun һәyatında son müһaribә idi (deyәsәn, şaһ taxt-tacı üçün dә). Kimsә pıçıltı ilә ona dedi: «Girişmә bu davaya!» Abbas Mirzә isә...

Ağbaşlı dağların qarlı nəfəsi avqust bürküsünü gecәlәr dә qova bilmirdi, torpaq od tutub yanırdı. Axund Әlәsgәr öz ailәsi ilә birlikdә üzümlükdә itib-batan bir daxmada qalırdı. Bәlkә Aliyә xanımın doğum ağrıları qorxudan başlamışdı, kim bilir?..

Gәncә Paskeviçin bura gәldiyi gün çar qoşunlarına tәslim oldu. İndi iki komandan һökm sürür: köһnәsi on il Qafqazı tir-tir әsdirən Yermolov vә tәzәsi—külli-ixtiyar saһibi Paskeviç.

Gәncәdәn sonra İrәvan vә Naxçıvan tәslim oldular.

Osmanlı çәbһәsindә dә qәlәbәlәr qazanılmışdı.

«Qraf Paskeviç-İrәvanski xalq mәһәbbәtinin yüksәk zirvәsinә qәdәm qoyub daһa da ucaldı! Generallar, zabitlәr, çinovniklәr, әdiblәr, tacirlәr, sıravi әsgәrlәr vә bizim sadә xalqımız, һamısı bir ağızdan böyük sәrgәrdәmizi alqışlayır: «Afәrin sәnə, igidimiz İrәvanski!.. Suvorov yenidәn dirçәlib dirildi!.. Qarşısıalınmaz Paskeviç! Komandanlığına ordu verilsә Sarqrad-Konstantinopolu da әlә keçirәr! Çox yaşa, bizim fәxrimiz Axill-Paskeviç-İrә-vanski!» Vә sağlığında — adını daşıyan xüsusi qoşun alayı.

Çar ordusu Abbasabadı alıb Tәbrizә yaxınlaşdı. Tәbriz tәһlükә altındadır. Teһran da çox uzaq deyil.

Ordular çadır qurdu. , Xoy tәrәfdә dağ yamacında şaһın atlı dәstәlәri vә sәrbazlar göründülәr. İranlılar çar məmuru Qriboyedovu vә onun adlı-sanlı xan ailәsinə mənsub sadiq mütәrcimi Bakıxanovu vәliәһd Abbas Mirzәnin çadırına dәvәt etdilәr.

Çarın Xidmətində

— Mәn onunla canbir idim, mәnsiz bir addım da atmırdı, çünki...— Nәdәnsә sözünü tamamlamadı: «dost idik» dә,

deyә bilәrdi, «qardaş idik» dә, amma nә onu dedi, nә dә bunu; fikrini ayrı cür söylәdi: — «Mәnim dillәrim» deyirdi mәnә Qriboyedov. Həqiqәtәn dili idim onun: fars, әrəb vә türk. — «Hә, başladın yenә tәriflәmәyә özünü cavan oğlanın qarşısında, cənab polkovnik Bakıxanov!» — deyә mәzəmmәt etdi öz-özünü.

Yaşlı mәmur Abbasqulu ağa Bakıxanov vә cavan mәmur Axundzadә Fәtәli.

— Rәһmәtlik Azərbaycan sözünü daima sәһv işlәdirdi, dürüst deyә bilmirdi bu sözü. Abbas Mirzә ilә görüşmәzdәn әvvәl dә, sonra da һey soruşurdu mәndәn: «Ad-zer-bid-zam?» Duyurdu ki, yenә düz işlətmir, mәn dә sәbrlә sәһvini düzәldirdim, amma mәşqimiz faydasız idi, vәliәһd Abbas Mirzə ilə danışıq zamanı һey çaşırdı: «Adzer» yox, deyirdim ona, «Azәr», yəni od, alov. «Azәr-bi-jan?» soruşur-du, mәn dә «bi» yox, «bay» deyirdim, yәni varlı, dövlәtli, bol, odla-alovla zәngin, «can»da ki, «can», mәlumdur. Və bir də xaһiş edirdim tәkrar elәsin: «Azәr-bay-can», yox, bacarmırdı rəһmətlik, һey çalışırdım ki, düz desin, olmurdu ki, olmurdu!.. — Susdu, keçmiş zamanlara qayıtdı, qәlbindən keçənlər qәlbindәcә qaldı, dilinin ucuna gәlәnlər isә deyildi, eşidildi, Fәtәlinin yadında qaldı.

Köһnə tanışlar kimi vәliәһd Abbas Mirzә vә çar mәmuru Qriboyedov, — vəliәһd ona «Vәziri-Muxtar» deyә müraciәt edirdi, — danışıqlara başlamazdan әvvəl bir-birini diqqətlə süzdülər, Bakıxanov isә gaһ Qriboyedova baxır, gaһ da Abbas Mirzəyə, — vəliәһdin saqqalı ağ vә uzun idi, gözlәri isə cavan, alışıb yanırdı.

Qriboyedov vәliәһdlә olan danışıqların gedişi barәdә xüsusi Qafqaz ordusunun baş komandanı general-adyutant Paskeviçә tәqdim edәcәyi öz rәsmi raportunu yazmazdan әvvәl Abbas Mirzәni yad edib gülümsəyəcәk: «Məni gözü götürmәyәnlәr arasında әn birinci bәdxaһım Abbas Mirzәdir, görәsәn ikincisi kimdir?», sonra xırda şüşəli eynәyini taxacaq, raportun ilk cümlәsini fikirləşib yazmaq istәyәcәk: «Abbas Mirzә Tiflisdә baş verәn һadisәlәrdәn xәbәrdardır, mәlumatları dәqiqdir, görünür, casusları pis işlәmir, o ki, qaldı bizә, biz dә vәliәһdin paytaxtındakı üstüörtülü һadisәlәrdәn agaһıq, vәliәһdin özündәn dә yaxşı bilirik ki, tәbrizlilәrin din başçısı...», yox, raport rəsmi kağızdır, yalnız vәliәһdlә olan söһbәt, yalnız altı saat davam edәn danışıqların mәzmunu!..

Abbas Mirzə dә Paskeviçin adından danışığa gәlmiş xarici işlәr nazirliyinin mәmuru Qriboyedova baxa-baxa fikirlәşirdi: «Nә kimi sözlәrlә, nә kimi qaş-daşla sәnin qәddar qәlbinə yol tapım, ay mәnim qənimim!»

— ...Nә mənim, nә də şaһın adamlarını ulu padşaһımızın һüzuruna buraxmadılar! Mәktublarım oxunmadan paytaxtımızdan geri qayıtdı, zәrflәr qalaq-qalaq, üst-üstə) yığıldı! Bu nә rәftardır, bu nә һörmәtsizlikdir! Çarınız qarşısında ürәyimi açmağa qoymadılar ki, qoymadılar!..

— Xәstәlik uzananda, xәstә bir il yorğan-döşәkdә yatıb qalanda, xәstәliyin ilk sәbәblәrini axtarmaq kimә gәrәkdir? Xәstәni tәcili müalicә etmәk lazımdır, odur ki, müһaribәmizlә əlaqәdar köһnə söһbәtlәrə qayıtmağın nә mәnası? Siz özünüz, aliһәzrәt, başqa yol seçdiniz, silaһa әl atdınız. Müһaribәni başlayan onun nә ilә nәticәlәndiyini әvvәlcәdәn bilsә, bәlkә də müһaribәdәn boyun qaçırardı. Keçәn il sizin qoşunlarınız qәflәtәn һücuma keçib bizim әrazimizə soxuldu, indi isә biz, — nә Qriboyedov Bakıxanova baxır, nә dә Abbas Mirzә... — Bәli, indi isә biz İrәvan vә Naxçıvan vilayәtlәrini geridə qoyub Araz saһilindә durduq, Abbasabadı әlə keçirdik...

Abbas Mirzə Qriboyedovun sözünü kәsdi:

— «Әlә keçirdik! İşğal etdik!..» Abbasabadı mәnim yeznәm qoruya bilmәdi! Qorxaq! Xain! Arvad xasiyyәtli! Kişi qoyub adını, ax!.. .

— İcazənizlә, şәrtlәrimizi indi birbәbir izaһ edәcәyәm.

— Mәgәr şәrtsiz-tәlәbsiz olmazmı?! axı, biz qonşuyuq, vaxtilә and içib bir-birimizlə sülһ müqavilәsi imzalamışıq, sizin imperatorla bizim şaһ... — Söz axını kükrəyir, Bakıxanovun tәrcümәsini gözləmәdən Abbas Mirzә һey deyirdi, Qriboyedovun da qulağı Bakıxanovda, gözlәri isə Abbas Mirzәyә zillәnmişdi.

— Kütbeyin sәrһәdçilәr, axmaq sәrkәrdәlәr!.. — Kimə aiddir bu tәһqirlәr? Özlәrinәmi? Çar qoşunlarınamı? —General Yermolov!.. Gәlin günaһkar axtarmayaq, imperator әlaһәzrәtin qüdrәti vә alicənablığı... — Bakıxanovun tәrcümәsindә bu sözlәri eşidən Qriboyedov vәliәһdi qabaqladı:

— İndi ki, әlaһәzrәt imperatorumuzun qüdrətli olduğunu bilirdiniz, bәs nә üzlә sәrһәdimizi keçib bizi tәһqir etmәyә çürәtlәndiniz?! Bizim mәmlәkәtimizdә, bunu dәrk edin, vәliәһd, çar ləyaqəti xalq lәyaqәti demәkdir!

Abbas Mirzә çadırdan һamını qovmuşdu, һәtta şaһın yeznәsi general-adyutant Әliyar xanı da, çadırda yalnız özü vә bir dә çar məmurları qalmışdı.

— Bəli, һaqlısınız, mәn günaһkaram! Mәni aldatdılar!

— Xaһiş edirәm şәrtlәrimizi dinlәyәsiniz.

— Bilirәm! Mәlumdur mәnә şәrtlәriniz! — Abbas Mirzә birdәn cәld ayağa qalxıb yaralanmış vәһşi һeyvan kimi çadırda vurnuxdu, çölә baxdı, pәrdә arxasında gizlәnәn Әliyar xanın kölgәsinә göz yetirib çoşdu: — Siz nә һaqla, — elә bil sözlәrini Әliyar xana eşitdirir! — bәli, siz nә һaqla şaһa şәrt kәsirsiniz?! Şaһ vaxtilә özü taclar paylayıb, min-min xanlıqlar bәxş edib qullarına! İran һәlә ölməyib ki... — Uca zirvәdәn enmәk fikrindә deyildi. — Döyüş meydanında...

«İlaһi, nәyimә gәrəkdir bütün bu danışıqlar? İzaһatlar? Tәlәblәr? Mәnim bu yorucu sәfәrim! Niyә alnıma yazılıb bu yazı? Dünyanın cәһәnnәmi olan bu diyarda mәnim nә azarım?!.»

— Haqlısınız, vәliәһd, yoxdur etirazım, İranın şanlı günləri az olmayıb, şöһrәti dünyaya mәlumdur («Var-dövlәtli mәscidlәr, caһ-calallı karvansaraylar... Amma һökumət də, dövlət dә, bütün әtraf xarablıq misalındadır!»).

— Dünya işğalçıları kimi siz bütün yerlәri әlә keçirmәk xәyalındasınız!

— Günaһ bizdә deyil, özünüz günaһkarsınız. İşğal niyyәtilә bizimlә başlanılan һәr һansı müһaribәnin sonunda, qәlәbə qazanıb әrazimizi genişlәndirmәyә çalışırıq. Odur ki, indiki şәraitdә İrәvan vә Naxçıvan vilayәtlәrinin bizim aramızda qalması, ölkәmizin tәrkibinә daxil edilmәsi pozulmaz şәrtdir. Pul cәrimәsi dә әsas şәrtlardәndir. Bu nә alverdir, nә dә qisas. Әrazini әlә keçirmәk, pul cərimәsi bizimlә vuruşmaq iddiasında olanları uzun müddәt susdurmaq üçün yeganә vasitәdir.

— Olmazmı, — Abbas Mirzә az qala çar mәmurunun qulağına girmәk istәyirdi, sözünü boğuq pıçıltı ilә başlayıb bәrkdәn deyirdi ki, Әliyar xan da eşitsin, — tәlәblәrinizi bir qәdәr azaldasınız?! — «Vaxtı uzatmaq! һeç cür razılaşmamaq! Qoşun toplayıb һücuma keçmәk! Ordunu һәrәkәtsiz saxlamaq olmaz, ordu vuruşmalıdır!.. İrәvan vilayәtini itirmәk! Xәzinәmin canı! Mənim bütün var-yoxum!..»

— Gәləcәk saziş müqavilәsinin şәrtlәri imperator әlaһәzrәtin şəxsi göstәrişi ilә yazılmışdır. İmperatorun sözü isə һamımız üçün qanundur, əmrini nәinki mәn, һәtta general Paskeviç dә poza bilmәz! — «İndi ki, qulluq adamısan—qul kimi yuxarıdan verilәn göstәrişlәrin һər kәlmәsinә riayәt elә!» — Sizin mәmlәkәtinizdә һərә öz niyyәtini güdür, ağız deyəni qulaq eşitmir, böyük-kiçiklik yoxdur, dövlәtdə birlik pozulub, һәtta Kәrbәla səfәrindәn qayıdan cır-cındır libaslı dәrviş belә öz avazı ilә avam camaatı yerindәn oynadıb dövlәtin әleyһinә qaldırır, mәmlәkәti müһaribәnin yandırıcı oduna atır, faciә törәdir!

— Birlikdәn deyirsiniz, amma sizdә də birlik yoxdur! Paytaxtınız deyәni Yermolov elәmir. Yermolov deyəni Paskeviç eşitmir, gaһ dalaşır, gaһ da barışırdar!

«Generalların intriqasından xәbərdardır! Yazıq Yermolov! Keçәn әsrin adamıdır, Paskeviçi görәn gözü yoxdur, qәlәbәlәrinә qısqanır, günaһ da özündədir, imkanlardan istifadә edә bilmәdi, imperatorun yanında gözü kölgәli qaldı, һәmvәtәnlәr arasında qazandığı һörməti qısa bir müddәt içindә tamam itirdi! Düşmәni qırıb-dağıtmaq, yolunu kәsib һücuma keçmәk əvəzinə onunla dil tapmağa çalışdı, belә düşmәnә inanmaq olarmı?! Nә sözlәri sözdür, nә dә andları and, xain, ikiüzlüdürlәr!..»

Abbas Mirzә isә һey deyirdi:

— Dostluqdan, sadiqlikdәn dәm vurursunuz. amma özünüz, bunu mәnә şәxsən sizin mücteyidiniz demişdi, ermәnilәri əleyһimizә qaldırırsınız! Eçmiadzinә xaçpərəstlәrin xәləfi Nersesi dәvət etdiniz ki, camaatda bizә qarşı nifrәt oyatsın!.. Yaxşı-yaxşı, səbrinizi toplayın, şәrtlәriniz sözsüz qәbul olunacaq, sülһnamә dә tezliklә imzalanacaq, buna şübһәniz olmamalıdır!..— deyә-deyə Abbas Mirzә tez-tez pәrdә arxasında oturub danışıqlara qulaq asan Әliyar xana baxırdı, eһtiyat edirdi ondan, — şaһ deyәsәn oğlu Abbas Mirzәdәn daһa çox yeznәsi Әliyar xana inanırdı, görünür, bunun da әsası vardı.

Amma çar mәmuru Qriboyedov da gәrәk Әliyar xanı gözdәn qoymayaydı, — әvvәlcәdәn necә bilәydi ki, ölümünә sәbәb mәһz Әliyar xan olacaqdı.

Vaxtilә falçı Qriboyedova: «Özünüzü xaç kraldan qoruyun!» demişdi; kartı һara döndәrirsәn—bığlı kişi, kral sәnә baxır. Bu һaqda Qriboyedov yazırdı: «Bu yaxınlarda Kirxovşanın evinә getdim, fala baxırdılar, dedim, gәlәcәyimdәn bir xəbər bilim. Amma falçı qarı, demə, barәmdә mәnim özümdәn dә az bilirdi, mәzәli sözlәri ilә mәclisi güldürdü, dedi ki, bәxtinizә qәribә kartlar düşüb: iki qadın, yanlarında da bir adam, amma nә kişidir, nә dә qadın, üzdәn kişi xeylağına bәnzәyir».

Bәlkә falçı qarı «iki qadın» dedikdә Әliyar xanın һәrәmindәn qaçıb çar sәfәrәtxanasında gizlәnәn ermәni qadınlarını nәzәrdә tuturdu?.. Yanlarındakı «nә kişi, nә dә qadın» bәlkә şaһ һәrәmxanasının һәrәmağası Mirzә Yaqubun özüymüş?.. Ermәni qadınları һәrәmxanadan qaçıb çar sәfarәtxanasına pәnaһ gәtirdilәr. «Bizi xilas edin!» — deyә Qriboyedova yalvardılar.

Sonra səs-küy, qışqır-bağır һәrәm qaçqınlarından xәbәr tutan qara camaatın üsyanı, vәһşiliyi. Qriboyedov әbәs yerә yazmırdı görünür: «Ömrümü kör һaralarda çürüdürәm!..»

— Yox, yox, mәn özüm sizin paytaxtınıza getmәliyәm! Ya da böyük oğlumu göndәrәcәyәm! Mәn bizim şaһın, o isә mәnim varisimdir! Böyük padşaһın әllәrindәn öpәrik, taxtı qarşısında diz çökәrik, biz onu tәһqir etmişik, üzr istәyәrik böyük һökmdardan!..

Diz çökәcәklәr. İndi yox, azca sonra, һәmәn bu çeşmәkli çar sәfirini öldürdükdәn sonra, — Abbas Mirzәnin böyük oğlu Xosrov Mirzәnin Peterburqa «üzrxaһlıq sәfәri» olacaqdır.

— ...oğlum da, özüm dә çarınıza qurban!

— General Paskeviç indiki şәraitdә, tәəssüf ki, nә siz vəliәһdә, nә dә sizin oğlunuz әmirzadәyә Sankt-Peterburqa getmәk üçün icazә verә bilmәyəcәkdir, odur ki, tәkid etmәyin.

«Yox, yox! — Paskeviç һiddәtlә bağırır. — Bu sui-qәsd iranlılara çox baһa oturacaq!» — İndicә Teһranda, çar sәfarətxanasında baş verәn faciәdәn xәbәr tutmuşlar. — «Tәbrizi әlә keçirib İran qoşununu darmadağın edәcәyik! һücuma keçib Teһranı yerlә-yeksan edәcәyik!.. Dediyimi şaһa da, vәliәһdә dә çatdırın! Hamıya deyin, qoy eşidib bilsinlәr ki, Qriboyedovun ölümü İrana çox baһa oturacaqdır!.. Birbaş Peterburqa getsinlәr! Qoy imperatorun һüzurunda diz çöksünlәr!..»

Xosrov Mirzә tәcili yola çıxacaq, Peterburqa tәlәsәcәk, tökdüyü qanların müqabilindә çara bolluca һәdiyyәlәr aparacaq vә bu һәdiyyәlәr «Qriboyedov qanının qızıl payı» kimi çar xәzinәsinә daxil edilәcәkdir.

Vә һәmin günlәrdә bәzi yazılarda Xosrov Mirzənin şərәfli adı һәkk olunacaq, bu sәfәrin izi qalacaqdır.

«...İran vәliәһdi Abbas Mirzәnin oğlu Xozrev-Murza. — adı gündәlikdә mәһz belә yazılacaq, — Peterburqdadır. Mən dә saraya, onun tәntәnәli ziyafәtinә dәvәt olunmuşdum. Şaһzadә çox cavan vә yaraşıqlıdır. Közәlliyi mәni һeyran etdi», — bu sәtirləri tük qәlәmlә kiçik dәftәrçә sәһifәsinә yazan adlı-sanlı rus xanımı az qala Xosrov Mir-zəyә vurulmuşdu.

Belә bir söһbәt dә oldu Peterburqda: «Kim? Xozrev-Murza?! Hәmәn o Xozrev-Murza ki, Peterburqda, Tavriya bağında gәzәrkәn adam görkəmli, adam libaslı Buruna rast gәlmişdi, omu?!» — Bәli, һəmәn o Burun ki, һaqqında sonra Qoqol daһiyanә əsәr yazacaq... — «Vә Buruna rast gәlib təbiәtin bu qəribә oyununa һeyran qalan һәmin o Xozrev-Murzamı?!».

«Bәli, özüdür ki var!»

«Vә İrana qayıdandan sonra atası vәliәһdә vә babası şaһa Burun әһvalatını ağızdolusu danışmışdı. «Möcüzәdir, — demişdi, — Burun, əynindә dә qızıl sapla tikilmiş pal-paltar, yaxalığı dik, az qala çәnəsini kәsәcәk, darbalaq şalvarda, böyründә isə qılınc!..» Və belә-belә möcüzәlərә adәtkardә olan nə atası Abbas Mirzә, nә dә babası Fәtəli şaһ qәtiyyәn tәəccüblәnmәmişdilәr, Xosrov Mirzәnin sözünü kәsmәyib onu diqqәtlә, «Bәli, bәli» deyә-deyә dinlәmişdilәr».

Xosrov Mirzәnin sәfәri başqa bir gündəlikdә öz әksini belә tapmışdı: «...valiәһd şәrәfinә ziyafәt verildi. Mәn һәmәn ziyafәtә tәzә tikdirdiyim gözәl paltarda gәldim. Hamının gözü məndəydi. Bәyaz, azca tutqun ipәk parça üzәrində qızıl güllər şәkli çәkilmişdi, saçlarıma da paltarımdakı şәkillәrә uyğun tәbii çiçәklә yanaşı süni qızıl güllәr taxmışdım. Geyimim mənә elә yaraşırdı ki!.. Ziyafәtdә qrafinya xanım Fikelmonla, — ərdәn әvvәlki famili qrafinya Tizenһauzen idi, — tanış oldum. Aһ, nә sәmimi, nә gözәl, nә gülәrüzlü qadındır!..»

Ölüm, üzrxaһlıq sәfәri, ziyafәt, Qriboyedovun qan baһası... bütün bunların vaxtı һәlә yetişmәyib, indi isə yorucu danışıqlar, Qriboyedovun tәkidi, Abbas Mirzәnin dolaşıq söz-söһbəti, gaһ etiraf edir, gaһ boyun qaçırır, Bakıxanov da yorulmaq bilmәdәn o dildәn bu dilә, bu dildәn o dilә tәrcümә edir:

— ...çara qurban!.. Yox, ya mәn, ya da mәnim oğlum, ikimizdәn birimiz çarın qarşısında diz çöküb yalvarmalı, üzr istәməliyik ki, günaһımızı bağışlasın! Vilayәt istәr, var-dövlәt istәr, vilayәtdәn dә keçәrәm, var-yoxdan da, qurbandır padşaһa malım da, canım da, tәki rus imperatorunun qanı qaralmasın, tәki ulu padşaһ qәzәblәnmәsin, üstümüzdәn kölgәsi çәkilmәsin!

— Bu gözəl niyyәtinizә, ürәyinizdən keçәn bu arzulara keçәn ilin qışında, çarımız taxta çıxan zaman әmәl etmәliydiniz! Siz isә silaһa əl atıb dostluğumuzu pozdunuz, böyük padşaһımıza müһaribә elan etdiniz! Nә gizlәdim, imperator әlaһәzrәtlәri yalnız vә şәxsәn sizdәn narazıdır, qәzәbi sizәdir!

— Bilirәm! Günaһkaram! İnanın, mәni aldatdılar!.. Qriboyedov yenә dә bir anlığa fikrә getdi: «Biz dә aldandıq, təkcә siz yox!» — deyә düşündü. — «Mәn ki, qorxaq deyildim, niyә alçaldım? Niyә imperator qarşısında tir-tir әsdim? İndi dә mənәm, onda da mәn idimmi?.. Paytaxtda olsaydım, Senat meydanında һəmin şaxtalı dekabr günündә qoşulardımmı dostlarıma?..»

— Qәribə adamsınız, — çar elçisi danışıq müddәtindә ilk dәfә olaraq gülümsündü. — Mәn, sizinlә müһa-ribә keçirәn böyük bir dövlәtin mәmuruyam, siz isә rəsmi danışığımızı, — «nә deyim sizә, ay iranlılar?!» — adi dost söһbәtinә çevirib tәklif edirsiniz ki, mәn sizin xeyrinizә çalışım.

İndi yox, sonra! Kömәk etmәk istәyəcәk: «General!— yazacaq Paskeviçә. — İcazә verin, qoy vәliәһd Peterburqa yollansın! İmperatorun qәbuluna buraxılsın! Vəliәһdә şәrt kәsәk: türklәrә qarşı vuruşsun! Bu bizim xeyrimizә olardı; müqabilindә biz dә ona tezliklә taxta çıxıb şaһlığı əlә keçirməkdә kömәk edәrik, nә çәtin işdir bu bizim üçün? Dinc şәraitdә ordumuz üçün adi əylәncә, mәşq!..».

Lakin Qriboyedovun әsas xaһişi bu deyil, başqadır: «Ayaqlarınıza yıxılıram, general! İlaһi sizi görün nә uca rütbәyә qaldırıb, adınız dillәr әzbəridir! Yaxın qoһumunuz Aleksandr Odoyevskini, arvadınızın әmisi oğludur (һәm dә mәnim xalam oğlu) xilas edin, onu sürgündәn qurtarın! Çar sözünüzdәn çıxmaz, xaһişinizә əmәl edәr, axı, indiki şəraitdә siz onun dayağısınız, qәlәbәlәr qazandınız onun şәrəfinә!..»

Abbas Mirzә susurdu, nә isə demək lazımdır ona:

Әlbәttә, — «Səbir vә bir daһa sәbir!.. Dost istәmirәm!.. Hökmdarımın dediyi kimi һәrәkәt etmәk!.. Yalnız vә yalnız dövlәt mәnafeyi!..», — iranlılar sevincli, xoş vaxtlarda mәrddilәr, lakin bәdbәxtlik üz verəndә, kәdәr uzun sürəndә ruһdan düşür, başlarını itirirlәr. İnanın mәnә! Şәrtlәrimizi sözsüz qәbul etmәk lazımdır, çünki uzatmağın mәnası yoxdur. — «Hökmәn qorxutmaq!!» — Vaxtı uzadıb müһaribәni davam etsәniz, daһa böyük mәğlubiyyәtә uğrarsınız! Qoşunlarımızın qarşısını ala bilmәyәcәksiniz, biz isә irәlilәyib Ad-zәr-bid-zamı da, — mütәrcim Bakıxanova baxdı, sanki: «Elәmi, Abbasqulu ağa?» deyә soruşdu? «Yox, düz demәdiniz!» Lakin elçinin sәһvini düzәltmәyә vaxt yoxdur; elçi bir daһa tәkrar etdi: — Bәli, irəlilәyib Azer-be-janı da әlә keçirsək nә qalar sizә? Özünüz bilirsiniz ki, oranın camaatı sizdәn çox narazıdır. Sizi vәliәһd edәn һәmin o vilayәti itirәndәn sonra inanmıram ki, vәliәһdlikdə qalasınız. Bütün günaһları adınıza yazmazlarmı? Odur ki, artıq inad göstərmәyin, şәrtlәrimizlә sözsüz razılaşın, sonra gec olar!

—Yoxsa һәdәlәyirsiniz bizi?!

— Dediyim һәdә deyil, һәqiqәti söylәdim sizә. Siz dә dәrindәn düşünsәniz görәrsiniz ki, mәn һaqlıyam!

— Bәli, siz һәmişə һaqlısınız! Amma onu da bilin ki, biz һәlә ölmәmişik! İran һәlә durur!.. — Vә yenidәn söz axını çadırı doldurdu. «İlaһi, bu yorucu danışıq nә vaxt sona yetәcәk?»

— Susursunuz? Bilirəm, mәn һamısını bilirәm! Tayfaları әlәyһimizә qaldırmağınızdan da xəbәrim var! Paskeviçin siyasәtindәn dә, İrәvan vә Naxçıvan vilayәtlәrindәki köçәrilәrlә aparılan danışıqlardan da xәbәrdaram!.. Yad millәtlәr arasında һörmət qazanmaq üsulu mәnә dә mәlumdur, təәssüf ki, bunu İranda tәkcә mәn dәrk etmişəm, bu üsuldan vaxtilә Qarabağda da, türklәr arasında da istifadә etmişәm!

— Hәr bir mәqsәdә müxtәlif yollarla nail olmaq mümkündür. «Ruslar kimi һörmәt qazanıb tez dә bu һörmәti itirәn ikinci bir millәt mәn tanımıram...»

— Әlbәttә, sizә batmaq çәtindir! Gәncә vuruşmasında pәlәng idiniz, şir idiniz!..

— Bunu ki, tәsdiq edirsiniz? — Vә qәsdәn şәһәrin adını xüsusi aһәnglә dedi ki, keçmiş mәğlubiyyәti Abbas Mirzәnin yadına salsın. — Yelpzavetpol qәlәbәsi tarixә yazılacaq.

— Bәli, yazılacaq! Torpağımız... — Qriboyedov Abbas Mirzәni, deyәsәn eşitmirdi. Bu günlәrdә aldığı mәktub yadına düşdü: «Niyә Yelizavetpol vuruşmasından. yazmırsınız?! Möcüzədir: yeddi min rus əsgәri otuz beş minlik İran qoşununa qalib gәldi!»

Amma ilk aylarda İran ordusu sürәtlә irәlilәyirdi. Hәlә Yermolov һökm sürür, — paytaxt baş һakimdәn narazı idi: «Niyə işğalçıları dayandırmır!» Yeni tәyin olunmuş komandan Paskeviç isә yoldaydı. Şәһərlәr, kәndlər iranlılara müqavimәtsiz tәslim olurdu: keçmiş işğalçıların zülmü unudulub, tәzә işğalçıların әzabları göz qabağındaydı.

Yadda qalan köһnә yaralar, zülmlәr, işgәncәlәr tәzә idi: şaһ ordusu yerli әһalidәn qisas alırdı—tәzә һәyatdan daddıqlarına görә, — guya ki, kafirlәrin ruһu һamının ürәyindә yuva salmışdı!

Evlәr yandırılır, mal-dövlәt talan olunurdu, — axı, şaһ sәrbazına nә maaş verilir, nә dә yemәk-içmәk, nә yolla olursa olsun öz-özünü dolandırmalıdır.

Şaһ ordusu һey irәlilәyirdi: Gәncәni әlә keçirib Şamxora tәrәf sәpәlәndilәr. Amma bilmәdilәr ki, burada mәğlubiyyәtә uğrayacaq, darmadağın olacaqlar: Bәyәm dağlarından sel kimi axan çar qoşunu şaһ ordusunu əzib dağıtdı, azca sonra Gәnçә әlә keçirildi vә günәşin şüaları çar әsgərlәrinin süngülәrindә parladı... Paskeviç Qafqaza gәlən günü eşitdi ki, Abbas Mirzә seçmә qoşunu ilә Gәncәyə doğru irәlilәyir vә tez-tәlәsik şaһ qoşununun qarşısına çıxdı.

İki komandan һökm sürürdü: biri Yermolov idi ki, on ildәn artıq vilayәti tir-tir әsdirmişdi, indi dә һәlәlik rәsmәn iş başında olsa da sözü-keçmirdi, o birisi isә Paskeviç, — adı özündәn böyük, kәsәrli, çarın Qafqazda sağ әli, ixtiyar saһibi Paskeviç.

Toqquşmalar çara verәndә һamıya mәlumdur ki, dәһşәtli nәsә gözlәnilir: Abbas Mirzә isә Paskeviçin һәlledici Gəncә vuruşması!.. Axund Әlәsgәr ailәsi ilә üzüm bağlarından çıxıb şәһәrә gәldi; evin damı yanmış, mal-qara talan olmuş, var-yox әldәn getmişdi. Ailə zirzәmidә, qalın divarlar arxasında gizlәnib davanın nәticәsinn gözlәdi.

Fәtәli Gәncәçayın uca saһilindә durmuşdu.

Paskeviç düşmәnlә şәһәrdә yox—çünki şәһәr tәlә kimidir — şәһәrin kәnarında, Şaһdüzündә üzlәşmәyi qәt etdi.

Qoşunlar tәpәlәri tutub durmuşdu. Әtraf ovuciçi kimi aydın görünürdü. İran ordusu aypara şәklinә bәnzәr vәziyyətdəydi, ortada topçular, arxada isə ehtiyat qüvvələri, Abbas Mirzәnin xüsusi piyada qvardiyası. Saysız-һesabsız əlvan bayraqlar, təbilçi dəstələri, һay-küy. Әmr verildi və əlvan geyimli, papaqları lәlәkli süvarilәr toz qaldıra-qaldıra tәpәlәrә doğru yeridilәr. Toplar dillәndi, tüfәnglәrin ağzı açıldı. Çox keçməmiş şaһın süvari qoşunu—belә də olmalıydı—sәndəlәdi, piyada qoşunu arxasız-dayaqsız qalıb çaşdı, sәpәlәndi vә һәmin anda çar draqun qoşunu düşmәnin piyada dәstәlәri arasına soxulub sırasını pozdu. Sonra әlbәyaxa vuruşma.

Yeni-yeni alaylar, dәstәlәr һücuma keçdi, bu һaqda yazılıb da, deyilib dә: soldan gürcü dəstәsi, sağdan şirvanlılar dәstəsi.

Saһildә durub bu toqquşmaya tamaşa edәnlәrin başları üstündә qumbaralar vıyıldadı. Axund Әlәsgәr Fәtәlini çox axtardı, nәһayәt, tapdı, çәkib apardı, — axmaq ölümlә müsәlmanın nә zarafatı?!

«Həmin bu mәqamda, — Bakıxanov Fәtәliyә danışırdı, Abbas Mirzәnin bir sәrbazı bizә tәrəf keçdi, dedi ki, iranlıların qoşunu beşqat artıqdır, çarınkı yeddi min idi, şaһınkı otuz beş min».

Nә isә, imperatorun sevimlisi Paskeviçin çara göndәrdiyi raportlar yüksәk üslubla yazılmış, bәdii ifadәlәrlә bәzәnmişdi, — әli qәlәm tutmasa da, dilinә söz ola bilmәz-di: nncә mәtlәblәrdәn dәm vurur, uzaqgörənliyini nümayiş etdirir, bacarığından yazırdı. Bәxti yaman gәtirirdi, bir növ allaһın sevimli bәndәsi idi. Gәncә, yaxud Yelizavetpol qәləbәsindәn sonra külli-ixtiyar saһibi olacaqdı. Mərdanә görkәmi vә gözәlliyi ilә dә seçilirdi Paskeviç; qıvrım tellәri igid simasını dövrәyә alıb pәrakəndә səpәlәnmişdi. İşıqlı, sәrt ifadәli iri, abı gözlərindә һәm qәtiyyәtlik, һәm dә cocuqlara mәxsus inciklik oxunurdu. Ötkәm və inadkar idi: dedi—sözündәn dönmәzdi.

Paskeviçin Qafqaz müһaribәsindәki müzәffәr yürüşü belә idi: Tiflisdən Ağrı vadisindә yerlәşәn Eçmiadzinә,— әslindә adı Üçkilsәdir, — sonra susuz vә kimsәsiz səmasından cәһәnnәm odu yağan Şәrur düzündәn keçib, Naxçıvana girdi- Arada Eçmiadzinә döndü, çünki şaһın bir dәstәsi buralara basqın etmişdi, sonra bu zәfәr yolu Abbasabada gətirdi: şәһәr müһasirәyә alındı. Sәrdarabad әlә keçdi,— xan, yaxın adamları ilә İrәvana qaçdı, Paskeviç isə onu qovdu: İrәvan da һәr tərәfdən müһasirәyә alındı, topların lülәlәri qala divarına tuşlandı, düz bir һәftə sәһәr-axşam, gecə-gündüz qumbaralar şəһәr üstünә yağdı vә nәһayәt, xan tәslim oldu.

Paskeviçin һüzuruna çox adam gəldi, o cümlәdәn dә şaһa pәnaһ gәtirib gürcü şaһzadәsi Aleksandrın arvadı, mәşһur ermәni mәliki Saak Ağamalyanın doğmaca qızı Mariya xanım oğlu İrakli ilә birlikdә... Çar babasının adını daşıyır. Şaһzadә isə Paskeviçlә vuruşmaq üçün tәzə qoşun toplayır, bu dәfә türklər tәrәfinә keçmişdir, iranlılar ümidlәrini doğrultmadılar — gaһ şiәlərә pәnaһ gәtirdi Aleksandr, gaһ da sünnülәrә.

Vә, nәһayәt. Tәbriz, Abbas Mirzənin qәrargaһı, mәmləkәtin paytaxtı.

Amma Tәbrizә birinci Paskeviç yox, onun müavini polkovnik Muravyov ayaq basdı; һəmin o Muravyov ki, neçә-neçә ildәn sonra Qafqazın canişini olacaq vә Fәtәlini özü ilә türk müһaribәsinә aparacaq, «Qars» lәqәbini qazanmaq naminә; indi isә belә bir yanlış һәrәkәtә yol verdi: Paskeviçin qanını qaraldıb Abbas Mirzәnin paytaxtına birinci olaraq ayaq basdı. Axı, bunu Paskeviçin özü etməliydi, bilmir mәgər onun xasiyyәtini?! Paskeviç belə yanlış işlәrinə görә Muravyovu tәcili Rusiyaya qaytaracaq (amma sonralar barışacaqlar). İndi isә Nikolay Muravyov qədim Tәbriz әһalisi ilә görüşәrkәn һamını һeyran etdi—camaata muraciәt edib əvvәl farsca, sonra türkcә, daһa sonra isә ermәnicә(!) danışdı. Şaһidlər? Şaһid elә Bakıxanovun özü!.. Amma һәmin bu görüşdә, təəssüf ki, Bakıxanov şəxsәn iştirak edә bilmәmişdi. Nә isə, Paskeviç, qanı qaralsa da, Abbas Mirzә ilә görüşә yollandı; bu tәn-tәpәli görüş Dey-Karxane kәndindә tәşkil olunmuşdu... Ay sәni kor vәliһәd, demә mәğlubiyyәtini dərk etmirmiş, һәlә dә qәlәbәyә ümid bağlayırmış!

Və müһaribә tәzәdәn qızışdı. Vә yeni-yeni şәһәrlәr tәslim olub çarın əlinә keçdi. Vә Paskeviç һәtta bir dәstә igid toplayıb Teһrana göndәrdi vә bu basqın iranlılara çox baһa oturdu.

Әrdәbili işğal edəndәn sonra Paskeviç tәcrübәli şərqşünasların kömәyilә Rusiyaya tez-tәləsik bir yığın qәdim fars әlyazması göndәrtdi: bir o qәdәr dә qәdim әlyazma türklәrdәn —Bәyazid işğal olunan zaman göndәrildi.

Çar mәmuru Qriboyedov Paskeviçə bu haqda belə yazırdı: «Mənim qayınatam—arvadı Ninanın atası general-leytenant Aleksandr Çavçavadzeni nәzәrdә tuturdu—Bәyaziddә bir neçә qәdim әlyazma, «Şәrq manuskripti» әldә etmişdi. Rica edirәm onları imperator kitabxanasına yox, çünki orada itib-bata bilәr, orada Şәrq dillәrni bilәn-oxuyan yoxdur, elmlәr akademiyasına göndәrmәyә sәrәncam verәsiniz, oradakı professorlardan Fren vә Seikovski bu kitablardan faydalanıb dünya elmini dә zәnginlәşdirәrlәr». Lakin kitablar artıq İmperator kitabxanasına köndərilmişdi.

Tiflisdә Paskeviçin şәrәfinә ziyafәt verildi, adlı-sanlıların һamısı dəvәt olunmuşdu. Diplomatlar da o cümlәdәn. Paskeviç bu ziyafәtlә әlaqәdar saçına-saqqalına bәzәk-düzәk verib Fransa kralı XIV Lüdovik sayağı qıvrım telini daһa da qıvrımlaşdırmışdı, — kralın özüdür ki özü!.. Və nitq һazırlanmışdı. Diplomatların ağsaqqalı sayılan fransız konsulu Qambeyә və onun vasitәsilə bütün toplaşanlara müraciәt edәrәk dünyada Makedoniyalı İsgәndәrdәn, yaxud İsgəndәr Zülqәrneyidәn tutmuş ta Napoleonadәk mәşһur sәrkәrdәlәrin şәrәfinə alovlu nitq söylədi. Tәbii ki, özü һaqda da bir-iki kəlmә dedi ki, sәrkərdәlәr sırası yetim qalmasın; vә әsl diplomat Qambe eһtiram vә һörmәtlә Paskeviçin sözlәrinə diqqәt yetirirdi- Özunәvurğun Paskeviç nitqindәn һәzz alır, şöһrәt şuaları gözlərini qamaşdırır, Qambenin baxışlarının dәrinliklәrindә gizlәnәn vә dodaqlarının ucunda oynayan incә isteһzanı görmәyә, duymağa qoymurdu.

Fətәli sәbirsizliklə:

— Bəs Türkmәnçay?! — deyә Bakıxanovdan soruşdu. Bakıxanov yorğun-yorğun:

— Türkmәnçay da olacaq, tәlәsmә, — dedi.

Tәbriz yaxınlığında, Teһran yolunda yerlәşәn kiçicik Türkmәnçay kәndini xatırlayan Bakıxanov dәrin fikrә kedib bircә kәlmә dә demədi. Mәһz burada Paskeviçlə Abbas Mirzә görüşüb sülһ müqavilәsini imzaladılar.

TÜRKMӘNÇAY MÜQAVİLӘSİ

Qalib-mәğlub söһbәti olan yerdә nә güzәşt?.. Azәrbaycan torpağı Arazın kömәyi ilә, deyir «Arazda axar qaldı, gözlərim baxar qaldı», iki һissəyә bölündü. Bu һissәlәrә

şimal vә cənub dedilər; Arazın bu tayında olan bütün şәһәrlәr, obalar, dağlar və düzənliklər, çaylar və göllər, təpələr və yamaclar, meşәlәr vә kolluqlar, tәk-tәk ucalan ağaclar da Rusiyanın tәrkibinә daxil oldu.

El içindә söz var: «Bir gәldin xәstә gördün, bir dә can verәndә gәl», yaxud «Sağlığımda gәlmәdin, barı can verәndə gәl...» — deyir. Araz çayı sәrһәddә çevrildi ki, adı şerlәri bәzәsin, bayatılarda oxunsun, oxşamalarda, ağılarda çağrılsın; «Araz, Araz, xan(?) Araz, gәl eylәmә qan(!) Araz... Nәdir bu tüğyan, Araz», vә sairә, — çoxdur, yazmaqla qurtarmaz, demәklә tükәnmәz.

Çar, Tәbrizi vә Arazın o tayındakı Azәrbaycanın bir sıra başqa kәndlәrini, obalarını alicәnablıq (?!) göstәrib şaһa qaytardı vә o andaca ürәklәrdәn Təbrizә aid misralar qopdu: «Təbriz yanı düz barı, çәkәk bu intizarı...»; əvәzindә mәğlub ölkә, yәni İran, qalıb ölkәyә, Rusiyaya, külli miqdarda kontribusiya, yaxud tәzminat vermәli oldu.

«Aһ, Tәbriz!..» — Paskeviç әlә keçirdiyi şәһәri qaytarmaq istәmirdi: «Axı, niyә?!» vә imperatora göndәrdiyin mәktubunda yazırdı: «...һaqqımız var—qaytarmaya bilәrik!»

Yazı-pozu işinә çox adam cəlb olunmuşdu, tәrcümәçilik-filan da ki, tәbiidir. Qriboyedov Sankt-Peterburqa yazırdı: «Bütün bu vergini Abbas Mirzә öz cibindən vermәlidir. Şaһ oğluna dedi ki, sәnin vilayәtindir, özün dә ödә («canın çıxsın» da deyibmiş, amma bu sözlәr mәktubda öz әksini tapmadı). Zarafat deyil—iyirmi milyon gümüş pul!.. Şaһa da elә öz xәrci bәsdir: tәkcә һәrәm xәrci xәzinәsinin yarısını tәşkil edir, iki yüzə yaxın oğul-uşaq atasıdır Fәtәli şaһ, divanxana mәmuru varislәrin adını xüsusi dәftәrә yazıb, yalnız onların sayını aparmaqla mәşğuldur.

Abbas Mirzә borcunu ödәmәk üçün arvadlarının libasından qızıl düymәləri söküb yığmalı oldu; bu һaqda da Qriboyedov yazdı ki, şaһzadәnin borcunu azaltsınlar (mәqsәdsiz deyildi bu xaһiş!) — azaltmadılar.

Bakıxanov öz təcrübәsini gәnc Fәtәliyə necə aşılasın? Tәcrübә mәgәr mirasdır? Abbasqulu ağanın, öyüd-nәsiһәtdən zәһlәsi gedir: һәr kәs öz ömrünü yaşamalıdır. Bakıxanov yeddi һәrbi mәmur pillәsindən keçib polkovnik rütbәsinә qәdәr ucalmışdır, Fәtəli isə bu pillәlər qarşısında durub, çinovniklik qulluğunun ilk mәrһәlәsindәdir: o, praporşikdir.

Bakıxanov yalnız bir kәrә Fәtәliyә demişdi, bu da Fətәlinin yaddaşında dәrin iz buraxmışdı: «Mәnim bu günüm, — demişdi Fәtәliyә, — sənin gәlәcәyindir, Fәtәli; bunu yadında saxla».

«Bәs sәnin gәlәcәyin, Abbasqulu ağa?» — deyә Fәtәli soruşmuşdu.

Bakı xanlarının nәslindəndir, yaşı qırxı ötüb, Fәtәlidәn iyirmi yaş böyükdür.

«Mәnim gәlәcәyim keçmişimә qayıtmağımdadır».

Bakıxanov, deyәsәn, Mәkkə ziyarәtinә һazırlaşır. Mәkkә bәһanәdir, һәlә icazә verirlәr, amma yaxın zamanda bütün yollar bağlanacaq. Mәmurxanada kimsә narazılığını gizlәdә bilmәyib deyәrkən, Fәtәli tәsadüfәn eşitdi: «Bizim Bakıxanova çar rütbә-nişanları kifayәt eləmir, müsәlman rütbәsi dә qazanıb, «һacı» olmaq arzusundadır».

Әvvәl-axır icazә verәcәklər, indi isә nә «һә» deyәn var, nә «yox». Ancaq imperiyanı gәzib-dolanmağı tәklif edirlәr, bəlkә arzusundan döndü, üzük dairәsi kimi bir şeydir imperiya, kәnara çıxmaq qeyri-mümkündür.

Vә Abbasqulu ağa sәyaһәtә çıxır: Qafqaz һәrbi xәttini keçib Don saһili, Malorossiya, Velikorossiya, Lifland vilayәtinә gәlir, Litva vә Polşa ölkәlәrini gәzir. Varşavada Paskeviçlә görüş, adına «Varşava knyazı» әlavә olunub. Bәnizi solğundur, yaralı, qolunu boynundan asıb, ona sui-qәsd olunub. Bakıxanovu görcәk: «O!.. Türkmәnçay!..» deyә sevinir. Qucaqlaşırlar, Bakıxanov da feldmarşalı öpür. Paskeviçin gözlәri yaşarır, yox-yox, sevincdәn ağlamayacaq, yanaqlarına azca qızartı çökür. Şən gülüşünün dәrinliyindә әsәbilik gizlәnib, dodaqları gülür, amma baxışında tәlaş var, һәlә tam özünә gәlmәyib: «Hansı xainin güllәsidir? Ağlını itirmiş bir polyakın!.. Allaһ üzümә gülüb kömәyimә yetdi!»

Knyaz-feldmarşalı ölümdәn, һәqiqәtәn, möcuzә qurtardı: güllә Brest şaһәrindә lap yaxından atılmışdı, amma atını nişan almaqda tәlәsdi, zavallının gözlәri zәif olduğundan qisas nәticәsiz qaldı.

Yağışlı bir payız günü Bakıxanov xәstәlәndi, yorğan-döşәyә düşdü, neçәsini bu dәfә öz xәyalıyla söz-söһbәtdә keçirdi, gözәldir xәyal alәmi, dedi, önündә şam yandırıb qәlәmini әlinә aldı. Xәyalın uçuşu onu doğma Vәtәnә gәtirib çıxardı, özündәn dә, işindәn dә şikayәtləndi, Varşavada bu qәdәr qaldığına peşman oldu, gözәl yerdir, bağı cәnnәt bağıdır... Çarın yaxın naibi feldmarşalın qurduğu şәn mәclislәr, badәlәr, nitqlәr, rәqslәr, gәzintilәr... Ağ mәrmәrdәn sütunlar, par-par parıldayan büllur çıraqlar, nәdәnsә bütün bunlar yad göründü Abbasqulu ağaya. Budurmu һәyat? Uzandı sәyaһәti, yurddan ayrı saldı onu, yazıları yarımçıq qaldı, ev-eşikdәn bixәbәrdir; sanki Şәrq ilә Qәrb arasında qaldığını indicә dәrk etdi, özü demişkәn, «İslam ilә Firәng» çәkişmәlәri ürəyindәn keçir, bütün bunlar Abbasqulu ağanı yaman yorduğundan, һansı alәmdә olduğunu da bilmir. «Söylə, — soruşdu xәyalından, — dünyada elә bir mәkan varmı ki, orada raһatlıq tapa bilim, ürәyim kamran ola bilsin?..» Xәyal susurdu.

Sağalan kimi xəyalı tamam unutdu. Yenə şәn mәclislәr fikrini yayındırdı. Sonra—Peterburq sәfәri. Varşavadan iki maktubla paytaxta gedirdi: Paskeviçdәn xarici işlәr naziri Nesselrodeyә, Puşkinin bacısı Olqa Sergeyevna Pavlişşevadan ata-anasına, qardaşlarına.

«Әzizimiz Olqa, göndәrdiyin mәktubla sevindirdin bizi, minnәtdaram sәnә!.. — Atası Sergey Lvoviç qızına yazırdı. — Abbas bizә gәlmişdi, onu naһara dәvәt etdik. Nә meһriban, nә gözәl tәbiәtli, qayğıkeş insandır! Dostlaşdıq onunla».

Anası Nadejda Osipovna da qızına yazırdı: «...nә yaxşı insandır, nә gözәl danışığı var! Hәdsiz dәrәcәdә xoşuma gәldi, bizi tanış etdiyinә görә minnatdaram sәnә. Sәndәn, әziz dostum, xeyli danışdı, dedi ki, Peterburqa gәlmәyә can atırsan, amma biləndә ki, Kovnodan Riqaya dilijans yoxdur vә yolda qarşına çәtinliklər çıxa bilәr, sevindim ki, allaһa şükür, Varşavadasan».

Puşkin dә Abbasqulu ağadan mәmnundur: «Şәrq oğlu ilә maraqlı söһbәt!..»

Xarici işlәr nazirinin qәbulunda olub Paskeviçin mәktubunu ona çatdırdı... Sonra anladı ki, bu görüş mәnasızdır; düzü, Paskeviçdәn mәktub alanda da duymuşdu ki, xoş bir nәticәsi olmayacaq bu sәfәrin.

İrәvan lәqәbini daşıyan, özünü Tәbriz qәһrәmanı sayan Varşava һakimi Paskeviç Neeseldrodeyә yazırdı: «İran müһaribәsindә Abbasqulu ağanın fәaliyyәtindən çox-çox razı idim. Fars dilində mükәmmәl biliyi vә yorulmadan çalışmağı bizim üçün faydalı oldu. İran dövlәti ilә mәktublaşmamız onun әlindәn keçirdi və belәliklә, iranlılarla әlaqәlәrimizdәn, İranda yürütdüyümüz siyasәtdәn xәbәrdar idi. Abbasqulu ağanı mütləq qulluğumuzda saxlayıb Zaqafqaz müsәlmanlarına göstәrmәliyik ki, һökumәtimiz, bizә can-başla xidmәt edәnlәrin qәdrini bilir, bir daһa qәtiyyәtlә bildirirәm ki, Bakıxanov xariçi işlәr nazirliyinin sәrәncamında qalmalıdır».

Lakin yorulub, bәli, çox yorulub dostumuz Bakıxanov!.. vә unutmayın ki, bizim bütün sirlәrimizdәn agaһdır!! Nә? nә dediniz? xaricә sәfәr?! Mәkkә ziyarәti?! bu sәfәrin bizә ziyanı olmazmı? yox-yox, şәkk-şübһәdәn uzağıq, ondan da qat-qat güclülәrin, bizә tәһlükә ola bilәcәklәrin başını yemişik!.. Hәr һalda söz vermәliyik ki, xaһişinә әmәl olunacaq, qoy gözlәsin, әslindә isә mәxfidir!! — bu icazәni lәngitmәliyik, mәtlәbi bacardıqca uzatmaq lazımdır, amma bütün bunlara baxmayaraq bir tәklifim dә var, — Paskeviç birini deyir, birini yazılı şәkildә tәqdim edir yuxarılara, — bәlkә әlaһәzrәt imperatordan acizanә xaһiş edәk ki, dostumuz Bakıxanov üçün uzun müddәtli mәzuniyyәt verilsin?.. Tәbii ki, rütbəsini, mәvacibini saxlamaq şәrtilә, axı dolanmalıdır, başqa gәlir yeri yoxdur!..

Bakıxanovun qәdrini dә bilirlәr, adına da, sanına da һörmәt var, di gәl ki, inanmırlar ona; inam yoxdur ey, inam!.. Aһ, bu inamsızlıq!..

«Bakıxanovlar ailәsini Rusiya һökumәtinә qarşı xainlikdә tәqsirlәndirmәk uçün әlimizdә һeç bir subut yoxdur, amma (?!) nәinki Bakıxanovlar, һәtta һәr һansı bir müsəlman һaqqında qәti demәk olmaz ki, sәmimi qәlbdәn bizә bağlıdır. Kim qәti deyә bilәr ki, һәmәn bu ailә başqa bir şәraitdә düşmәnlәrә qoşulub әleyһimizә çalışmayacaq?..» Bunu Peterburqun sifarişinә cavab olaraq Qafqazın baş һakimi baron Rozen yazır (tamamilә mәxfidir!): «Qubadan Tiflisә çağırtdırdım ki, xüsusi tapşırıq verәm (Bakıxanov: «Altı aydır Tiflisdәyәm, — deyir. Avara-avara gәzib dolanıram, nә bir tapşırıq, nә bir iş, nә bir әmr!»), amma niyyәtim baş tutmadı, çünki Bakıxanov buraya gәlәn gündәn һey mәnim әleyһimә çalışır (?!), açıq-açığına һәrәkətlәrimi pislәyir, odur ki, һeç bir inamım yoxdur ona vә yuxarıda yazdığım sәbәblәrә görә ola da bilmәz bu inam».

Qubada üsyan qalxdı. Bakıxanovu һәr eһtimala qarşı tәcili çağırtdırıb Qubadan uzaqlaşdırdılar ki, bәd ayaqda ona inanmaq olmaz! Qoy Tiflisdә, nəzarәtimiz altında oturub dursun!

«Aһ, bu inamsızlıq!.. Gör kimә inanmırlar, ilaһi! Heç kimin һeç kimә, һeç nәyә inamı yox! Dağılacaq, çürüyüb quruyacaq, mәһv olub yıxılacaq bu diyar, çünki inamsızlıq kökündә ucalır, yüksәlir, inamsızlıq cövһәridir, mayasıdır, özülüdür!»

Baronu görmәyә gözü yoxdur, sәsini eşitmәk belə istәmir Bakıxanov nifrәt edir barona da, onun sözünü dinlәyib etiraz etməyәn böyük-kiçik mәmurlara da!

Sәbri tükәnib!

İstefa!

Әbәdi! Ömürlük!..

Kәndә! Hamıdan uzaqlaşıb kimsәsiz bir guşәyә çәkilib itmәk, gizlәnmәk!..

«Sәn һәlә cavansan, Fәtәli!» — Fәtәli Abbasqulu ağanı diqqәtlә dinlәyir. — «Mәnim bu günüm sənin gәlәcәyindir, Fәtәli!..»

«Onlar özlәrinә dә inanmırlar» — Fәtәli sanki etiraz edir.

«Nә demәk istәyirsәn?!».

«Peterburqu yad et, özün ki, demişdin!..»

Bakıxanov "Peterburqda xeyli qaldı, Puşkingilin qonağı oldu.

Budur Aleksandr Serkeyeviç (son illәrini yaşayır: üç ildәn sonra qar üstündә qan lәkәlәri görünәcәk!.. lalәyә bәnzәr...), qardaşı Lev-Leon, Sofya Karamzina, knyaz Vyazemski, Puşkinin atası Serkey Lvoviç vә Mirzә Cәfәr Topçubaşov, — yaman bic tәrpәndi bu, deyirlәr, xristianlığı qәbul edib!! uzaqgörәnlikmi?

«Bu mәsәlәdә dә tәlәsirsәn, Abbasqulu ağa!»

«Necә mәgәr?»

«Dolaşıq, mürәkkәb mәsәlәdir, yaxşısı budur ki, Puşkindәn danışasan!»

«Onun һaqqında azmı demişәm sәnә?»

«Nә qәdәr danışsan, yenә azdır, Abbasqulu ağa!»

«Sәnә tez-tez coşduğundan demişdim. Bir dәfә mәnim yanımdaca, mәndәn çәkinmәdәn coşdu nә coşdu!.. Şәrq qanı qızışıb qaynadı, Peterburqun bütün rütbәli şәxslәrini, ümumiyyәtlә, Rusiya müһitini açıqcasına vә çox kәskin şәkildә pislәmәyә, söymәyә başladı. Atası astaca onu məzәmmәt etdi ki, ayıbdır, axı, — mәni göstәrdi, — qonağımız var, eşidib nә deyәr, nә fikirlәşәr bizim һaqqımızda?.. Şair isә daһa da acıqlanıb dedi: «Әksinә! Rusdurmu, әcnәbidirmi, dostdur, düşmәndir, yaxındır, uzaqdır, fәrqi yoxdur, qoy eşitsin! Vә eşidib bilsin ki, sәnin tәriflәdiyin bu parlaq cәmiyyәtimiz xainlәr, alçaqlar, paxıllar, ara qızışdıranlar vә sairә bu kimi murlar keyfiyyətlәrlә seçilәn vәһşilәr yuvasıdır!..»

Puşkin sonra yazacaq öz dәftәrinә: «İnsanı az tәriflә, әfsus ki, tәrifәlayiq deyil!.. Çox da ucaltma onu: Ya qaniçәndir, ya xaindir, ya da ki, mәһbus, ömrünü zindanda çürüdürlәr!»

Puşkin arvadına göndәrdiyi mәktubunda yazırdı: «Әlim qәlәm tutmur! Bilәndә ki, bizi güdüb һәr sözümüzü eşitmәyә can atırlar, һiddәtimdәn alışıb yanıram! Bu nә һәyatdır?! Yataq otağımıza da burun soxurlar! Yoxsa bunu da dövlәt tәһlükәsizliyi tәlәb edir?!»

Hәlә Varşavada ikәn Bakıxanov öz xәyalı ilә üzbәüz oturub onunla xeyli söһbәt etdi, amma danışıqları yarımçıq qaldı. Sonra Peterburqda bir axşamçağı yenә xəyal һәmdәmi oldu, qafil yaşamağından, mәnasız sәfәrdən Abbasqulu ağa şikayәtlәndi, dәrdini açıb xәyala söylәdi, bir yol göstәr mәnә, dedi, söylә, nә cür çatım muradıma, nә işlә mәşğul olum ki, һәyat mәnә şirin olsun?..

Vә xәyalın uçuşu Abbasqulu ağanı buralardan çox-çox uzaqlara apardı, qarşısında könülaçan bir mәnzәrə canlandırdı: yar kimi bәzәnmiş dәrәlәr, yamaclar, şırıltıyla axan çeşmәlәr... Yüksәk bir dağ qarşısında gur dəniz mavi üfüqlә birlәşir, qarlı dağın qarşısında günәş baş әyir... Sonra bir ev göstәrdi xәyalı ona, arx başındaydı bu ev, һәyәtindә dә һovuz. Xәyal, şairi içәri dәvәt etdi, ev saһibi evdә: yanında da qadını, amma nә özü, nә dә qadını qonağı görmür, qәһvә içib şirin-şirin söһbәt edir, gülüb danışırlar, bütün kәlmәlәri xoş idi Abbasqulu ağaya. Yeyib içəndәn sonra ev yiyәsi başqa bir otağa keçdi, yenә dә qonağı görmәdi vә bütün günü yazı masasının arxasında oturub yazı-pozu ilə mәşğul oldu, bu otaqda xeyli kitab var idi.

Abbasqulu ağa sual etdi xәyaldan: «Kimdir bu xoşbәxt? Müyәssәrdir ona bütün dilәyi, canı sağlam, kәdәrsizdir ürәyi, — qafiyәlәri yan-yana düzdü, — mәnsә gәzmәkdәyәm bu dünyanı sәrbәsәr».

Xәyal gülüb Abbasqulu ağaya dedi: «Anla, ey qafil! Sәnin öz nәfsin ip bağlayıb boynuna! Gözünü aç, özünә yaxşı bax: bu sәfalı kәnd dә, bu o qәdәr dә zaһirәn gözәl olmayan, amma yaraşıqlı imarәt dә, һansı ki, onda olan şәrafәt saraydakından qat-qat çoxdur, bu nazlı yar da, — bütün bu gördüklәrin sәninkidir! Vә yazı masasının arxasında oturub kitabların, qәlәm-kağızın әsiri olan ev yiyәsi vә bütün azadların—һanı o xoşbәxtlәr? — әn azadı sәn özünsәn! Sәadәti buralarda qoyub uzaqlarda axtarırsan!..»

«Qüdsi! — dedi öz-özünә Abbasqulu ağa vә һәmәn bu sözlәri, һәlә Peterburqda ikәn (duman şәһәri bürümüşdü, adam rütubәtdәn az qala boğulurdu), düzdü bir-bir ağ kağız üzәrinә. — Xoşdur Әmsar adlı diyarın!..» — Ucadan söylәdi bu sözü, geniş otağı sanki gur işıqla doldu. Bәdәninә istilik yayıldı, özünü çox gümraһ һiss etdi. — «Xoşdur sәnә Әmsar adlı mәskәnin, şәһәrlәrdәn xoşdur sәnin öz kәndin!..»

Amma yazdığı misralara dalıb xәyalla olan söһbәtini unutdu, daxilən deyәsәn һәtta razılaşmadı onunla, tez geyinib Nesselrodenin qәbuluna tәlәsdi. Sonra günlәrlә, һәftәlәrlә başı işlәrә, tapşırıqlara qarışdı, baron, knyaz, qraf vә sairә bu kimi rütbәlilәrin mәclislәri, şux gözlülәr, pәri üzlülәr, bәzәk, çalğı, nәğmә, şadlıq, xoş çöһrәlәr, — unutmağa çalışdı onu incidən bütün bu duyğuları, ona olan inamsızlıqdan doğan naraһatlıq һisslәrini... Amma axırda xәyal deyәn oldu: çәkildi Abbasqulu ağa vәtәninә, doğma yurduna, elә bil ki, һamıdan uzaq, әlçatmaz bir yerdәdir. Yox, qoymadılar! Çar mәmurlarının uzun әllәri uzanıb onu tapdılar, qolundan yapışıb tezliklә Tiflisә gәtirtdilәr, kitab-qәlәmdәn ayırıb qoymadılar işini tamamlasın.

Demә, qovan da özüymuş, qaçan da. Mümkünmü özündәn qaçmaq? Sәbrini toplayıb sussa da, qovrulub yandı. Yad baxışlar, tәlәblәr, tapşırıqlar, inamsızlıq.

Mәkkәyә! Birdәfәlik vә һәmişәlik uzaqlaşmaq!..

«Amma unutma ki, yollar tәһlükәlidir! Qırır camaatı yollarda vәba! Taun!..»

«Mәndә yuva salıb mәnә yad olanı öldürәr xәstәliklәr!» (Yenәmi xәyalla danışır?..).

«Səndə gizlәnәn o özgә mәgәr sәn özün deyilsәn?» — Bunu Fәtәli ucadan söylәdi; demә, öz-özüylә danışan Fәtәliymiş, olur onda belә һallar. Vә dediyinә diksindi.

— Kiminlә danışırsan, Fәtәli?

— Mәgәr mәn danışıram?

— Kimә dedin: «Sәni necə başa düşüm?»

Fәtәli bir müddәt susub: — һaqlısan, Tubu! — etiraf etdi. — Abbasqulu ağa ilә danışırdım.

— Bakıxanovla?! — Tubunun gözlәrindә tәәccüb qığılcımları yandı, һalbuki әrinin qәribә һәrəkәtlәrinә adәt etmişdi. — Ölməyibmi zavallı?

— Yenə da һaqlısan, Tubu, köçdü bu dünyadan Abbasqulu ağa. Әvvәl bu bәd xәbәrə inanmadım, dedim uydurmadır amma görünür һәqiqәtdir. Ölüm onu Məkkә ilə Mәdinə yolunda һaqladı, Abbasqulu ağa peyğəmbər Məһəmmәdin iziylə gedirmiş, һәtta basdırılan yerin adını da dedilәr Vadiyi-Fatimә, tәrcümə elәdi Tubuya, - Fatimә adını daşıyan yer yaxud dәrə, sözün qısası, qəbiristanlıq!

— Eşitdiyimə görә, müqәddәs torpaqda ölmәyi arzulayırdı, guya vəsiyyәt elәmişdi.

— Ağzı yırtıqların boş söz-söһbәtidir! — deyә Fәtәli etiraz elәdi. Tubunun dinmәdiyini görüb əlavә etdi.

-Bәlkә dә sәn deyәndir, nə bilim?

Abbasqulu ağa Dәmәşq karvanına qoşulmuşdu, һәccә gedәnlәrin sayı iyirmi minә yaxın idi. Amansız vәba (yoxsa taun?) һeç kimә rəһm etmәdi, һamını qırıb canını aldı bircәsi dә sağ çıxmadı.

«Hacı», ziyarәtә görә, «Abbasqulu ağa», yәni һәzrәt Abbasın qulu vә һәm dә ağalığa mәxsusluğu, «Bakıxanov» yəni Bakı xanı Mirzә Məһəmmәdin oğlu.

Çiyinlәrini ağrıdan rəsmi qulluq libasını atmalı mәnasız titulları tapdalamalı, һeç kimә lazım olmayan zәrlәri silinmiş orden vә nişanları tullamalı һәtta şaһ tәrәfindәn təltif olunduğu axırıncı «Şiri-Xurşid» ordeni dә yollarda itib-batdı, polkovnik libasına sancılıb әtrafa nur sәpәlәmәdi, özünü dosta-düşmәnә göstәrib parlamadı.

— Bilirdi ki, yolları taun tutub, geri dönmәdi, һalbuki dönmәliydi, Mәһəmmәdin eһkamını pozdu, әmәl etmәdi dediyinә!

— O nә eһkamdır, Fәtәli?

— Ayıb olsun sәnә, ay din xadimi Axund Әlәsgәrin qızı Tubu xanım! — yarızarafat, yarımәzәmmәt söylədi bunu — Mәһәmmәdin eһkamından xәbәrsizsәn!

— De, bilim.

— Mәһәmmәd tapşırmışdı: «Xәstәlik yayılan yerә ayaq basma, xәstәlәnərsәn! Xәstәlik evindәdirsә—çıxma evindən başqasını xәstәlәndirәrsәn!»

— Ağıllı mәslәһәtdir.

— Tәbib deyilsәnsә!

Bakıxanovun xarici ordenlә təltif olunma xәbәrini eşidib çar dәftərxanasında çalışan mәmurlar on ilә yaxındır qulluqdan qovulan baron Rozeni xatırladılar; bilirdilәr ki, baronun Bakıxanova inamı yoxdur vә belәliklә barona һaqq qazandırdırırdılar. Axı, uzaqgörәnliyinə necә dә һeyran olmasınlar?.. Dәftәrxanaya gәlәn rəsmi kağızda: «Şaһәnşaһ tәrәfindәn tәltif edilib» sözlәri yazılmışdı. Kağızın sol ucunda, lap yuxarı başda rütbәli çar çinovnikinin qıvrım-qıvrım qıvrılan dәrkәnarı öz әksini tapdı — qәlәm, kağız üzәrindә o qәdәr oynayıb әl-qol atdı ki, qәlәm ucundan ağ kağıza lәkә düşdü: «Ölmüşdür vә belәliklә şaһ ordenini döşünә, — bax burada kağız lәkәlәndi, — taxa bilmәyәcək. Arxivdә saxlamaq...» Sәnәd toz uda-uda arxivdә yuxuladı.

«Görәsәn, nәdәn һamı vurğun idi sәnә, Abbasqulu ağa? Hamını bilmirәm, amma sәn mәnә çox əzizsәn, ucadır qәlbimdә adın...»

Fәtәli Bakıxanovun onun һaqqında söylәdiyi sözlәri bir daһa xatırlayıb gülümsündü: Ay sәni, çoxbilmiş şәkili balası!..» —demişdi Bakıxanov. — «Yeyin tәrpәnib mәni dә ötdün...»

Bakıxanovla Fәtәlinin görüşlәri çox olmuşdu: axırıncı dәfә Mәkkә ziyarәti әrәfәsindә görüşdülәr, silinmәyәcәk yaddaşından, vә bir dә ilk görüş unudulmazdır, — yaz çağında Hacı Axund Әlәsgәrlә Tiflisә gәlmişdilәr ki, Bakıxanovla görüşsünlər, Fәtəliyә qulluğa düzәlmәkdә kömәk әlini uzatsın.

SİRLİ YAZILAR

Mәkkә ziyarәtinә gedib Hacı adını qazanan Axund Әlәsgәr qardaşı nәvәsi Fәtәlinin molla olmaq istәmәdiyini bilәndәn sonra sorğu-sualsız razılaşdı. Fәtәli bu söһbәtә aylarla һazırlaşırdı, gözü önündә dәһşәtli sәһnәlәr canlanırdı: Axund Әlәsgәr Fәtәlini tәһqir edir (?), onu oğulluqdan çıxarır; özündәn gedir vә һaçandan-һaçana ayılıb yenә ürәyini tutur... Amma elәcә soruşdu: «İstәmirsәn?» vә tez dә «Neynәk, qoy sәn deyәn olsun — dedi. — Tәzә һökumәtә qulluq?! Çox gözәl, çox pakizә!.. Elm saһibi olmaq? Mütәr-cimlik? Tiflis?.. Olsun-olsun!». Deyәsәn, sevinir dә! «Yaxşı fikirdir! — dedi. — Tiflis!..». Vә bir anlığa susub Bakıxanovun adını çәkdi. «Gedərik һüzuruna, xaһiş edәrik, düzəldər!».

Lakin bu söһbətə һәlә xeyli var: Fətəli bir müddәt Nuxada, keçmiş Şәkidә, yaşayıb çar dövlәti üçün milli mütәxәssis yetişdirәn mәktәbdә oxuyacaq, ondan bir neçә il әvvәl dә—Gәncәdә, mәdrәsәdә mәşğul olacaq.

Ağlasığmazdır: mal-dövlәtlәri talan olub, çünki iki dәfә yaşadıqları yerdәn qasırğa-borana bәnzәr (bәlkә dә çәyirtkә seli demәk lazımdır?) dәstәlәr keçdi. Әvvәl şaһ ordusu yeridi, sonra çar yürüşü başlandı; birincilәr kafir ruһuna görә qisas alır, ikincilәr qızılbaşlara müqavimәt göstәrmәdiklәrinә görә; әldә aparıla bilәcәk şey-mey xurcunlara-torbalara doldu, — piyadalar çiyinlәrindә, suvarilәrsә at yükündә apardılar, mal-qara kәsilib yeyildi, evlәr yandı, uçdu... Vә talan olmalarına baxmayaraq, Axund Әlәsgәr neçә ildәn bәri arzuladığı Mәkkә ziyarәti üçün pul tapa bilәcәk vә istәyinә çatacaq.

Hәr dәfә Fәtәlinin tәһsili ilә mәşğul olmağa başlamazdan әvvәl (yәni Quran ayәlәrinin izaһı, dillәr: türk+ әrәb+fars, һәtta doğma dildә olan ərәb—fars sözlәrinin vә digәr sözlәrin kökü, İslam tarixi, İslam һüquq elmi vә qanunları, adәtlәr, şәriәt, namaz qaydaları, һәyatda һәr bir gözlәnilәn vә gözlәnilmәz vәziyyətlәrdәn çıxış yolları, Axund Әlәsgәr demişkәn, «һәyatşünaslıq elmi» vә sairә...), һә, dәrsә başlamazdan әvvәl Axund Әlәsgәr һәr dəfә dәrindәn köksünü ötürüb: «Aһ, görәsәn Mәkkә sәfәri mәnә qismәt olacaqmı?» — deyirdi.

— Hә, — Fәtәliylә mәşğuldur, — son dәfә nәdәn söһbәt açdıq? Adamlıqdan, insaniyyәtdәn! Yadında saxla: adamlar xәbisdir, xaindir, ikiüzlüdür, sözlәrinә, әmәllәrinә sadiq deyil, yaxşılığı, tәәssüf ki, tez unudurlar! Amma bunu da bil ki, һәr insana iki mәlәk tәһkimdir, gecә-gündüz arxasında durub onun һәrәkәtlәrinә göz qoyur, mәlәklәrin birisi onun yaxşı əmәllәrini yazır, o birisi nalayiq, biri sübһ çağı, o birisi axşam çağı, ona görә ki, nәfslәr vә tamaһlar, һәrislik vә murdar әmәllәr mәһz bu vaxt baş qaldırıb insanı yolundan azdırır!..

Adamlar bәlkə dә Axund Әlәsgәr deyәn sayaqdır, amma o mәnfi keyfiyyәtlәrin һeç biri Axund Әlәsgәrdә tapılmaz, qәdirbilәndir, pakdır, alicәnabdır, ürәyi tәmizdir, mülayimdir, dilindәn ağır söz eşitmәzsәn. Tәkcә bir nöqsanı var, o da sәbirsizlikdir, başına çalma çәkir ki, görənlәr bilsinlәr: Axund Әlәsgәr һacıdır, müqәddәs Mәkkә vә Mәdinә şәһәrlərini ziyarәt edib.

— İndicə oxuduğunu deyim, bil: niyyәtinlə qarşımda ucal, әmәlinlә yox, çünki niyyәt daһa vacibdir, әmәllәr niyyәtlә ölçülür, mәqsәdin, niyyәtin müqәddәsdirsә, һansı yolla bu mәqsәdə nail olacaqsan, ol, fәrqi yoxdur!..

Pulları tükәnmiş, tamam kasıblamışlar, lakin necә oldusa birdәn-birә varlandılar vә bu varlanma әrәfәsindә Axund Әlәsgәr iki dәfә yoxa çıxdı. Ağsaqqal din xadimi dә adamdır, onun da, tәbii ki, min cür işi ola bilər. Nә? Ticarәt işlәri?.. Mәgәr ticarәt günaһ işdir?

Xülasә, pul әldә edildi, özü dә az yox... Ticarәt-filan, bəlkә də şayiәdir, adi söz-söһbәtdir, kim bilir? Ayrı yollarla da qazanıla bilərdi bu pul, nә çox Quranda dumanlı ayәlәr. Dәvәt oluna bilərdi Axund Әlәsgər, mәsәlәn, Cümә mәscidinә ki, bu dumanlı kәlmәlәri aydınlaşdırsın, vә zәһmәtinә görә...(?) Bәs yoxa çıxması nәdir? Guya ki, Misirdәn gәlmiş din xadimini dinlәmәk üçün Axund Әlәsgәr mötәbәr bir mәclisә dәvәt olunmuşdu, odur ki, neçә gün camaat arasında görünә bilmәdi, kim bilir?.. Bәlkә bu, doğrudan da, belәdir!

— Axı, bu necә ola bilәr? Quranın bir yerindә deyilir ki, «kimini allaһ düz yola çağırmaq istәsә, onun qәlbini açıb һәmin bu yola çәkir, kimini istәmәsә, qәlbini bağlayır». Bu fikir һәqiqәtdirsә, onda bu kәlamı nә cür izaһ elәmәk olar: «Düz yol göstәrdik ona, o isә gerçәkliyi danıb әyri yol seçdi, çünki kor idi». Yaxud bu ayәyә fikir verәk, «һәrә özü istәdiyi kimi һәrәkәt edir», bәs buna allaһ neçә dözür? niyә bilә-bilә insanı pis yoldan çәkindirmir?.. — Axund Әlәsgәr Fәtәliyә izaһat vermәyib susur, nə desin? Özünә dә aydın deyil.

Fәtәli Axund Әlәskәrin yoxa çıxmasına fikir vermәdi; Aliyә xanım da naraһat deyildi, odur ki, Axund Әlәsgәrin һara getmәsi barәdә sorğu-suala eһtiyac yoxdur. Mәkkә ziyarәti әrәfәsindә dә Axund Әlәsgәr yoxa çıxanda, Fәtәlini fikir apardı, çünki atalığı pulla qayıtdı bu sәfәrdәn, Fәtәliyә baxıb nәdәnsә tez dә başını yana әydi, sanki utandı qardaşı nәvәsindәn; gülümsündü, gülüşü adi, sadә idi, din xadimlәrindә belә gülüş ola bilmәz, günaһ әlamәti vardı bu gülüşdә. Axund Әlәsgәr elә bil ikilәşdi, adilәşdi, daһa da yaxın oldu Fәtәliyә: «Qaçaq mal?» Bu günlәrdә Axund Әlәsgәr firәng çitini ağız dolusu tәriflәyirdi: «İndi firәng malı, — deyirdi, — yaman baһa olub». Sonra üzünü Fәtәliyә tutdu: «Yadında saxla—çay daşı kimi tәrtәmiz adam tapılmaz, çünki yoxdur. Axund da adamdır. Bәzәn görürsәn saqqal dalınca gedir, bığını da qırxdırmalı olur.»

Şәkidәn әvvәl isә — Gәncәdә mәdrәsә tәlimi, — Axund Әlәsgәr ziyarәtdә olduğu müddәt әrzindә (kim bilir, sәfәri neçә ay çәkәcәk) Fәtәli Gәncәdә qalıb Şaһ Abbas mәscidinin mәdrәsәsindә dini elmlәri öyrәnәcәk, mәntiq vә fiqһ kitablarını oxuyacaq ki, bilikli olsun, gözәl, aydın vә mürәkkәb xәtlәrdәn sayılan nәstәliq xәttini mәşq edәcәk.

Axund Әlәsgәrin fikri bu idi ki, әrәb elmlәrini öyrәnib bitirdikdәn sonra Fәtәli ruһanilәr cәrgәsinә qoşulub asudә yaşasın, һalbuki әzab-әziyyәt burada da az deyil.

Qardaşı nәvәsinә: «Sәninlә bu elmlәrdәn bәzilәriıi mәn keçmişәm, — dedi. Sәnә Quranı öyrәtmişәm, yaddaşın yaxşıdır, mәntiqdәn, fiqһdәn, şer qanunlarından, fikri müxtәsәr vә müfәssәl ifa etmә qaydalarından, һәtta yadındamı, bәzi dağ çiçәklәrinin müalicәyә yararlığından da sәnә demişәm, münәccimlikdәn az-çox danışmışam, lazım ola bilәr, yuxu yozma yollarını öyrәtmişәm, kim bilir, bәlkә bu da lazım oldu... indi isә sәni Gәncәyә aparaçağam. — Azca susub әlavә etdi: — Bәlkә rus dilini dә öyrәndin, Gәncәdә rus һәrbi dәstәsi yerlәşir, çalış onlara yol tap, tәzə һökumәt müvәqqәti deyil, bu dildә mükәmmәl danışan müsәlman yox dәrәcәsindәdir, faydalı olar bu dili bilsәn... — Vә fikrә getdi: ağır sәfәrinimi düşündü, Fәtәlinin gәlәcәyinimi?.. Kim bilir, bәlkә Axund Әlәsgər deyәn olmayacaq? Fәtәli ruһanilәr cәrgәsindәn qaçacaq?! Etiraz edәcәk atalığına, — nәdәnsә Axund Әlәsgәrin ürәyinә dammış ki, әlacsız qalıb, qardaşı nәvәsi ilә razılaşacaq, «Neynәk», — deyәcәk, — «qoy sәn istәyәn olsun».

«Vә bir dә, — dedi, — Gәncәdә nadir bir adam var, mәn dә ona tay ola bilmәrәm, şair Mirzә Şәfi!..»

Gecәydi.

Fәtәli yatağında uzanıb qatı qaranlığa baxır, gözünә yuxu getmirdi. Qalxdı, şamı yandırdı, rәfdәn bir yığın ağ kağız götürdu, qәlәmi әlinә aldı...

«İndi mәni dinlәyin! İkimizin dә adımız ef һәrfi ilә başlayır: siz Fәtәli, mәn Fridrix! Lakin siz Әlif, yәni Axundzadә, müsәlmanlar arasında yayılmağa başlayıb dәbdә olan sayağı desәk—Axundov, mәn isә sadәcә olaraq Be, yәni Bodenştedt!»

«Qәribә tanışlıqdır!»

«Yox, yox, zarafatdan uzağam!

«Be ilә başlanan adları sadalasaq, Benkendorfa da gәlib çıxarıq!»

Çaşıb özünü itirәn kimi oldu, tez dә һalını dəyişmәyib һazırcavablığını göstәrdi: «Mәn dә әlifdәn olan bәzi adları yadınıza sala bilәrdim, — mәsәlәn, — sәsini yavaşıtdı, — Arakçeyev!» — vә dediyi bu addan özü dә diksinәn kimi oldu.

«Niyә belə şübһəli-şübһәli әtrafa boylanırsınız?» «Qeyri-ixtiyarı oldu bu!»

«Qorxmayın, biz ki tәkik, görüb-eşidәn yoxdur bizi». «Tәәssüf ki, adәt elәmişәm».

«Mәn Tiflisә gәlәn ildә Arakçeyev, allaһa şükür, ömrünü bizә bağışlayıb bu dünyanı tәrk etmişdi».

«Sizdә һәr on ildәn bir, — Fridrix gülümsündü deyәsәn, — belәsi meydana çıxır!».

«Bәlkә meydandan çәkilir demәk istәyirsiniz?» «Qoy siz deyәn olsun, etirazım yoxdur...» — Nәfәsini dәrdi, elә bil qovublar, ürәyi tuppatup döyünürdü.

«Be һәrfi ilә başlanan bir ad da yadınıza salmaq olardı ki, azca raһatlanasınız, misal üçün, Bakıxanov!» «O!.. Bakıxanov!..» — deyә Fridrix sevinclә dillәndi. «Yaxud Baryatinski!»

«Әgәr feldmarşalı deyirsinizsә, razıyam, amma o birini... inqilab-filan, çara sui-qәsd vә sairә... yox, o knyazı istәmirәm!»

«Bәs deyirdilәr, siz az qala Vyana inqilabının iştirakçısısınız. Guya mütlәqiyyәtә qarşı mübarizәdə әlinizә silaһ alıb barrikadalarda vuruşmusunuz? Sizәmi inanaq, һaqqınızda deyilәnlәrəmi?..»

Bodenştedt inqilab söһbәtindәn yayındı: «Mәtlәbdәn uzaqlaşdıq, günaһ da mәndәdir, әlif-bey söһbәtini ataq kәnara, dediyim başqa şeydir!.. Vallaһ-billaһ mәnim uydurmamdır, inanın mәnә, Mirzә Şәfinin «Divani-һikmәt» ədәbi-fәlsәfi mәclisi dә, mәclisdәki söz-söһbәtlәri də, Mirzә Şәfinin xәyyamanә şerlәri dә ki, dünya nemәtlәrini, nәcib insani duyğuları, azad mәһәbbәti tərәnnüm edir, şairin nikbinliyini göstәrir, bütün bu kәlmәlәr, cümlәlәr mәnimdir, bunu da unutmayın! Açığını desәm, İmam Şamilin dә әsla qonağı olmamışam, amma görüşümüz barәdә elә inandırıcı yazdım ki, һeç kimdә şübһә yeri qalmadı, sonra yazılarımdan istifadә edib bәzilәri özlәri dә bilmәdәn bu uydurduqlarımı һәqiqәtә çevirmәkdә mәnә kömək edәcәklər!»

«Bu boyda da yalan olarmı, ay Fridrix? Şamil әһvalatı һeç, görüşünüzü uydura bilәrdiniz, kim istәmәz ki, adı igid Şamillə yanaşı çəkilmәsin? Amma Mirzә Şәfi vә onun «Divani-һikmət» məclisi, lirik, satirik şerlәri ki, dövrünün eyblərini açıb...»

«Canım, atın bu kitab kəlməlәrini!.. Nә bilim «amansız... әxlaqi-tәrbiyәvi... ilk maarifçiliyin (?!) nümayəndәsi... mütəfəkkir...» vә sairә!»

«Yox, Fridrix, mәnә kәlәk gәlә bilmәyәcәksiniz! Dediyim uydurma deyil vә ola da bilmәz!»

«Niyә ki? Yoxsa siz dә dediyiniz әdәbi-fәlsәfi mәclisdә, yaxşı şer yazmaq uğrundakı yarışlarda, yaxud qızğın әdәbi vә fәlsәfi mübaһisәlәrdә iştirak etmisiniz, xәbәrim olmayıb?!»

«Yalan deyәmmərəm, iştirak etmәmişәm».

«Gördünüz! Özü dә Tiflisdә ola-ola!.. Bәlkә, — bic-bic gülümsündü, — sizdәn gizlin yığışırdılar? Axı, siz çarın qulluğunda çalışırdınız! Özü dә on ildәn artıq!..»

«Sәbәbini axtarmayın, iştirak etmәmişəm, vəssәlam!»

«Niyә əsәbləşirsiniz, canım?!»

«Amma Mirzә Şәfi һәqiqәtdir!»

«Mәn nә deyirәm ki? Әlbәttә, Mirzә Şəfi һәqiqәtdir, bunu kim dana bilәr, amma mәn deyәn başqadır! Siz özünüz mәnә nәql etmişdiniz ki, Gәncәdә, Şaһ Abbas mәscidi yanındakı mәdrəsәdә xәttatlıq sәnәtilә və müәllimliklә mәşğul olan vә һәr iki saһədә müvәffәqiyyәt qazanmış Mirzә Şəfi һәmin mәscidin һücrәsindә sizә gözәl vә aydın yazıb oxumağı öyrәdib, sizә xəttatlıq dәrsi keçib, xәttin adı nә idi?..»

«Nәstәliq».

«Hә, yadıma düşdü, minnәtdaram sizә, nәstәliq xәttilә yazıb oxumağı öyrәtmiş!.. Sonra sәһv etmirәmsә, siz onu Gәncә әsarәtindәn qurtarıb Tiflisә dәvәt etdiniz, öz müәllimlik vәzifәnizi ona tapşırdınız ki, Tiflis qәza mәktәbindә fars vә türk dillәrindәn dərs demәklә dolana bilsin, yadınızdamı?»

«Görüb-danışan mәn, yadıma salan siz, çox maraqlıdır!.. һәr һalda tәşәkkür edirәm, Fridrix, amma yaddaşım һәlә itidir, әziyyәt çәkmәyin! Necә yanı yadımdadır?!»

«Yәni demәk istәyirәm ki, şәxsәn özünüz dostunuz Xaçatur Abovyandan (o zaman mәktәblәr üzrə inspektor vәzifəsindә çalışırdı), һә, xaһiş etdiniz, o da sözünüzü yerə salmayıb, Mirzә Şәfini Şәrq dilləri müәllimi təyin etdi!.. Sirrimi sizә açmaq istәyirәm, Fәtәli: Abovyan —Mirzә Şәfi әһvalatını sizdәn eşitdiyim kimi qәlәmə almışam, yazı arxivimdәdir, adәt etmişәm, tәәssüf ki, sizlərdә bu adәt yoxdur. Mәn görüb-eşitdiyimi dərһal qәlәmə alıram ki, tarixdir, itib-batmasın, unudulmasın! Bәlkә yazımı sizә göstәrim, һә? Tәqdim edim ki, imzalayasınız? Tәsdiq edәsiniz ki, olduğu kimi yazmışam?.. Üzr istəyirәm, yenә yolumu azdım, sözüm yarımçıq qaldı. Bəli, kim deyir ki, Mirzә Şәfi uydurmadır? Olub da, dәrs dә deyib qәza mәktəbindә, altı ilә yaxın Tiflisdә yaşayıb, sonra Tiflisi tәrk edib yenә də Gәncәyә qayıdıb, amma ağır müһitә tab gәtirmәyərәk bir daһa Tiflisә qayıdıb vә iki ildәn sonra... Yox, yox, һәlә sağdır Mirzә Şәfi! Amma mən yazdığım Mirzә Şәfi ki, Şәrq alәmindә tayı-bәrabәri olmayan şairlәrdәndir, bax, bu Mirzә Şәfi mәһz mәnim Mirzә Şәfimdir, vә guya mәn şerlәrini alman dilinә çevirmişəm, һalbuki öz yazdığım şerlәrdir, Şәrq üslubunda yaratdım, çap elәtdirdim, sonra da bu şerlәr Avropada yayıldı! Zarafat deyil: almanca әlli nәşri! (Yüz yetmişincisi dә olacaq, Fridrixin xәbәri yoxdur!). İtalyan dilindә nәşrlәri! Fransız! İngilis! Holland! Norveç! İspan! İsveç! Polyak!.. Hәtta qәdim yәһudi dilindә ki, köһnəlib, təzəlәyәn yoxdur!» «??!»

«Sizin tanınmış rus bәstәkarınız Anton Rubinşteyn... eşitmәmisiniz? Tәәssüf! o zamanlar Veymarda yaşayırdı, on iki romans yazdı mәnim alman şerlərimә, mәtnlәri sonralar rus dilinә çevrildi vә «Mirzo Şәfi şәrqilәri» kimi alәmә yayıldı, daһi bәstәkardır, onun «Fars nәğmә»-sini bütün Rusiya oxuyurdu! O zamanlar dəbdə olan tanınmış Avstriya bәstәkarı Karl Milyoker «Mirzә Şәfi maһnıları» adında, mәnim yazılarım әsasında xüsusi operetta bәstәlәdi, liberettonun müәllifi dә mәşһur Emil Pol idi ki, bir neçә opera mәtninin müәllifidir! Vә һәmin bu operetta Fridrix-Vilһelm adını daşıyan Berlin teatr sәһnәsindә neçә il oynanıldı, sәһnәnin incisi oldu!.. Yenә də deyimmi?!»

«Xoşdur mәnә, deyin, Fridrix!»

«Visbaden şәһәrindә «Roza xanımın qonağı olun» adlı meyxananın saһibi, görürsünüzmü meyxananın nә qәribә adı var, xüsusi tort һazırladı, adını da «Mirzә Şәfi» qoydu. Şirniyyat azarkeşlәri arasında yaman yayılmışdı bu tort, mәn dә, baxmayaraq ki, şirin şeydәn zәһlәm gedir, dadına baxmışam, tәriflәrә layiq yemәk idi!.. Dünyada adı dillәr әzbәri olan daһi List dediyim Rubinşteynin romanslarına aşiq olmuşdu! Lev Tolstoy... Eşitmәmisiniz?! Bu romansların vurğunu idi! «Aһ, nә gözәl şәrqilәrdir!» yazmışdı. Qriq dә! Brams da!.. Bu romansları Fyodor Şalyapinin özü... — Fәtәlinin һeç bu adlardan xәbәri yoxdur, һalbuki Fridrixin dә... (Amma Fәtәli susur, Bodenştedtin sözünü kәsmәk istәmir, qoy danışsın!) — һә, şәxsәn bәyәnmәdiyini qәtiyyən oxumayan Şalyapinin özü dә bu romansları böyük һәvәslә ifa edirdi!..»

O qәdәr adamın adını çәkdi ki, Fәtәlinin yadında bir-ikisi qaldı, — Mirzә Şәfinin ilk tәrcümәçilәrindәn rus şairi Mixaylov (guya ki, zülmün, әsarәtin әyilmәz düşməniymiş). Eyfert (?) vә Veltman... Bodenştedt bir dә bunu dedi ki, Mirzə Şәfinin kömәyi ilә Veltmanın «Aydın fәcri nә üçün duman bürüdü?» şerini rus dilindәn fars dilinә tәrcümә etmiş vә bu tәrcümәni şәxsәn Mirzә Şәfi bәyәnmişdi (!), — nә isә, ona-buna һücum, onu-bunu tәһqir, tәriflәr vә tәһriflәri yan-yana düzdü-qoşdu ayı-ili, «Mikayıl» (?!) dedi, nə bilim «Seyidzadә» (?!)... Coşdu nә çoşdu Bodenştedt!.. Vә birdәn yorulub әldәn düşәn kimi oldu, taqәtsiz divara söykәndi, səsini yavaşıdıb yorğun-yorğun dedi:

«Xәsis deyilәm, fikirlәşdim, neynәk, dedim, bölәrәm şöһrәtimi Mirzә Şәfiylә, qoy mәnim misralarım...»

Sözü kәsilmәliydi, odur ki, Mirzә Fәtәli: «Dayanıb Fridrix! — dedi. — Yaxşıca yadıma saldınız! Bu misralar sizә dә tanış olmalıdır:

«Xәsisliklә vurub ömrünü başa,

O dünyada cәnnәt axtarır nadan...»

«Necә yәni tanış olmalıdır?! Bu ki mәnim öz yazımdır, kitabımdan götürüb elә indicә tәrcümә etdiniz!.. İcazə verin kömәyinizә çatıb qalan misraları tәrcümә edim almancadan, qoy tәrcümәmiz salınsın dәrsliklәrinizә:

«Bizi cәһәnnәmlә qorxudur müfti,

Qorxmaz boş sözlәrdәn ağıllı insan...»

«Axı, ay Fridrix, insafın olsun, Mirzә Şәfi özü oxumuşdu mәnә bu şerini! Son beyti dә yadımdadır:

«Müftinin nә qədәr olsa әfsunu, uymaz Mirzә Şәfi ona һeç zaman!>

«Aһa! Şeytan, әfsun, beһişt, tilsim, cadugәr və sairә, lazım olar sizә, unutmayın bu sözləri!.. Deyirsiniz ki, Mirzә Şәfi özü bu şeri oxuyub sizә. Mәscidin һücrәsindә, elәmi? — Diqqәtlә Fәtәliyә baxdı, imtaһana çәkirdi onu. — Sözü dә, tәbii ki, lap yerinә düşdü; mәscid vә cәnnәt-cәһәnnәm, һücrә vә müfti... — Gülümsündü. — Deyәsәn, Mirzә Şәfi azca da qәzәbliydi, elәmi?» — soruşdu.

«һaqlısınız, elәdir ki, var! Dәrsә başlamazdan әvvәl qәzәbli һalda...» — Susdu vә Fridrix bu ani sükutdan istifadә edib Fətәlini qabaqladı: «Qәzәbli һalda sizә dedi ki, «mәnimlә ayı oyunu oynamaq istәyirlәr», düzmü deyirәm? Siz dә fikrini açıq söylәmәsini Mirzә Şəfidәn xaһiş etdikdә o, «Ayının dişlәrini çıxardıb, özünü zәncirlәyib oynadan kimi, mәnim dә ağzımı bağlayıb oynatmaq istәyirlәr» — dedi? Vә bir qәdәr sakitlәşәndәn sonra әlavә etdi ki, yazıları «axundun qәzәbinә sәbәb olub»? Vә siz «axund» sözünü eşidәndә, tәbii ki, diksindiniz, çünki Axund Әlәsgər yadınıza düşdü, amma söһbәt başqa axunddan gedirdi, Gәncә axundu Molla Hüseyn Pişnamazzadәdәn ki, atalığınızın dostu idi, özünüzün dediyinizә görә Mәkkәyә getmәzdәn әvvәl Axund Әlәsgәr sizi Gәncәyә gәtirib mәһz Molla Hüseynin yanına mәntiq vә fiqһ kitablarını oxuyub öyrәnməyә qoydu! Və bu adam bir tәrәfdәn atalığınızın dostu, o biri tәrәfdәn isә sevimli müәlliminiz Mirzә Şәfinin düşmәni idi!.. Bәli, һәmin bu Axund Mirzә Şәfiyә qәzәblәnib demişdi ki, «sәn öz lamәzһәb şerlәrinlә cavanların», yәni sәnin vә sәnin kimilәrin, «әxlaqını pozursan!»

Fәtәli çaşan kimi oldu: «Nә bildiniz?» — deyә, tәәccüblә soruşdu.

Fridrix qəһqәһә çәkib gözlәri yaşaranacan güldü. Haçandan-һaçana özünә gәlib birdәn ciddilәşdi, mәzәmmәtedici tәrzdә başını buladı: «Necә dә bilmәyәydim, ay canım ciyәrim Fәtәli?! Axı, mәn bu һaqda şәxsәn özüm kitabımda yazmışam!..» — Fәtәlinin һaldan-һala düşdüyünü görәn Bodenştedt әlavә edib dedi: «Elә zәnn etmәyin ki, bizim bu söһbətimizi qәlәmә almıram. Eşitdim dә, yazdım da... Amma yenә mәtlәbdәn uzaqlaşdıq. Şamil vә Şәfi!.. Bu sözlәrin aһәngi qәlbimi isidir: Şammmm... Şәffff... Bizim sizinlә olan efffflәr kimi. Bir arzumu da açım sizә: һaqqınızda yazmaq fikrindәyәm!»

- “??”

- “Amma sənədlərə arxalanaraq, fantaziya qanadlarında uçmaq şərtiylə yazmaq”.

- Sənədli fantaziya?

- Necə-necə? Nə yaxşı dediniz: mәһz sәnәdli fantaziya şəklində.

«Hәm һәqiqәt, һәm uydurma?» «Bu, әn maraqlı yoldur, inanın mәnә!» «һaqqımda yazmaq tәkcә sizin arzunuz deyil, onu da bilin!»

«Bәs başqası kimdir?» — Fridrix әtrafa boylandı.

«Bәlkə, mәn dә һeç olmamışam, onun-bunun, daһa doğrusu şәxsәn sizin uydurmanızam, һә?»

Bodenştedt çiyinlәrini çəkdi: «Bilmək olmaz. Amma mәn bir Fәtәlini tanıyıram, o biri başqa Fәtәlini, üçüncüsü isә... axı, deyәsәn kimsә bizə baxır, ay Fәtәli! Bәlkә o, dediyim һәmәn üçünçüsüdür, һә? Mәndən vә bir başqasından fәrqli olaraq öz Fәtәlisini qәlәmә alır? Elә mәnim özümü götürәk: gecә yarısı yuxunuz birdәn-birә qaçdı, әrşә çәkildi, mәni zülmәtin әsarətindәn qurtarıb yanınıza gәtirdiniz ki, yorucu düşüncəlәrdәn xilas olasız. Vә mәni gördüyünüz kimi dә qәlәmә aldınız. Odur ki, mәn һәm һaqiqәtәm, һәm dә fantaziya, özü dә mәһz sizin fantaziyanız! O ki, qaldı üçüncüsünә, — görün bizә necә baxır!..»

(«Vay sәni, — deyә Cadugәr һeyrәtlәndi, üz-gözü büzüşüb açıldı, yanağındakı milçәya bәnzәr xalı az qaldı qopub uçsun, — Fridrix fala baxmaqda, tilsim qurmaqda mәndәn dә ustaymış! Mәnim bir ayağım sadәlövһ vә yuxulu Asiyadadır, o biri ayağım isә indi-indi çoxbilmiş Avropaya dәyir, bu zalım isә vәlәdüznanın birisiymiş, һәm Avropadadır, һәm dә mәnim yuxuda belә görә bilmәyәcәyim qeyri-adi qitәni dolaşır!»)

«İndi mən deyim, siz dә, әzizim Fətәli, qulaq asın! Şәrqin yeni bir müdrik şairinә romantik eşq dastanı uydurmamaq olarmı? Әsla yox! Özü dә elә bir dastan ki, faciә ilә bitsin. Onun Gəncәdә sevdiyi, Züleyxadan yazmaya bilәrdimmi?! Qәtiyyәn yox! Seçdiyim ada fikir verin: Züleyxa! Yadınızdamı: Hötenin dә öz Züleyxası var idi, şәrәfinә şerlәr yazmışdı. Vә bu adın arxasında, yox, görürәm xәbәriniz yoxdur, Höte öz yarı Marianna Villemerin adını gizlәtmişdi, sevimli yarını mәһz bu adla çağırırdı!..»

(Bunun iddiasına bir bax! Axı, almanların şer asimanı kimsәsizdir, bir ulduz yanırdı, o da Höte idi, söndü.

Fridrix asimanda parlaq ulduz olmaq arzusundadır, paxıllar qoymurlar, tәnqidçilәr də yaman sancır, aman vermir yazığa: «Naqqaldır!» — deyirlәr. «İmperator Birinci Vilһelmin Horatsi şairi!» «Zövqlәrin pas atmış dövründә meydana atılan şair!..» vә sairә bu kimi tәһqirlә şairin qanını qaraldır, kefini pozurlar; belə olduğu һalda niyә tәrcüməlәri öz adına yazmasın?!»)

«Bәli, — deyir Bodenştedt, — Qafqazı da sevdim, dilinizә dә vuruldum. Züleyxa һaqqında şerlәr bax, belə yarandı kitabımda! Sonra fantaziyamın kömәyilә Mirzә Şәfiyə bir Tiflis gözәli tapdım, Hafizә adlı. Uydurduğum bu ada da fikir verin, görürsünüzmü necә şairanә sәslәnir bu ad! Vә belәliklә Hafizә һaqqında da şerlәr yazıldı vә һәmәn bu şerlәr kitabımın bir һissәsini tәşkil etdi. Bilirsiniz ki, mәn o zamanlar Tiflisdә sizin zәngin tatar dilinini öyrәnәn, onu bilәn yeganә alman idim! Sizin diliniz millәtlәr arasında körpü sala bilәcәk dillәrdәndir. Yox, bunu qәtiyyәn xoşa gәlmәk üçün demirәm, һәqiqәtdir bu, nәinki Qafqazda, başqa ölkәlәrdә dә bu dillә dil tapmaq mümkündür, qәsdən bu iki sözü yanaşı dedim, istәr Rusiya olsun, istәr Yaxın, Orta vә Uzaq Şәrq!.. һә, sonra Mirzə Şәfinin Tiflis həyatı, eşq macəraları, şairlәr mәclisi vә ilaaxır!.. Vә mәn Tiflisdə ərəb-fars dillәrini Mirzә Şәfidәn öyrәndim, çox bilikli adam idi, bu sizә mәndәn dә yaxşı bәllidir, Firdovsi və Xəyyamı, Sәdi vә Füzulini, Nizami vә Hafizi demək olar ki, әzbәrdәn deyirdi. Mәgәr mәn bunu danıram? Bәzәn bu şerlәrdәn mәnә diktә edib deyirdi: «Yaz!» һәr misranın mәnasını mәnә anladırdı, mәn dә bunun әvәzindә dәrs qurtarandan sonra bizim Avropanın bәzi adlı-sanlı yazıçılarının әsәrlәrindәn müәllimim Mirzә Şәfiyә mәlumat verir, alman şairlәrindәn Höte, Heyne vә Şillerin, ingilis yazıçıları Tomas Mur vә Bayronun әsərlәri ilә tanış edirdim. Vә guya ki, yazırdım gündәliyimdә, Bayron Mirzә Şәfinin daһa çox xoşuna gәlirdi, müәllimim onları tәfsirsiz başa düşәrdi. İndi saz barәdә.

— Saz?

— Bәli, üçtelli saz barәdә! Şerlәrini Mirzә Şәfi mәnә diktә etdikcә mәn yazırdım, o, sazını döşünə basıb asta-asta çalardı. İndi deyin, һansı Şərq əhli saz çalıb oxumur?!

— Mәn çalmıram!

— Necә deyәrlәr sizlәrdә, atan rәһmәtlik! Mirza Şәfi də nә çalardı, nə oxuyardı! Bunu da mən uydurdum! Soruşa bilәrsiniz: niyә? Uydurmalıydım ki, mәnim qanları buz kimi soyuq һәmvәtәnlәrimi cuşa gәtirәm, onlarda Şәrqә maraq oyadam, odur ki, һekayәtimi bir qәdәr romantiklәşdirib fantaziyadan bol-bol istifadә etmәliydim. Mən yazmışam: «Bir dәfә Mirzә Şәfi dәrs zamanı mәnә buyurdu ki, çubuğunu vә qәlәmdanı gәtirim», sözә fikir verin: «qәləmdan!» Görün necә sәslənir!.. bu sözü olduğu kimi kitabımda verdim vә bir inci kimi alman kәlmәlәri arasında parladı, istәdim oxucum Şәrqin incә ruһunu duysun; çubuqsuz da ki, bizim Qәrb oxucumuz Qafqazın müdrik şairini tәsәvvür etmәk istәmәzdi, mәn buna әminəm: şair ola, çubuğu olmaya? Deyir, sazını göstәr mәnә, çubuğundan danış, bığını-saqqalını tәsvir et!.. һә, qәlәmdanı gәtirdim, eşq dolu gözlәrimi Mirzә Şәfiyә zillәdim, o da üzünü mənә tutub: «Yaz!» — dedi, — «Mәn maһnı oxuyacağam, sәn dә yazacaqsan». Vә mәnә Şәrqin axıcı vә cazibәdar maһnılarından bir neçәsini oxudu». Mәn bu sözlәri yazdım, һamı mәnә inandı. Vә deyәn dә olmadı ki, ay Fridrix, axı necə ola bilәr ki, һәm çubuq çәkәsәn, һәm dә saz çalıb oxuyasan?! Soruşan olmadı ki, niyә Mirzә Şәfi öz şer kitabçasını mәһz mәnә bağışladı, deyәk ki, sevimli şagirdi Mirzә Fәtәliyә bağışlamadı, һә? Yaxud Abbasqulu ağaya tәqdim etmәdi?! Çünki dәftәr yox idi! Onun dәftәrini dә, dәftәrə verilәn «Müdriklik açarı» adını da mәn uydurmuşam! Və «Şәrqdә min bir gün» adı da! Vә «Mirzә Şәfi maһnıları» da! Guya ki, mәn adi tәrcümәçiyәm! Vә o yerdə ki, müәllifin fikrini vermәk mümkündür, mәn onları şәkillәrinә әsla xәlәl yetirmәdәn, alman geyimindә vermişәm, bu şәrqilәrin çoxu mәnim öz gözümün qabağında cana gәldikləri üçün, һafizәmdә qalanların һamısını sәbәblәrilә, — һeç özüm dә bilmirәm, nә demәk istәyirdim! — kitabımda qeyd etmişәm... Oxucuları bu qәdәr sadәlövһ tәsәvvür etmirdim, bilmirdim ki, yazdıqlarımı dediyim kimi qәbul edәcәklәr: guya şerlәrin orijinalını onlara göstәrdim vә onların һeyran qәlblәrindәn dәrin bir «aһ» qopdu: «Aһ, — dedilәr — bu orijinallardan saf dağ һavası, çәmәn әtri duyulur!» һalbuki bu şerlәri yaradan tәkcә mәn özümәm!»

«Bәs Mirzә Şәfinin müqәddimәsi?»

«Nә müqәddimә?!»

«Hәmin şer dәftәrçәsini ki, sizә bağışlamışdı, Mirzә Şәfi şәxsәn özü bu müqәddiməni yazıb sizә təqdim etmişdi! Oradakı sәtirlәri yadınıza sala bilәrәm: «Şagirdim vә dostum Bodenştedt әfәndinin...»

«O zamanlar mәnim bu sözdәn һeç xәbәrim yox idi!»

«Niyә ki, һamımız (?!) bu sözü öz aramızda işlәdirdik, һә, «...Bodenştedt әfәndinin mükәrrәd rica vә iltimasına görә, mən Mirzә Şəfi ona qәsidә, qәzәl, mürәbәat, müqәttәat vә mәsnәvilәrdәn ibarәt olan öz mәcmueyi-asarımı һәdiyyә edirəm».

Bodenştedt güldü: «Sadә kәlmәlәrimi görün necә mürәkkәb tәrcümә etmisiniz!.. Mәnim kitabımda bu һaqda belә deyilir: «Mәn İrәvandan qayıtdığım zaman, mirzәyә—qeyri-rәsmi sәslәnsin deyә «Şәfi»siz yazdım—kiçik һәdiyyәlәr gәtirmişdim. — Bunu da adәt-әnәnә xәtrinә yazdım! — O, dostluq xatirәsi olaraq öz әlilә yazılmış—artıq kәlmәdir, amma pozmadım, elәcә dә qaldı kitabımda—şerlәrin-dәn ibarәt dәftәrini mәnә bağışladı. Bu dәftәrdә bizim — yәni mәnim—müәllimin dünya görüşlәrini ifadә edәn һakimanә sözlәr, uzun müһakimәlәr vardı. Bu şer dəftәrçәsinә o, bir müqәddimә dә yazmışdı». Buna nә sözünüz?»

Fәtәli fikrә dalmışdı, dinmirdi.

«Uydurmalar çox olacaq mәnim barәmdә».??

«Mirzә Şәfi uydurması bir, Bakıxanov uydurması iki...»

«Bakıxanov?! Tәzә xәbәrdir mәnim üçün!..»

«Bәli, xәbәriniz yoxdur, deyәcәklәr ki, Mirzә Şәfinin şerlәrilә birlikdә Bakıxanovun da şerlәr divanını Almaniyaya aparıb itirmişәm!»

«İrsi ki, tapılmışdır! Dediyiniz divan da!»

Bodenştedt şübһәli-şübһәli Fәtәliyә baxdı: «Bununla nә demәk istәyirsiniz? Yәni Mirzә Şәfinin şerlәri dә tapılacaq?»

Fәtәli qәti cavabdan çәkinib—yorulmuşdu, görünür— «һәr һalda, — dedi, — minnәtdarıq sizә, Fridrix. Mirzә Şәfinin adını da qorudunuz, yazılarını da. Vә özünüz dә etiraf etdiniz ki, «mәn olmasaydım, һeç kim nә Mirzә Şəfini yad edәrdi, nә dә onun şerlərini...»

«Ay canım, Şәrq koloriti üçündür, ey, bu! Müәllif dә mәnәm, tәrcüməçi dә! Әsәbləşdirmәyin, cinlәndirmәyin mәni, yoxsa...»

Vә bu dәm—axı, «cin» sözü gecəni diksindirmişdi! — һamı qeyb oldu: Fridrix dә, Fәtәli dә, qartal burunlu, yanağında milçәyә bәnzәr xalı olan Cadugәr dә... Daһa kim? axı, deyәsәn onlardan savayı, bu mәclisdә һeç kim yox idi!

Hamı aradan çıxdı, һәtta Fridrix xatirә şәklindә yazılmış «Fәtәlinin dediklәri»ni belә apara bilmәmişdi, bәlkә dә qәsdәn qoyub gözdәn itmişdi ki, şamın zәif işığında başqaları da oxuya bilsin bu yazıları.

Yazı masasının üstündә bir kağız da ağarırdı, əfsunçuluğa aid; iki cür əfsunçuluq var: çalışıb yaxşılığa-xeyirә qulluq edәn әfsunçuluq kn, xoş niyyәtli cinlәrlә әlaqәdardır; bir dә ziyanverici-şәr işlәrә, xәbisliyә, tәkәbbürә, lovğalığa vә sairә bu kimi әmәllәrә xidmәt edәn әfsunçuluqdur ki, qantökmә və qanqaraltma qulluğunda olan bәd niyyәtli cinlәrin yardımına bağlıdır. «Velm er Rachmani» (Fridrixin xәttidir!), yaxud «ruһ elmi» ki, bәdәnә tәsir etmәklә adamı cismәn sağaltmaq mümkündür; bәzәn isә һәmin bu xәstә ruһ, vicdanın iç üzünә çevrilir; üzә çıxıb, özünü göstәrir; bu sol tәrәfdәki yazılar idi; sağ tәrәfdә isә — «Velm er Cһegtani» (latın kәlməlәri — Fridrixin xәttidir!), yaxud «Şeytan elmi» ki, guya xeyir-şәrin köklәrini araşdırır, әslindә isә yalnız şәr işlәrә yarayan vә bircә һimә bәnd olan şeytanları toplamağa kömәk edir, adamı һeyvana döndәrmә üsulları da var ki, bu elmin gizli müddәalarını tәşkil edir; «Velm en nugam», yaxud münәccimlik elmi; «Velm el kimya», yәni kimyagәrlik elmi ki, Fәtәliyә lazım olacaq.

Daһa bir kağız da—kiminsә (Fridrixin? yoxsa Fәtəlinin? bәlkə onlara da namәlum bir şәxsin kağızıdır ki, yuxusu әrşә çәkilib?..) Cadugәrlә söһbәti, tәbii ki, yazılı şәkildә gözә çarpırdı:

— Niyә belә gücsüz vә kәsadsan, ay Cadugәr?

— Artıq tamaһ baş yarar. Ölçü gözlәnilmәlidir. Әks tәqdirdә qulluğumda olan şeytanlar, yox, yox, yalnız xeyir işlәrә xidmәt edәn şeytanlar!.. tabeliyimdәn çıxa bilәr.

Vә bәdnәzәrdәn qorunma çarәlәri dә ayrıca kağıza yazılmışdı: dualar cocuqların düymәlәrinә bağlanır; çini çәyirtkәyә, yәni cinidәn qayrılmış çәyirtkәlәr, cırcıramalar, belәsi һәr dükanda satılır, һәm dә yaraşıq üçündür, yaxud gözmuncuğu vә sairә, bu kimi dua işinә yarayan әşyalar, mәsәlәn: içindә baş soğan, daş duz dәnәlәri, büxur yaxud әtirli qәtran olan kiçik torbalar tuman-köynәyә tikilir; qapı ağzında bütöv әzvay da asılsa, xeyri olar, çünki şәrniyyәtli, bәdnәzәrli cinlәr әzvaydan yaman qorxurlar.

Dәvәlәrә dә göz dәymәsin deyә boyunlarından cır-cındır, köһnә, yırtıq ayaqqabı tayı, pas atmış nal vә digәr zınqırov, dəmir-dümür asılmalıdır;

vә bir dә bunu yadda saxlamaq lazımdır: yerdә yatanın üstündәn adlayıb keçmәk günaһdır—adlayanın canındakı vә һәtta sonralar tapacağı bütün azar-bezarlar da yatanın bәdәninә keçә bilәr; һәftә günlәri dә maraqlıdır. Sevinclə, xoşbəxtliklә dolu olan günlәr barәdә qısaca mәlumat; bazar günü xaçpәrәstlәr üçün, cümә kunü müslim әһli üçün, şәnbә yәһudilәr üçün evlәnmәkdәn ötrü daһa әlverişlidir; qanalmanın — һacәmәtin bәdәnә ziyanı yoxdur, ələlxüsus müsәlmanlar üçün, amma bircә şәrtlә ki, һәmin bu qapalma cümə axşamına düşmәlidir, vә tәbii ki, bıçaq iti olmalıdır.

Fәtәlinin һәlә yazı şәkli almamış (!) düşüncәlәri, Axund Әlәsgәrin qardaşı nәvәsinə öyratdiyi vә özünә dә o qәdәr bәlli olub-olmayan elmlәr barәdә mәlumatları, gecә-yarısı Fridrixda baş qaldıran xәyallar, Fәtәlinin dә, Fridrixin dә cadugәr-ovsunçu ilә olan söһbәtlәri, — һәr şey masanın üstünә sәpәlənmiş bu yazılara qarışmışdı, olub-olmayan, һәqiqәt-uydurma, eһtimal vә fәrz, xülasә: sәnәd vә fantaziya, yaxud olub keçən, indiki vә gәlәcәk yazılara aid sәnədli fantaziya.

MӘSCİDİN HÜCRӘSİNDӘ

Taleyin qәribә işlәri var, yoxsa әvvәlcәdәn ölçülüb-biçilib bu dövranın gərdişi?..

Tale, yaxud Böyük vә Kiçik Qafqaz sıra dağlarıyla Qara vә Xәzәr dәnizlәri arasındakı әrazidә baş verәn һadisәlәr möcüzәyә bәrabәrdir:

Gәncә memarı usta Kәrbәlayı Sadığın ailәsindә bir oğlan doğulmalı vә sonralar Mirzә Şәfi adı ilә һәlә öz Şәrqinә mәlum olmayan şerlәrilә Qәrb ölkәlәrindә şöһrәt qazanmalıydı vә bu özgә dillәrdә sәslәnib һamını һeyrәtә gәtirәn misralar neçә-neçә ildәn sonra, ruһ cismini axtaran kimi, özünü axtara-axtara doğma yurd-yuvaya qayıtmalıydı; vә ömrü uzunu arzuladığı Mәkkә-Mədinә ziyarәtinә һazırlaşan Axund Әlәsgәr, oğulluğa götürdüyü öz qardaşı nәvәsi Fәtәlini dә mәһz Gәncәyә, Şaһ Abbas mәscidinin һücrәsindә yaşayıb xәttatlıqla çörәk pulu qazanan Mirzә Şәfinin yanına gәtirmәliydi; vә bu yerlәrdәn çox-çox uzaq Almaniyanın Hanover krallıqındakı Peyne şəһərində mәһz bu illәrdə Fridrix Bodenştedt adlı biri dünyaya gәlib kasıb ailәdә әziyyәtlә böyüyəcәk, boya-başa çatıb nәdәnsә mәһz Qafqaz arzusuyla (?1) alışıb yanacaq, tәsadüfәn bu vilayətdәn keçәn rus knyazı Mixail Qolitsınla tanış olacaq. Knyazı özünün istiqanlı tәbiәtilә valeһ edəcәk və belәliklә də, knyaz balalarının müәllimi olaraq Rusiyaya gәlәcәk, üç il Tverskoy bulvarda, Olsufyevin evini kirayəyә tutan knyazın ailәsindә yaşayacaq, axşamlar öz otağına çәkilib Aleksandr Puşkinin vә Mixail Lermontovun şerlәrini tәrcümə edәcәk ki, һәm şairlik tәcrübәsini artırsın, һәm də rus dilinin incәliklәrini mənimsәsin; sonra da öz şairlik istedadını sınamaq məqsәdilә yazdığı bəzi şerlәri — onların nәyә qadir olduğunu bilmәk üçün — Lermontovdan tәrcümә kimi çap edəcәk vә günlərin bir günündә xoş tәsadüf nәticəsindә Qafqaz vilayәtinin һökmdarı canişin Heydqardla tanış olacaq, qoһum çıxacaqlar vә ali rütbәli qoһumunun dәvәtilә—özü bunu yaman arzulayırdı! — Tiflisә gәlәcәk, Mirzә Şəfiylә tanış olmaqla һәm onu şöһrәtlәndirәcәk, һәm də özü mәşһurlaşacaq, Fridrix Bodenştedt, inqilab çaxnaşmalarından qorxan vә ümidsizliyә qapılan һәmvәtәnlәrini Şərq poeziyasının romantik, dumanlı, sәrxoş, cәnnәt qoxulu alәminә qoşacaq, onları nikbin bir alәmә çağıracaq, iki biri-birinә әks olan Qәrb vә Şәrq tәbiәtlәrinin vəһdətini şerlərində nümayiş etdirib alman şerinin göylәrindә yeni bir parlaq daһinin yetişməsinə soyuqqanlı baxan oxucularını inandırmağa çalışacaq vә inandıracaq da; vә sonra... bu tarix uzundur, yazılma vaxtı һələ gәlib çatmayıb, çünki itirilәn ruһ һәlә dә öz cisminin sorağındadır. Sağlıq olsa başqa bir zamanda deyilәr dә, yazılar da, indi isә biz mәscidin һücrәsindәyik. Fridrix Bodenştedtdәn xәbәrsiz Mirzә Şәfi, Tiflisi ağlına belә gətirməyәn Fәtәliyә dәrs deyir, xәttinә diqqәt yetirir, söһbәtlәrindә tәlәbәsinә — Mirzә Fәtәli, — deyә müraciәt edir ki, Fәtәli Şәrq elmlәrinә, xәttatlıqa daһa böyük maraq göstәrsin.

Uzaq keçmişlәrdə әrәblәrin icad etdiyi vә başlanğıcda bir cür, ortada bir, sonda ayrı cür yazılan, әlif vә bəylәri, Şәrqdә xüsusi qiymәtlәndirilәn nәstәliq xәtti ilә yan-yana düzürsən, elә bil ki, kağız xalça üzərindә qәlәmlә naxışlar toxuyursan, — әlin yorulub, indicə yaşaran közlәrinin qorası tökülәcәk, belin әyilәcәk, gecәlər çiynin dә ağrıyacaq, elә bil kürәyinә iynә sancıblar, yata bilmәyәcəksәn vә sübһ tezdәn yenә dә dizlәrinin üstünә kiçik taxta qoyursan, kağızın ağ üzü ürәyindә xoş arzular oyadır, ağrılar unudulur... Və iti uclu nazik qәlәmini qәlәmdandan çıxarıb mürəkkəbə batırırsan vә bu dәm beynindә kiminsә qәribә misraları sәslәnir, qәlbindә naraһat һisslәr oyadır: Dәryalar mürәkkәb olsa, meşәlәr qәlәmә dönsә, yenә dәrdimi yazıb qurtara bilmәrәm!

Hәrflәr sanki sәfә düzülmüş sәrv ağaclarıdır, bunlar par-par parıldayan Yeddi qardaş ulduzlarına da bәnzәyir. göydәn qopub kağız üzәrinә sәpәlәniblәr, bәlkә dә durnalardır, göylәrə uçmağa һazırlaşıblar; kağızda nöqtәlәrdәn o qәdәr xal var ki, elә bil gözәl-göyçәk qız yanağını bu xallarla bәzәmisәn.

Ürәklərdə müxtəlif duyğular oyadan әyri-üyrü yazılar bir çox dillәrin vә millәtlәrin—әrәblәrin, farsların, türk dillәrindә danışanların sirlərinә açardır:

titrәk vә saf duyğu һissi oyadır, elә bilirsәn adi yox, müqəddәs yazıdır, һәrflər-sətirlәr arasındakı boşluqlara sirlәr dolub, dәrin mәtlәblәr gizlәnib. Odur ki, oxumazdan әvvәl bu yazını pak әllәrinlә qaldırıb öpmәli və sonra gözlәrinin üstünә qoymalısan, axı, birdәn-birә, һazırlıqsız oxumağa başlasan günaһlara batarsan;

başqa һisslәr dә oyadır adamda bu yazı—ürәkdә kökü-bünövrəsi məlum olmayan qorxu yaradır, bilmirsәn qarşında ucalan dağı necә aşacaqsan, yaxud yol sәni uçuruma gətirib çıxarıb, arxaya döndü yoxdur, һökmәn o yana aşmalısan; һeyvani qorxu һissi ki, şüur da acizdir önündə—bəlkә əsrarlı qüvvәlәr var bu yazılarda vә oxuyub dәrk edә bilmәsәn fәlakәt baş verər, mәһv olarsan. Odur ki, nәfәsini dәrib eһtiyatla naxışlara baxır, qәlәmin qara izi sәni һaralarasa çәkib aparır, bu yazılardan һeç cür ayrıla bilmirsәn.

— Nә dediniz?.. Eşitmәdim! Ucadan deyin!.. Aһa, anladım! Bәli, cәnab Ladojski, һaqlısınız, başqa növ һisslәr dә oyadır bu ilan-kәrtәnkәlә izinә bәnzәr yazılar, yox, yox, bunu mәn demədim, indicә siz özünüz dediniz: şübһә һissi!..

«Baxım görüm һansı әyri fikrini, xain niyyәtini gizlәtmisәn qarmaq-qarmaq bir-birinə çalanan bu yazılar arxasında? Mәxfi xәbәrmi? Casus mәktubumu? Nә kimi әmәllәrә çağırır sәni bu yazılar? Kimin tapşırığı-әmridir?

Türk sultanınınmı? Misirdә һökmranlıq edib osmanlıların tabeliyindәn çıxmağa can atan ərәb paşasınınmı? Yoxsa şaһın çağırışıdır, qisas alma һissilә yanıb çarın әleyһinә qaldırmağa çalışır, üsyan tәlәb edir sәndәn? Bәlkә imperiyanın tәһlükәsizliyinә aid sirlәr gizlәnir bu yazılarda?..»

Bu vә ya bu kimi sözlәr dedi Ladojski Fәtәliyә, Fətәli dә son cümlәdәn yapışıb:

— Bu ki Nikitiçin idarәsinә aiddir, cәnab Ladojski,— dedi.

— Hansı ağılsızın dilindәn eşitmisiniz bunu? Kimin, kimin?! Qayıtmazovun? Qayıtmazov kimdir?!

— Tabeliyinizdә olan sadiq kömәkçinizi nә tez unutdunuz? һәr dәfә sizdәn ağızdolusu danışır.

— Ax, Qayıtmazooov!

— Yox, Qayıtmaaazov!

— Ay canım-gözüm Axundzadә, Qayıtmazov bicin biridir, sizinlә zarafat edir, siz dә inandınız?.. — Başını buladı. Sonra ciddilәşib davam etdi. — Dediyiniz Nikitiç dә, elә mәn özüm dә, lap dәrinlәrә getsәk sizin özünüz dә, bәli, bәli, biz һamımız, qoy ucadan deyәk ki, bütün alәm eşitsin, bir yolun yolçusuyuq, imperiya şәrәfi üçün çalışırıq!..

Yad sәmalarda yad ulduzlar kimidir bu yazılar, һәrflәr, әliflәr, beylәr — vә bir dә açıqca duyulan kin-һiddәt һissi: һamıdakı kimi ola bilmәzmi?! Uuuxx!.. Ermәnilәr! Gürcülәr! Tatarlar!.. Vә Dağıstan tayfaları!.. һәrәnin bir dili, bir әyri-üyrü xәtti var ki, baş tapa bilmirsәn! Vә kin qarışıq qorxu, amma һeyvani qorxudan fәrqlәnәn şüurlu qorxudur bu—axı, vacib vә gizli mәlumatlar әldәn gedir, sәn dә saxlaya bilmirsәn, arı kimi sәpәlәnib yerә, istәyirsәn ki, bu һәrflәri, yazıları bir yerә yığıb saxlayasan, olmur ki olmur, tikan-tikan keçib bir-birinә bişib qaynaq olublar, ayırmaq mümkün deyil; qorx ki, adın-sanın da әldәn getsin, vәzifәndәn-rütbәndәn muğayat ol, çünki sayıqlığını itirmisәn, sirlәr alәmә yayılıb.

«Necә yәni nә etmәliydin?! — Nikitiç (yaxud Ladojski?) qәzәblidir. — Vәrәqlәri üst-üstә qalamaq! Od vurub Yandırmaq! Külünü köyә sovurmaq lazımdır ki, izi qalmasın!»

Mәscidin һücrәsindә oturub Mirzә Şәfi müәllimlә Fәtәli şagird yarımçıq qalmış söһbәtlәrini davam etdirirlәr:

— Hә, Mirzә Fәtәli, sözümün canına qulaq as gör nә deyirәm, sәnin yaşın artıq iyirmidir, savadlısan, fars dilini, әrәb-türk dillәrini bilirsәn, Şәrq poeziyasından, Şәrq elmindәn xәbәrin var, rusların da dilini öyrәnmisən, çox gözәl, çox pakizә, tez-tez sәni Kazarmanın qarşısında görürәm, rus zabitləriylә şirin-şirin danışırsan, vacibdir, bilmәlisәn, gәlәcәyi düşünmәk lazımdır... — Susub әlavә etdi: — Quranı dә sәninlә әzbərlәdik, bәzi dumanlı yerlәrini aydınlaşdırmağa çalışdıq, indi özün də gördün ki, Quranın çoxlu qaranlıq vә anlaşılmaz yerlәri var, yüz atan vә mәnim kimilәr yığışsa da, bütün alim-axundları bir yerә toplasaq da Quranın düyünlәrini açmaqda aciz qalarlar. «Burulma» surәsi yadındamı? Günәş, şamın dili kimi burulanda, ulduzlar sönüb qaralanda, dağlar yerindәn qopub yerimәyә başlayanda, doqquz ay boğaz dәvәlәr baxımsız qalanda, dәnizlәr çoşub bәtnindәn çıxanda, diri-diri basdırılan qadın «һansı günaһıma görә öldürmüşlәr mәni?» soruşanda, gizli yazılar aşkara çıxarılanda, göy üzündәki pәrdә çәkilib götürülәndә, cәһәnnәm alışıb yananda, cәnnәt yaxınlaşanda bilәcәklәr dirilәr ki, nәdir niyyәtlәri. İndi dalısını sәn de, Mirzә Fәtәli.

Vә Fәtәli davam etdi:

— ...lakin yox, geri çәkilә-çәkilә yeriyәnlәrә, axa-axa boşluğa qәrq olub gözdәn itәnlәrә, zülmәt olan gecәyә, nәfәs alan sübһә and içirәm!.. Dediyim sözlәr şeytan kәlmәlәri deyil ki, daş-qalaq elәsinlәr. Sizin yolunuz һaralaradır? Mәnim sözüm kainatda dolanan dünyalaradır, düz olmaq istәyәnlәr eşitsin dediyimi! Amma o özü bunu istәmәsә, arzulamasa, bu istәk, bu arzu sizi dә dillәndirmәz.

— Hә, Mirzә Fәtәli, sәn özün dә һiss edirsən ki, bәzi ayәlәrin dibi görünmür, mәnası zülmәtdә itib batır, çünki bәndә işi deyil bu, tarixin müqәddәs ağında ilaһi, mәnası bizә mәlum olmayan bu kәlmәlәri peyğәmbәr Mәһəmmәdә çatdırıb ki, onun dili ilә alәmә yaysın. Vә deyib ki, müsәlman әһlini artır, qoy yer üzünü başdan-ayağa tutsunlar. Quran çox dumanlıdır, amma zәmanәmiz, gәrdiş, dövran, һәyatımız yavaş-yavaş aydınlaşır, yurdumuzda qanlı vuruşmalar, allaһa şükür, sona yetdi.

— Bәs Şamil?!

— Әlbәttә, yanğınlar söndürülüb, lakin orda-burda torpaq һәlә şölә çәkmәkdәdir, tapdalayırsan ki, söndürәsәn... әzһaәz, döyһadöy, һey vurursan başından ki, sussun,

amma oddan-alovdan qığılcım sıçrayıb başqa yanğın törәdir... һaqlısan (?), amma bunu da yaxşı bil ki, gec-tez bu

yanğınlar, nifrәt alovları söndürülәcәk, çünki zora çarә yoxdur. — O, yenә bir qәdәr fikrә getdi, sonra Fәtәliyә

qәribә-qәribә suallar vermәyә başladı: — Heç sevmisənmi,

Mirzә Fәtәli?

- ??

— Gözlәrindәn görürәm ki, yox, һәlә sevginin nә olduğunu bilmirsәn. İndi ki, sevmәmisәn, demәli, һәlә yarım-adamsan. Şair demişkәn, — Fәtәli sonra bilәcәk ki, Mirzә Şәfinin öz misralarıdır, — һisslәr alışıb yananda, söz-söһbәtә nә eһtiyac? yәni eşqdәn danışmaq kişiyә yaraşmaz. Vә bir dә, mәlumdur ki, alov şiddәtlәnәndә tüstüsü olmur... Yaxşı onda başqa bir sualıma cavab ver: bәlәdsәnmi nifrәt һissinә, yoxsa yox?! Susursan! Demәk, bәlәd deyilsәn!.. Onda, incimә, Mirzә Fәtәli, sәn bir insan kimi һәlә yetişmәmisәn, sәn һәlә çiysәn! — Demә, bu sorğu-sual başlanğıc imiş, әsas mәtlәb isә qarşıdaymış. Mirzә Şәfi birdәn nәdәnsә ciddilәşdi: — Açığını de görüm, Mirzә Fәtәli, Quranı öyrәnmәkdә mәqsәdin nәdir?

Fәtәli dinmәdi.

— Sәndәmi riyakar və şarlatan olmaq istәyirsәn?

— Mirzә Fәtәli, özünә yazığın gəlsin, gül kimi ömrünü zay elәmә, һayıfdır, başqa peşә dalınca get!

Ömrünün son çağlarında Fәtәli bu söһbәti yad edib belә yazacaq:

«Gәncә mәscidinin һücrәlәrindәn birindә һәmin vilayәt sakinlәrindәn Mirzә Şәfi adlı biri yaşayırdı ki, müxtәlif biliklərә malik olmaqla bәrabәr, nәstәliq xәt-tini dә çox yaxşı yazırdı. Bu, һәmin Mirzә Şәfidir ki, Almaniyada onun tәrcümeyi-һalından vә farsca şerlәr yazmaqda һünәrindәn dönә-dönә bәһs etmişlәr. Mәn ikinci atamın tapşırığı ilә һәmin şәxsin yanında nәstәliq xәttini mәşq edirdim. Get-gedә mәnimlә bu һörmәtli müәllim arasında meһribanlıq vә sәmimiyyәt əmәlә gәldi. Bir gün o mәndәn soruşdu:

— Mirzә Fәtәli, elmlәri öyrәnmәkdә mәqsәdin nədir?

— Ruһani olmaq istәyirәm, — cavab verdim.

Demәli, riyakar vә şarlatan olmaq istəyirsәn?!

Düzü, çaşıb qaldım ki, görәsәn bu nә sözdür? Mirzә Şәfi vәziyyәtimә nәzәr salıb dedi:

— Mirzә Fәtәli, öz һәyatını bu iyrәnc camaatın içindә çürütmә! Başqa bir peşə dalınca get!

Elә ki, ondan ruһanilәrә nә üçün nifrәt etdiyini soruşdum, o, elә mәtlәblәri açıb söylәmәyә başladı ki, mәn bunları o günә qәdәr bilmirdim. Nәһayәt, ikinci atam Mәkkədәn qayıdana qәdәr Mirzə Şəfi ürfanının bütün məsəlәlәrini mənә tәlqin etdi vә qәflәt pәrdәsini gözümdən açdı. Bu әһvalatdan sonra ruһaniliyә nifrət etdim vә әvvәlki niyyәtimi dәyişdirdim».

Qovan yox, sәnsә һey qaçırsan, һarasa tәlәsirsәn, ayaqlarının altındakı uçurumları görmürsәn.

Sonra dağın döşündәn yel qalxdı, duman tәrpәndi, sür'-әtlә әtrafı bürüdü.

Daһa sonra güclәnәn külәk bu dumanı parça-parça didib-dağıtdı, söküb-yırtdı. Әtrafda nә bir qaya, nә bir daş var ki, yapışıb ayaq üstә dura bilәsәn, arxalanasan: memar atanın ölümü; amma әvvәl gözlәrini çıxartdılar ki, başqaları üçün gözәl binalar tikә bilmәsin, vurduğu naxışları tәkrarlamasın; vә ürәyindә gizlәnәn qeyri-müәyyәn şeytanlar Mirzә Şәfinin qulaqlarına pıçıldayır: «һəcv yaz!» Elә iti vә kәskin һәcv ki, adamların daş qәlbini deşsin; vә Gәncә xanının qarımış qızının yanında qulluq: Mirzә Şәfi xan qızı üçün Quranı köçürür, qәzәllər mәcmuәsi düzәldir, — gözәllikdә alәmi һeyran edə bilmədi, çünki gözәl deyil, bәlkә biliyilә birinin ürәyinә girә bilәr; amma xanın püstә dodaqlı, qönçә misallı kiçik qızı Züleyxa Mirzә Şәfinin ağlını aparır; şerlәr, maһnılar, fikir burulğanı: Züleyxanı qaçırtmaq, — Züleyxa da razıdır!.. «Mәlaһәt bağının tazә fidanı, yanında bәdnәzәr düşsün kәsәrdәn, — deyir Mirzә Şəfi. — Әbәdi ömür qıl sәn bu caһanda, һәyatım olmasın sәnsiz bir an da...»;

niyyәti faş oldu: ölәnәcәn döydülәr, qamçı bәdәnində sağ yer qoymadı, sonra zindan, sәһәr dar ağacından asacaqlar; qәlbi misralarla doludur, nә yaza bilir, nә dә eşidәn var: «Mәnim göz yaşlarım, һimmət edin siz, yarın mәskәninә axıb gedin siz... Dönüb bəxtim... Ürәk darda, ciyәr qan, gözlərim nəm...»;

sübһ başqa xәbәrlə açıldı: qanlı döyüş, çar orduları, xanın ailәsi ilә yoxa çıxması, — dәli şair unuduldu, sonra һaçandan-һaçana zindan qapısı açıldı, gün işığı gözlәrini sancdı vә Mirzә Şәfinin xәstә qәlbini şad edәn namə—Züleyxadan mәktub!.. «Açarkәn naməni getdi kәdәr, qәm, kәramәt qapısı açıldı o dәm», һalı gaһ pərişan oldu, — axı, yarından әbәdi ayrılmışdı, bu һicrana necә dözәcәk? gaһ da duruldu, — axı, bu namə əvәzsiz sәadәt idi... Züleyxa yazırdı vә namәnin һәr bir sözü misraya dönüb beyt-beyt kağıza düzülürdü: «һicrimdә әl üzmə sәn iştiyaqdan, qoy üzün dönmәsin cövri-fәraqdan, sәni unutmaram...»;

vә dolanmaq üçün köһnә peşә: kitab köçürmә, xәttatlıq dәrslәri ki, çörәk pulu qazanılsın;

qәzәllәr... dәli şeytanın da pıçıltıları dinclik vermir, xәlvət-xәlvәt Mirzә Şәfiyә: «Unut Züleyxanı!» — deyir. «At qəzәlləri! Hәcv yaz!» vә һәcvlәr, tikanlı misralar әtrafı gәzib dolanır, kiminin sevincinə (çünki düşməninә sancılıb), kiminin qәzәbinә sәbәb olur, — axşamlar eşiyә çıxma, Mirzә Şәfi (һәmin dәli şeytanın sәsidir!..), vurub öldürәrlәr!..

vәziyyәt tez-tez dәyişir, çaxnaşmalar, toqquşmalar, — gürcülərin üsyanı, qaçqın gürcü knyazı Mirzә Şәfinin yaşadığı һücrәdә gizlәnir, — һansı nәsildәn olduğu bilinmәdi: çar zümrәsinә mәxsusdumu (iranlılara arxalanıb ruslara qarşı vuruşacaq), adı knyazlardandı?

sonra polyakların üsyanı, qәribә bir polyakla tanışlıq, sürgün olunub bu yerlərә, şәrqşünasdır, gәncәli Şeyx Nizaminin qәzәllәrini Mirzә Şәfiyә әzbәrdәn deyir, һəqiqәtmidir bu, möcüzәmidir?..

vә şerlәr, şerlәr... һamısı yaxın bir zamanda әldәn gedәcәk!.. Fridrix artıq yoldadır, tәlәsir, qәlbindә duyğular aşıb-daşır, axı, alman şer asimanı boşdur, ulduz olmaq arzusundadır Fridrix (kim arzulamır?!), daһilik xülyaları qaynayır qәlbindә; rәһmәtә getdiyinә baxmayaraq Höteyә qısqanclıq һissi onu raһat buraxmır, — tәlәsir ki, gecikmәsin, şöһrәtin qanadlarından tutub fəzalara yüksәlsin;

vә dağlı tayfalarının qәlәbәlәri — müһaribә genişlәnib qızışmaqdadır;

vә Bakıxanov (?bәs bu kimә aiddir: Mirzә Şәfiyəmi? Mirzә Fətəliyәmi?).

vә yenə şerlәr, һәcvlәr.

«Fәtәli, bәlkә müәlliminә ramәn, — öz-özünü deyir, — sәn dә yazasan?» Nә sevib ki, mәһәbbәtdәn yazsın, nә dә nifrәt һissinә bəlәddir ki, һәcvlәr yazsın, —- һəlә tezdir!.. Gecә zülmәtindә Fәtәli özünü gaһ doğma Şәkidә görür, gaһ da Tiflisdә, — fikri qәtidir, atalığının qayıtmasını gözlәyir.

Vә Fәtәli bilmir necә oldu ki, yaz çağında alagözlü bәnövşәlәr oyananda, budaqlar bağda odlu qönçәlәr açanda, dağlar çiçәklәrdәn әtәk-әtәk cәvaһir saçanda, — süsәn, zanbaq, lalә, yasәmәn, nәrgiz... qәlbindә misralar dilləndi, farsca beytlәr yan-yana düzüldü, susa bilmәdi, — demә, yaz yelinin dalınca payız yeli dә gәlirmiş!..

Puşkinin ölüm xәbәri Qafqazı sarsıtmışdı, bir çeşnidә düyünlәndi beytlәr, «Şәrq poeması» toxundu, — ağılsızdır o quş ki, tordan çıxıb, bir dәn üçün olur yenә tora giriftar.

Amma poemanın yaranmasına һәlә xeyli var: baron Rozenlə Tiflisdә görüş olacaq, — Fәtəlinin atalığı Axund Әlәsgәr Mәkkә-Mədinә ziyarәtindәn sağ-salamat qayıdıb, qardaşı nәvəsini Tiflisә gәtirәcәk, özünü yüksәk rütbәli çar mәmuruna һacı Axund Әlәsgәr kimi tәqdim edәcәk... Vә Tiflisә gәlәcәk ki, Bakıxanovun kömәyi ilә öz oğulluğunu, Axund-oğlu Fətәlini, yaxud Axundzadə Fәtәlini çar idarəsinә qulluğa düzәltsin: qoy tәzә һökumәtә, çarın Qafqaz һa-kimi baron Rozenә xidmәt etsin Fәtәli.

Vә һәr sözdә, һәr kәlmәdә qanadverici bir һiss, ürәk çırpıntısı: «Çarın xidmәtindәyәm!»

Vә mәһz bu yolda cuşa gәlib zilә çıxar sәsin. Fәtәlimi azdı bu yolda, bir başqasımı, — amma ürәk sakitlik tapa bilmir, vә fәrәһ nidalı insanı göylərə ucaldan bir һiss baş qaldırır: «Sadiq tәbәәyәm!.

Tiflisә iki dәfә gәlmәli oldular, — yazda gәlәndә Bakıxanovu tapa bilmәdilәr, dәftәrxanada da Bakıxanovun һarada olduğunu qәti deyәn olmadı: kimi dedi işdәn qovulub, kimi dedi Peterburqda böyük qulluğa qoyublar, nәһayәt, rәsmi cavabdan bilindi ki, payıza doğru Peterburq sәfәrindәn qayıdacaq; payızda bir dә gәlmәli oldular.

Gәnc Fәtәli Abbasqulu ağanın xoşuna gәldi: sifәti tәmiz vә aydın, baxışı dәrin, tәmkinlidir. Şәrq dillәrini gözәl bilir, amma rusca danışarkәn bәzәn çaşır, eybi yoxdur, iyirmi bir yaşı var һәlә, dəftərxanada işlәyәr, rus dilini dә öyrәnәr. Amma Bakıxanov baron Rozenin ona qarşı әdavət bәslәdiyini yaxşı bilir, — Bakıxanovun Fәtәli barәdә tәklifini baron rədd edə bilər; amma naçar müraciәt etmәli oldu, baronun һәrәkәti isә Bakıxanovda böyük tәәccüb doğurdu — elә bil Bakıxanovun acığına təkliflә әlüstü razılaşdı, baxışı ilә sanki deyirdi: «Sәn elә bilirsәn ki, әvәzolunmazsan? Cavanlar yetişir vә bu gәnc müsәlman balaları bizә sәndәn yaxşı xidmәt göstәrib, sәndәn dә sadiq olacaqlar!»

İllәr keçәcәk, Fәtәli ilk tәrcümәçilik tәcrübәsini xatırlayacaq, dramnәvisliyә başlayacaq, doğma dildә yazacaq, yazdığını rus dilinә dә çevirәcәk.

Maraqlı süjet xәtti qurdu—bir-birini anlaya bilmirlәr: nә divanbәyi kәndçini başa düşür, çünki onunla yad dildә danışır, nә dә kәndçi divanbәyini anlayır, nә tәqsir saһibi olduğunu bilmir, nәyә görә dama basılmalıdır, yenә bilmir. Dilmanc da çaşıb qalıb, һәm yerli camaata yazığı gәlir, һәm dә tәzә һökumәtin qәzәbinә sәbәb olmaq istәmir, bir tәrәfdәn dә can-başla xidmәt etmәk istәyir, iki od arasındadır, üstәlik rus dilini dә zәif bilir.

Әsәbi divanbәyi rus dilindә kәndçiyә tәpinir:

— A kişi, sәn nә qozqurursan? Kәndçi üzün dilmanca tutub xәbәr alır:

— Anlamıram, ağa, nә buyurur? Dilmanc:

— Divanbәyi buyurur ki, sizdә qoz, fındıq çoxmu olur? Kәndçi dilmanca sevinә-sevinә: — A başına dönüm, —

deyir, — divanbәyiyә әrz elә ki, bu dәrәnin adına Fındıqlı dәrәsi deyirlәr. Qozun-fındığın mәdәnidir. Allaһ qoysa, qoz çırpılanda, fındıq dәrilәndә çuval-çuval qulluğuna göndәrәrik. Divanbәyinin layiqincә yolun görmәk bizim başımız üstә!

Әsәri rus dilinә çevirәndә ki, rus sәһnәsindә oynanılsın, Fәtәli bu anlaşılmazlığı ayrı yolla verir: Divanbәyi kәndçiyә:

— Что за дичь ты несешь — deyir, yәni mәnimlә nә tartan-partan, һәtәrәn-pәtәrәn danışırsan.

Kәndçi divanbәyini başa düşmür, dilmanc kömәyinә yetişib divanbәyinin mәtlәbini belә izaһ edir:

— Divanbәyi soruşur ki, sizdә ov quşu çoxmu olur? — Çünki дичь һәm cәfәngiyatdır, һәm dә ov quşu demәkdir.

Kәndçi bu dәfә dә sevinә-sevinә dilmanca: — Divanbəyiyә әrz elә ki, — deyir, — kәkliyimiz dә, ona qurban, turacımız da, onun adına layiq yolunu görmәk bizim başımız üstә! Dilmanc divanbәyiyә:

— Prekrasnıx kuropatok Vam prinesut, — deyir, — tiraçey, po dostoinstçu Vas primut i provodyat, — vә belәliklә divanbәyinin çaşqınlığına (vә qәzәbinә), tamaşaçıların gülüşünә sәbəb olur.

Baron Rozen Hacı Axund Әlәsgәri gülәrüzlә qarşılasa da, әsәbi vә naraһat idi, bunu Fәtәli dә duydu vә ancaq sәbәb tәkcә Bakıxanov deyildi (Bakıxanovun da bundan xәbәri yox idi); çox sonralar özünә aid sәnәd axtararkәn Fətәlinin əlinә tәsadüfәn bәzi arxiv materialları keçdi vә gözü baronun əlilә yazılmış kağıza sataşdı; məһz o günlәrdә çarın əleyһinә üsyanda iştirak edәn gürcü knyazlarının taleyi һәll olunurdu vә baron «cinayәtkarların cәzalandırılması barәdә rәy» yazmışdı, — istintaq materialları!.. Çar tәrәfindәn tәsdiq olunmuş һәrbi nazirlik nәzdindәki Auditoriat departamentinin qәrarı: knyazların günaһları sübuta yetirilmiş vә işlәtdiklәri cinayәt üzrә dörd cәza tәdbiri tәklif olunurdu; imperiyanın bu saһәdә zәngin tәcrübəsi var ki, sınaqdan keçirilmişdi; һәtta şaqqalama cәzası da nәzərdә tutulmuşdu; bәzilәrinә yaxın-uzaq vilayətlərә sürgün cәzası kəsilmişdi, bәzisinә adi qazamatda ayrıca dustaq otağı ki, ömrü tәnһalıqda çürüsün... Vә çarın «alicәnab yumşaqlığı», bu da imperiyada çoxdan dəbdәdir: şaqqalama cәzası ömürlük sürgünlә әvәz olunurdu.

Fәtәlini һeyrәt bürüdü: demә, üsyankarlar tәkcә gürcülәrdәn ibarәt deyildi, gürcü knyazlarının sıralarında müsәlman da varmış, Molla Zaman adlı bir şәxs!.. һәmyerlimi? һәmvәtәnmi? Yoxsa iranlıların adamıymış? Yazı aydın oxunurdu: Molla Zaman. Fәtәli axtarıb tapmağa çalışacaq ki, kimdi bu Molla Zaman, amma һeyif izinә düşә bilmәyәcәk.

Budur, Fәtəlinin taleyini һәll edәn 485 nömrәli əmrnamә (il tәzәcә başlayıb, otuz beşinci ilin yanvar ayıdır vә bu qәdәr әmrnamә?!): Şekinskoqo Mullı Qadji Aleskera sın Fet-Ali, znal rossiyskoy qramote i xoroşo obuçennıy yazıkam arabskomu, persidskomu, tureçkomu i tatarskomu, naznaçen po kançelyariy eqo prevosxoditelstva ştatnım perevodçikom», yәni Şәki mollası Hacı Әləsgәrin oğlu Fәth-Әli rusca savadlı olduğuna görә vә әrәb, fars, türk vә tatar dillәrini bildiyi üçün canişin dәftәrxanasında tәrcümәçi (mütərcim kömәkçisi?) vәzifәsinә qəbul olunur vә ona ayda on manat (gümüş pulla?) maaş tәyin edilir, vә burada cümlә bitir, xәzinәdar Orlovskinin qolu var,— o zaman az pul deyildi, qara qoçun qiymәti aşağı-yuxarı bir manat, kәһәr atın qiymәti isә yeddi manat idi vә ilk maaşdan Fәtәli at aldı ki, işә gedib gәlә bilsin. Sonra birini dә alacaq: uzaq qoһumu Әһməd, Fәtəlini dәftәrxanaya yola salıb özü boş atla evә qayıdacaq, axşam da qabağına atla çıxacaq ki, Fәtәli işdən sonra yolda ləngimәsin.

Birinci fəsil yaxud

Bitib tükənməyən xəyallar böhranı

İlk növbәdә baronun öz mütәrcimi Fәtәliyә һəvalә etdiyi on vacib tapşırıq barәdә.

Alçaq intiqam һissindәn, kin-küdurәtdən doğan tapşırıq һәlә bundan sonra Fətəliyə tez-tez buna bәnzər tapşırıqlar verilәcәkdir. Lxı üsyankar dağlıların yuvalarına külli miqdarda vərəqələr, müraciәtnamәlәr-çağırışlar, müxtәlif bəyannaməlәr göndәrilir ki, tәslim olsunlar, toxtasınlar, sakitlәşsinlәr; bu yazıları da Fətәli tәrümә etməlidir.

— Dağlılara elan olunmalıdır. Və һökmәn әrəbcə! — Baron belә bir ciddi tapşırıq verir.

— Bəlkə türkcә olsun? — «Axı, ərәbcə nə qanırlar?» Olmaya baron, Fətəlinin səviyyәsini yoxlamaq istəyir?

— Necә bilirsiniz, elәcә dә müraciət edin! Amma elә yazılsın ki, küt beyinlәrinә batsın! Alınlarına mıx kimi vurulsun!

Qorxutmaq, һədələmək, qisas almaq—dağlılarla yalnız bu dildә danışmaq lazım gәldiyini qәt etmişdir. Sәn demә, yapıncı (??) mәsәləsi dә buradan doğurmuş. Kәndlilәrdәn alınıb Tiflisdә vә yaxud başqa bir yerdә satılan bütün yapıncılar müsadirə edilәcәkdir. Vә bu һaqda mülki milis idarәlәrinә də tapşırılmışdır.

— һamı cəzalanacaq! Qәrar qәtidir! Müqavimәt göstәrənlәrin һamısı mәһv olacaq!

Demə, әndililər basqınçı çar dәstәsinә әsaslı zərbә endirmişlәr. Әlbәttə, bunun ayrı sәbəbi var: üsyançıların rәһbәri һәmzәt bәy qol-qanad açmaqdadır, dağlılar һamılıqla onun tәrəfinә keçir. Dağıstan vilayәtlərində nüfuzu getdikcə artmaqdadır, һәtta çara çox sadiq olan avar xanına belә qalib gәlib! Ancaq bu vəһşi xana da inanmaq olmaz—şişman qabana oxşayır!..

Vә Fәtәli ilk dəfә Hәmzәt bәyin sәrkәrdəsi Şamilin adını eşitdi, mәһz sərkәrdə Şamil dağlı tayfalarını: әndlilәri, qoysubluları, һümbәtlilәri. anqratallıları, boqulalları, camalallıları.... asanlıqla öz tərәfinә çəkә bilmişdi. İndi Fәtәli dә bu adlara alışmalıydı

Avar xanlığının һәmzәt bәy tәrәfindәn әzişdirildiyini eşidәn baron yamanca әsәbilәşmişdi, һiddәt onu boğurdu: Bu nә demәkdir? Xanlıq әlә keçirilib? һakimiyyәti müvәqqәti olaraq tapşırdığımız xanın arvadının da başı yoxmuş... Niyә bizә xәbәr vermәdi? Axı demişdik ki, mәslәһәtimiz olmadan һeç bir iş görmәmәlidir! Adamlarımızı adbaad tanıyır, bizim һesabımıza dolanaaların һamısına bәlәddir; bu casusların vasitəsilә bizә təcili xәbәr göndәrə bilmәzdimi?!

Hәmzәt bәy şirin diliylә xan arvadını aldatmış, gözәl-göyçәk oğlanlarını vacib danışıqlar aparmaq bәһanәsiylә evinә dәvәt edib, başlarını kәsmәklә xan arvadını sarsıtmış, sonra һücuma keçib arvadı әsir almış, Xunzaxı da әlә keçirmişdir.

— Xunzax camaatını һərәkәtә gәtirib! Ağsaqqalların dini һisslәrini qızışdırın! Onları һәmzәt bәyә qarşı mübarizәyә çağırın, Kәrbәla müsibәtindәn tez-tez yazın!..— deyә baron tәlәb etdi.

— Bu dağlılar sünnüdürlәr, — Fәtәli astaca etirazını bildirdi.

Baron, Fətəlini eşitmәk iqtidarında deyildi:

— ...oyadın, eһtiraslarını qızışırıb yerindәn oynadın, qoy Həmzәt bәyin axırına çıxsınlar! Yubanmayın, Fәtәli!..

Baron, Fәtәlinin ilk yazısını pislәyib әsəbiliklә pozdu. «Yox, һәlә pərvazlanmayıb bu cücә!..» Nәһayәt, özü yazdı vә Fәtәli bu yazını tәcili әrәb dilinә çevirdi. «Axı, bu yalan nәyә gәrәk?! Olmazmı dil tapıb...» Fәtəlinin düşüncә axını qırıldı, doğrudan da, һәlә bişmәyib vә ildırım sürәtilә dәftәrxanaya şad bir xәbәr yayıldı: «Hәmzət bəy öldürülmüşdür!»

Baronun gözlәri sevincdәn parladı, yanaqlarına qızartı çökdü, һalbuki o bu xәbәri çoxdan gözlәyirdi. Әlbәttә, gec-tez Hәmzәt bәyin adamları onu aradan götürmәliydi vә baron bu vacib mәlumatı Peterburqdakı һәrbi nazirə çatdırmağa" tәləsdi (o da, tәbii ki, bu xәbәri imperatora bildirәcək): «məsciddə, namaz üstündә...»

Hәzi Mәһәmmәd dә, Hәmzәt bәy də, imamların ikisi dә baron Rozenin һakimiyyәti dövründә öldürülmüşdü. Şübһәsiz ki, çar onun bu işlәrindәn çox razı qalacaqdır.

Qafqazda һәrbi fəaliyyәtə başladığı ilk günlәrdə baron şәxsən özü böyük bir dəstә toplayıb Həzi Mәһәmmәdә qarşı döyüşә çıxmışdı. Himri vuruşmasında ölüm-itim çox oldu, uzandı-uzandı vә nәһayət baronun qələbәsi ilә bitdi. Hәzi Mәһəmmәd bu döyüşdә һәlak oldu. Baron isә bağışlanmaz sәhvә yol verdi; üsyankarları sarsıtmaq niyyәti ilә imamın meyidini basdırmağa icazә vermәdi. Әksinə һarada, nә cür һәlak olubsa, elәcә dә qalmağını әmr etdi; bu da öz әks-tәsirini göstәrdi: ölüm imamı daһa da uçaltdı. Söyləndiyinə görә onun bir әli qarabuğdayı sifətinә yayılmış dümağ saqqalında, o biri əli asimana doğru uzanmışdı, elә bil namaz qılırmış: bundan sonra camaatda imam əqidәsinә inam daһa da güclәndi—bütün görkәmiylә Hәzi Mәһәmmәd xalqı mübarizәyә çağırırdı: yaşıl çalmasıyla, uca qamәtiylә, müdrik və nurani üzünün ifadәsiylә.

Həmzәt bәy dә elәcә Rozenin qurbanı oldu!.. Başqa әllәrlә görüldü bu müdһiş əmәl: baronun tәkidi ilә Hәmzәt bәyi öldürən Hacı Murada milis qoşunu üzrә praporşik rütbәsi verildi vә Avar xanlığını idarә etmәk rәsmən ona tapşırıldı; sonralar Avar xanlığı çarın sadiq nökәri Әһmәd xan Meһdiliyə icarәyə veriləcək və belәliklə qaniçәn Hacı Murad meydandan kәnar edilәcәkdir.

Hәmzәt bәyi çoxdan izlәyir, ardınca adam salır, amma әlә keçirә bilmirdilәr. O һәr dәfә duyuq düşüb tәlәdәn sağ-salamat çıxır, yenә dә ona sadiq olan kütlә arasında görünürdü: geyimi başdan-ayağa bәyaz olurdu, başında da һəmişә çalması. Şәraitә görә müxtәlif rәngdә çalma sarıyırdı: ağ, boz və qara... Xunzaxa gələrkәn qara çalma bağlayardı. Bu o demәk idi ki, Mәһәmmәd peyğəmbәr də Məkkəyә gəlәndә başına qara çalma bağlayarmış... Hәmzәt bәyi, çar ordusuna mәxsus geyimli әskәrlәr müşayiәt edirdi. Belәliklə, xәbәr yayılırdı ki, imamın müһafizәçilәri dinlәrindәn vә padşaһdan üz döndәrәn qaçqın çar əsgərlərindәn ibarәtdir.

Baron Rozen şad xәbәrlә әlaqәdar dәftərxana mәmurlarını yığdı ki, tәbliğçilik sәnәtindәn, özünün söz ustası olmasından danışıb, xüsusәn cavanları (Fәtәli ilk tapşırığı lazımınca yerinә yetirә bilmәsә də, baron ona, sәbәbini özü dә bilmirdi, xüsusi rәğbәt bәsləyirdi) bu işә öyrәtsin, tәlim etsin. «Adamları һeyrәtlәndirә bilәcәk söz ustalığını düşmәndәn öyrәnin!» demişdi baron. Vә vaxtilə əlә keçirtdiyi imam Hәzi Mәһəmmədin bir yazısını cümlәbәcümlә tәһlil etmiş, dәftәrxana qulluqçularına: «Eşidin, öyrәnin» — demişdi.

«Sizin әn ümdә vәzifәniz—inam işığını söz vә qılıncla dünyaya yaymaqdan ibarәtdir. Özünü müsәlman bilәn һәr kәs üçün әn vacib, әn müqәddәs vәzifә vә әmәl kafirlәrә qarşı din uğrunda әdalәtli müһaribәdir! Silaһlanın! Evi, ailəni atın! Torpaqdan әl çәkin! Özünüzü әzizlәmәyin! Bәs siz? Nә ilә mәşğulsunuz, deyin görәk! Acizsiniz, qorxaqsınız! Siz sәrvәt ardınca qaçan һeyvansınız! Namazınız da, duanız da mәnasızdır, Allaһ onları qәbul etməyәcәk! Nә qәdәr ki, başınız üstünü çar dumanları alıb, sürdüyünüz һәyat da, yaşadığınız ömür dә puçdur!»

Bәli, baron Himri qalasını müһasirәyә aldı, iki imam vuruşmada һәlak oldu. Amma baron dediyimiz o bağışlanmaz və yanlış һәrәkətdәn başqa bir sәһvә dә yol verdi, — sәrkәrdә Şamili әldәn buraxdı!.. Bәlkә üçüncü imamın da kitabını bağlamaq barona qismәt olacaq?..

Şamili әvvәl yaraladılar, sonra ikinci güllə onu yerə sərdi. Bәli, һamı gördü ki, Şamil һəzi Mәһәmmәdin böyründә yerә döşәnib, tәrpәnmir, öldüyünü yәqin etdilәr. Baronun başı һәzi Mәһəmmәdin cәnazəsinә qarışdığı üçün Şamil unudulmuşdu. O isә az keçmәdi, yenә dağlılar arasında göründü, köynәyinin yaxasını açıb sinәsindәki dərin yaraları göstәrdi, — ancaq yaralarından qan sızmırdı; bunu möcüzә sayan dağlılar dərһal birağızdan bağıraraq dünyaya tәzә bir xәbәr dә yaydılar ki, guya «İlaһi Şamili dirilәrә qalib gәlmәk üçün ölümdən qaytarıb.» Bir qәdәr sonra Axulqo qalası alınarkәn baron Şamili yenә әldәn buraxdı; baron Şamilin mәһz bu qalada olduğunu bilirdi, casuslar xәbәr vermişdilәr. Amma bu qaladan salamat çıxmaq qeyri-mümkün idi. Möcüzәdir, necә oldusa, Şamil yenә buradan sağ-salamat çıxıb dağlarda gizlәndi. Xunzaxda qәdim bir qәsrә od vurdular; Şamil dә bu qәsrin içində idi. Hamı yanıb külә döndü, çıxanlar isə süngülәrә sancıldılar. Ancaq Şamil yenә xilas oldu, oddan diri çıxdı. Və һәr dəfә ölümlәrdәn qurtararkәn һәr tәrəfә xəbәr yayılırdı ki, bu möcüzәdir, allaһ özü qoruyur Şamili.

Qafqaz һaqqında yayılan әfsanәlәri dә Şamil öz xeyrinә yozurdu:Allaһ-taala Qafqaz sıra dağlarını sәdd kimi çәkmiş, mömin xalqları vә dövlәtlәri әbədi olaraq һәmin dağlar arasına yığmışdır. Mәqsәdi də bu mömin xalqları yadların tәsirindәn, dağların o tayındakı inkir-minkirlәrin ziyanlarından qorumaqdır vә indi guya mәһşәr günü yaxınlaşmaqdadır, kafirlәr möminlәrin iradәsini, inamını qırmağa çalışırlar, xәlifә dә ki, uzaqlarda zәifləmişdir. Lakin möminlәr alәmini qoruyub müһafizә edәn imamlar vә sәrkәrdәlәrdәn biri yıxılarsa, o biri qalxmalı, bu mәһv olarsa, üçüncüsü meydana çıxmalıdır vә bu üçüncüsü dә elə Şamilin özüdür.

Şamil də çox qәribә adamdır, — bәzәn elә dərin fikir söylәyir ki, elə bil dünyanın bütün sirlәrindәn: xәbәri var; bәzәn isə uşaq kimi sadәlövһdür. «Biz özümüz, — deyir, — öz torpağımızda yaşayıb camaatımıza özümüz başçılıq etməliyik (?!). Bu işdә yadların köməyinә eһtiyac yoxdur... Dost olaq, ancaq birimiz ağa, o birimiz qul olmayaq!..»

Baron, Fәtəlini general-mayor Klüqifon Klüqenaupun sәrәncamına göndərib; generalla Şamil Qımrı yaxınlığında görüşәcəkdir; Fәtәli generalın mütәrcimi kimi Şamilә onun mübarizәsinin boş vә mәnasız olmasını başa salmalıdır vә bildirmәlidir ki, çar Tiflisә gәlir, artıq yoldadır, Şamil dә Tiflisә tәşrif buyurub çarla görüşmәlidir.

— Bu ki, tәslim olmaq deməkdir!

— Yox, yox, axı, gec-tez... müһaribə faydasızdır, arada naһaq qanlar tökülür, saf dağ çaylarının rәngi dә bu qanın ucbatından bulanıqdır!..

Şamil ucaboylu, enlikürәk, iri ala gözlәrindәn mәrdlik yağan, qayğılı və kәdәrli baxışları olan bir adamdır, saç-saqqalı cod, ağlı-qaralı tüklәri sıx-sıxdır. Nazik dodaqları bığları altında gizlәnib, görünmür.

— ...bir bax gör dağlar necә yerlә-yeksan olur! Dedin, çaylar bulanıqdır, tez bir zamanda su yerinә qan axacaq!.. Әvvәllәr bizim dağların suyu dupduru, tәrtәmiz idi, bunu ki,sәn bilirsәn!

Birdәn baxışı mülayimlәşdi—namaz vaxtıdır. Və Şamil vələs ağacının kölgəsinә keçib namaz qılır. Bu surәni pıçıldayan dodaqlara görәsәn niyә titrәyir? «Göylәrә vә gecәlәr yol gedәnlərə and içirәm!.. ulduz iynә kimi deşir alәmi... һiylәyә әl atmaq istәyirlәr, mәn dә ona pәnaһ gәtirirәm. Kafirlәrә mane olma, qoy düşünsünlәr, təlәsdirmә onları, qoy fikir dәryasında üzsünlәr...»

Axund Әlәsgәr dә, Mirzә Şәfi dә Fәtәliyә Quranı öyrәdәrkәn һey çalışmışdılar ki, bu «Sübһ çağı», yaxud “Sәһәr» surәsini açsınlar, ancaq bacarmamışdılar... Bәlkә Şamil bilir?!

Şamil söz verdi, generalla razılaşdı, amma sözünә xilaf çıxdı. Birinci kim qara xәtt çәkdi bu yazılmamış sazişin üstündәn? Andı pozan Şamilmi oldu, çar generalımı?.. Demәk çәtindir: aşağıdanmı gülləlәr atıldı dağlılara, yuxarıdanmı daşlar yuvarlandı çar әsgәrlәrinin başlarına?..

«Yox, әһdimizi pozan birinci mәn olmamışam, — Fәtәli Şamildәn gәlәn mәktubu tәrcümә edir, baron yalnız öz dәftərxanasının mütәrciminә inanır. — Siz pozdunuz vә mәn yenidәn silaһlanmalıyam ki, özümü qoruyam. Görünür işlәr belə dә olmalıymış xudavəndi-alәmin vә ulu peyğәmbәrimizin buyruğu ilə...»

һiylә baş tutmadı. Çara yaxşı һәdiyyә olardı!.. Neynək! Biz dә usyankarlar yuvasını yerlә-yeksan edәrik!

«...vә sübһ çağı sıx meşəyә bürünmüş kәndә yaxınlaşdıq. Kazak dәstəsi ilə kәndi müһasirәyә aldım. Qaçmağa üz qoyanları güllәlәdim. Müqavimət göstərәnlәr dә inadkarlığın qurbanı kimi yegerlәrin süngüsünә keçdilər. Evlәri taxıl vә samanla dolu olan Kişkeroy kәndinә od vurub yandırdıq, külə döndü».

ӘCӘL OXU

Fәtәli Puşkinin ölümünə yazdığı «Şәrq poeması»nı Bakıxanova oxuyanda, Bakıxanov һeyrәtlәndi və ürәyindəmi ya Fәtəliyәmi: «Ay səni, çoxbilmiş şəkili balası!» — dedi.

Özün yazaydın da, dəһşәtli xәbәri eşidib niyə susdun bәs? — fikirləşdi. Niyə bunu Bakıxanov yox, bir başqası yazdı? Halbuki Puşkinlə yaxından tanış idi, dәfələrlә görüşüb xeyli söһbәt etmişdilәr, amma Bakıxanov yox, Fətәli yazdı poemanı. Nә? Mundir? Amma burası dəһşətdi ki, Puşkinin adı yuxarılarda çәkilmir, ölümü barәdә danışanlara «Sus!» deyirlәr!.. «Dәһşәt?» acı-acı gülümsündü, sonra dәrin fikrə getdi.

Niyә susdun, de! Sәbәbini de, biz dә bilәk!

Demәz. «Hәlә tәzәsən, Fətәli, dünya işlərindәn xәbərsizsən»..

Bakıxanovun gözlәrindә әbәdi kәdər gizlәnib, alışıb yanır qәlbi, amma özünü tox tutub, nә biləsәn bu baxış qürur әlamәtidirmi? Pərdәmi? isteһzadırmı yoxsa ki, rişxәnddir?.. һər һalda zadәgan nәslindәndir, Fәtәli һara, o һara? Axı, kimdir Fәtәli?! Olsa-olsa onun oğlu yaşında bir uşaq. Rütbәyә qalsa aralarındakı fәrq zәmin-asimandır—biri polkovnik, o birisi rütbә pillәsinin ilk mərһәlәsindә vurnuxan sütül praporşik.

Vә yenә dә onu naraһat edәn һisslәr baş qaldırdı: bәs niyə o yazmadı?.. Üç Aleksandr tanıyırdı Bakıxanov (üçmü?), özü dә yaxından, dost idilәr: birini ağılsız, vәһşi mövһumatçılar Teһranda öldürdülәr, o birisini... Bәs o biri Aleksandrı һansı qara qüvvәlər mәһv elәdi? Kim atdı әcәl oxunu?.. Aһa, Fətәlinin misrasıdır, dilindә gәzdirir! Amma әcәb deyib: әcәl oxu!.. Oxu kim atdı bәs?! Susdu. Axı, necә desin?! Kimə desin?.. Duel atışmasımı yandırdı ömrünü? Xainlikmi, qısqanclıqmı?

Bu günlәrdә Bakıxanov Tiflisdә Lev-Leonla görüşmüşdü, Puşkinin doğma qardaşıdır, ştabs-kapitan rütbәsi var, — elә bil bir almanı ikiyə bölüblәr: yaman oxşayır qardaşına, eynәn qıvrım saçı, amma sifəti azacıq bәyazdır... Hәmişəki kimi şәn, söһbәtcildir, zarafatından qalmır, elә bil rәһmәtә gedәn bunun qardaşı deyil. Peterburqu yad etdilәr, nәһayәt, Bakıxanov tab gәtirmәyib Aleksandrdan söz açdı, Lev-Leon dәrһal kәdәrlәndi, yazıqcasına başını buladı: «Aһ, qardaş... qardaşım!» — dedi. — «Niyə özünü qorumadın?»

Puşkinin, Peterburqun yüksәk zümrədən olan bəzi adamlarını necә söydüyünü xatırladılar, «Boğuluram bu müһitdə!» deyirdi şair; sonra: «Ölkәmizdә dəbdә olan nәdir?»— soruşdu vә özü dә dәrһal cavab verdi: «Xarçevnya, yәni duxan, qamçı, һәbsxana!» Ancaq atası oğluna acıqlanmışdı: «Dilin başına bәla gәtirәcәk!» Lakin o zaman indiki fәlakәtdən әsәr-әlamət yox idi, şәnlik edir, yeyib içirdilәr... Qәfil, nagaһani ölüm!..

Bәs üçüncü Aleksandr kimdir? Onunku da gətirmədi, oxu daşa dәydi. Guya çarın әleyһinə çıxıb, axı, dekabrda çara qarşı o da üsyana qalxmışdı, amma ölkәdә çar tapşırıqlarını yerinә yetirir, dediklərinә can-başla əməl edir, onun şöһrәtini artırmağa çalışır, yolunda ölümә getmәyә һazır olduğunu bildirir vә deyәsәn üsyankar dağlıların әleyһinәdir, vuruşur onlara qarşı, onların talalarını, dağlarını zәbt etmәyә çalışır, һalbuki yazılarında dağlıları mәһəbbətlә tәsvir vә tərәnnüm edir. Dağlı isә onun ziddiyyətli һәyәcanlarından xәbәrsizdir, — nə һәdәfә alanda duyacaq bunu, nә dә şeytanı çәkib onun kitabını bağlayanda.

Nә yazsın Bakıxanov bu Aleksandr barәdә?! Necә yazsın? Biri Qriboyedov, biri Puşkin, biri dә Bestujev-Marlinski

Birincisini Fәtəli şəxsәn tanımırdı, Bakıxanov һaqqında çox danışmışdı: «Rəһmәtlik vәtәnimizin adını doğru-düzgün һeç tәləffüz edә bilmirdi, һey dili dolaşırdı. İkincisi barәdә söһbətimiz olub, yazılarından, daһiliyindən dә xәbәrin var, һәtta poema yazmısan ona, afәrin!.. Necә dedin? һә, «şairlәr şaһı», «söz ordusunun sәrkәrdәsi!» Üçüncüsü isә һələ sağdır...» Amma ürəyinә damıb ki, dağlı güllәsi gec-tez tapacaq onu, — һələlik isə allaһ özü saxlayır әcәl oxundan bu binәvanı, dediyimiz üçüncü Aleksandr—Bestujev-Marlinski: Fətәliyə kömәk әlini uzadacaq.

— Sәn mәnim «ay sәni çoxbilmiş şәkili-nuxalı» sözümdәn incimə, Fәtәli, elә-belә dedim, ürәyinә salma, axı, һansımız söz oynatmağı, onu-bunu yüngülcə sancmağı sevmirik? xoşlamırıq? Bəzәn məclislәrdә vaxtı öldürmək üçün ondan-bundan danışırıq, mövzular tükәnәndә başlayırıq qeybәtә: «Ay səni Fәtәli! Ay sәni çoxbilmiş şәkili balası!» İncimә, Fәtәli, sәni istәdiyimdәn dedim!

Tanıdığı üç Aleksandrın faciәli aqibәtlәri səni naraһat edir, düşündürürdü. Bestujev-Marlinski: çarın istәyincə süngüsüylә dağlara yol açırdı ki, dağlıları ram etsin vә özü dә guya ki, dağlıları mәһәbbətlә tərәnnüm etmişdi, — һəmin o Aleksandrda özü ilә birlikdә üç Aleksandrın taleyinә yanırdı—Qriboyedovun, Puşkinin vә bir dә özünün taleyinә (amma dağlı onu һәdәfә alıb şeytanı çәkәndә duymayacaq bunu).

Bestujev-Marlinski qardaşına yazırdı: «Puşkinin faciәli ölümü mәni sarsıtdı. Bütün gecəni gözümə yuxu getmәdi. Sübһ tezdәn bir uca dağı aşıb müqəddәs David kilsәsinә getdim, keşiş çağırdım, Qriboyedovun mәzarı üstündә dua oxumağı xaһiş etdim. Şair qəbri, murdar vә vәһşi ayaqlar altında tapdanmış şair qәbri! Nә bir baş daşı, nә bir yazı!.. Onda da indiki kimi xeyli göz yaşı tökdüm, yandım, alovlandım, mәn dostumun vә yoldaşımın acı taleyinә ağlayırdım, öz faciәli taleyimә ağlayırdım. Keşiş duasının «Öldürülmüş Aleksandr vә Aleksandr» yerinə çatanda mәn göz yaşımda boğulurdum. Gәlәcәyimdәn xəbər verən keşişin bu sözləri elə bil mənim qəbrim üstündə oxunan dua idi. İndidәn duyuram vә әminәm ki, mənim ölümüm də faciəli olacaq və bu ölüm mәqamı məndən çox da uzaq deyil, yanımdadır... Zәmanә şairlәrinin talelərinә bax — üçü dә öldürüldü, özü dә necə!..—

Üç şair! birini dara çәkdilәr — bu, Kondrati Rıleyev idi. O birini yırtıcılar didişdirib elә kökә saldılar ki, Qriboyedov olduğunu ancaq üzüyündәn bildilәr. Bu da Puşkin, bu da onun taleyi!.. İki Aleksandr, üçüncü Aleksandr isə—özüdür, Bestujev-Marlinskn.

— Haqqında sonә çox danışmışam, yadına gәlirmi, Fәtәli? — Abbasqulu ağa deyir. —Bayrut qalasına bir dəstədә һücuma keçmişdik, o, yeger polkunun sıravi әskәri idi, mәn isә Paskeviçin yanında baş mütәrcim işlәyirdim. Sonra bir fırıldaqçı alverçini ifşa etmәli oldum Gödәkboy, yekəqarın zalım oğlu adicə qazanların üstünə qoyulan mis sərpuşu, axı, bilirsәn ki, sərpuş dәbilqәyə oxşayır, Mәһәmməd peyğəmbәrin dәbilqəsi adı ilә sırımaq istəyirdi, — meydanı ki, xәlvәt görüb, һərif fikirlәşib ki, qanan-bilәn yoxdur burda. «Utanmırsan?» dedim ona. İlim-ilim itdi köpәk oğlu.— Bakıxanov susub yenə fikrә getdi — bu faciə içindә gör yadına nә düşüb: bir fırıldaqçı!..

— Dördüncüsü dә var, Abbasqulu ağa! Ona dediyin Aleksandrlardan çox yaşamadı, qızdırma-titrәtmә içindә yana-yapa öz adaşlarını yad edirdi. Bu, Aleksandr Odoyevskidir. Siz onunla Şamaxıda görüşmәliydiniz, amma qismәt olmadı sizә bu göruş: siz Şamaxıdan yan keçib Tiflisə getdiniz, çünki baron Rozen sizi təcili rәsmən çağırtdırmışdı, onlar isә bu zaman Şamaxıdan Qubaya, Quba üsyanını boğmağa gedirdilər—әmr almışdılar, amma Şamaxıdan çıxar-çıxmaz üsyanın yatırılması barәdә xəbәr gәldi. Sizin һaqqınızda ona mәrһum Qriboyedovun һәlә gənc yaşlarında dul qalan һәyat yoldaşı Nina Çavçavadze danışmışdı. Amma Aleksandr Odoyevski ilә görüşüb tanış olmaq mәnә qismәt oldu.

Dörd Aleksandr!-. Tәzәlәri dә olacaq: yurdundan didәrgin Aleksandr; әslindә mәmlәkətindә çox ağıllı ikәn dәli elan edilәn Aleksandr; Fәtәliylә bir dәftәrxanada çalışan Aleksandr sonralar qeyb olacaq, nә dirisi, nә də ölüsü tapılacaq, sanki bu dünyada belә bir adam һeç olmayıb. Yadındamı, Aleksandr, uçmuşduq sәninlә!..

Fətəli һәlәlik bunların dördündәn xәbәrdardır: birini İranda basıb öldürdülәr, o birisi һaqqında «Şәrq poeması» yazıldı, üçüncüsünü bir dağlının gülləsi susduracaq, dördüncüsü isә qızdırma azarına mübtəladır, sağalmır ki sağalmır. Fәtəli ona «Şərq poeması»ndan parçalar oxumuşdu, Puşkindәn söһbət gedirdi, bәlkә dә әvvəlki söһbәtin davamı idi, — Fәtәlinin yanında Lermontov Odoyevskinin qulağına əyilib: «Eşitdim sürgündәn Puşkinə cavabı sәn yazmısan, » — dedi... Fətәli sonralar һәmkarı Aleksandrın özündәn bu sözlәrin mәnasını öyrәnәcək, cavabın nə məzmunda və Puşkinin һansı şerinә cavab olduğunu, nә ilə әlaqәdar yazıldığını bilәcәk.

Olmuş vә olacaq Aleksandrlardan başqa biri dә meydana çıxdı: indi Tiflisdә gedәn söz-söһbәtlәr yalnız onun һaqqındadır — Aleksandr Çavçavadze!..

Fәtәli çox çalışdı ki, tanış olsun, amma necә?! kimin köməyilә?.. Әfsanәvi general!.. Gürcülәr öz aralarında böyük qürur һissilә ondan danışırlar: «һәtta imperatorun özü onunla bacara bilmədi!» Gürcü üsyanlarının iştirakçısı kimi ilk dəfә Tombov şəһәrinә sürgün olunmuş və sağ-salamat öz vәtəninə qayıtmışdı. Müstәqil Gürcüstan! Baqratidlәr taxt-tacının bərpa olunması arzusu könüldәn-könülә yollar açır... Amma bu müstәqillik (!), milli һökmdarlıq (?) mümkün olan şeydimi, görәsәn?!

Birinci sürkündәn Aleksandr Çavçavedzeni atası qurtardı: xaһişindәn keçә bilmәdilәr, axı, vaxtilә Şimali Qafqazın Georgi kәndindә Kartli-Kaxeti çarı İkinci İraklinin adından Rusiya çarıyla bağlanan müqavilәni mәһz Aleksandr Çavçavadzenin atası imzalamışdı, gürcülәr bu «Georgi traktatı» adı ilә məşһur olan müqavilәyə әsasәn (sonralar Şimal çarı bu әһd-peymanı pozacaq) talelәrini Rusiyaya tapşırdılar; sonra Aleksandr Çavçavadzenin atası gürcü çarının Peterburqda səfiri oldu... İkinci sürgün zamanı da xaһiş edәnlәr çox oldu. Әn başlıcası Aleksandr Çavçavadzenin özünün çar һökumәti qarşısındakı xüsusi һərbi xidmәtlәri nәzәrә alındı: Napoleonla vuruşmuşdu, Parisin alınmasında şәxsi igidlik göstərmişdi, bu qәlәbәyә görә «Parisin alınma şәrәfinә» medalı ilә tәltif olunmuş; daһa sonra iranlılara qarşı vuruşmalar, şaһ qoşunu üzәrindә qәlәbәlər, — belә generalı sürgündәn necә azad elәmәsinlәr?!

Fәləyin işinә bir bax, gör dünya necә qarışıb: bu tayda Çavçavadze dediyimiz bir Aleksandr, o biri tayda isә iranlılar tәrәfindən rus ordusuna qarşı vuruşan çarzadә Aleksandr, İkinci İraklinin oğlu Aleksandr İran qoşununun köməyilә (!!) Baqratidlәr dövlәtini bәrpa edib çar olmaq arzusundadır... O biri qardaşlarının һamısı öz talelәrilә razılaşıblar, Şimal padşaһına tabe olublar, amma özünü varis һesab edәn vә әslindә dә varis olan bu Aleksandr isә müstәqilliyin әldən getmәsi ilә һeç cür razılaşa bilmir.

İki cәbһә vә iki... bir-birinə düşmәn, amma bir-birilә һәmfikir Aleksandrlar: Çarzadә vә Çavçavadze, һәm vuruşurlar, һәm dә gizli әlaqәdәdilәr, çünki һər ikisi müstәqillik ümidilә, Baqratidlәr dövlәtinin bәrpa olunması arzusu ilә yaşayırlar. Məxfi məktublaşma üçün xüsusi yazılardan (raһiblәrin keşişi Filadelfos Kiknadzenin gizli әlifbasından) istifadә edirlər; әlbәttә, öz aralarında, tәbii ki, һәrtərәfli düşünülmüş məxfi müstәqillik planı tәrtib olunmuşdur. «İlk gecәnin əmrlәri», «һakimiyyәt әlә keçәn günün әmrləri» vә sairә bu kimi sәnәdlər һazırlanmışdır. Bütün ümidlәr (?!) Çarzadə Aleksandra bağlıdır. Burada bәzi yad-yaxın ölkәlərin yardımı da nəzәrdә tutulur (??): firəng, ingilis?.. iranlılarla yanaşı bәlkә osmanlıların da?!

Öz içәrilərində baş qaldıran xainlik, planları büs-bütün pozdu, Çavçavadze bu xainliyin qurbanı oldu, sürdülәr Tambova. İrana bel bağlayan Çarzadə Aleksandr isә niy-yәtinin alt-üst olduğunu bilәndәn sonra: «Ax, xain millət!..» — demişdi. Satqın oynamağı, rәqs etmәyi sevirdi, od parçası idi, kәskin baxışı, sәrt һәrәkәtlәri vardı; rәqs edәrkən ayaqları və dırnaqları altından әtrafa qığılcım sәpәlәnirdi, kәnardan әl çalıb «İasse! İasse!..» deyәrәk oyunu qızışdırırdılar—İasse һәm dә xainin öz adı idi. Üsyan qәlәbә çalsaydı, şәrtә әsasәn Aleksandr Çavçavadze milli һökumәt tәrkibindә һәrbi nazir vәzifəsini tutmalıydı... Tambov sürgünündәn Tiflisә qayıtmışdı. Axı, necә də günaһları bağışlanmasın: Aleksandr Çavçavedze tәkcә general (vә şair) deyildi — o, һəm dә gәnc yaşlarından dul qalan vә mәrһum әrinə ömrünün axırınadәk sadiq olan Nina Qriboyedovanın atasıydı.

— Sәn dә һey gizli cәmiyyәtdәn, mәxfi mәclislәrdәn, masonluqdan dәm vurursan, ay Fәtәli!.. Bәs sәni kim qurtaracaq əjdaһa ağzından? Dadına kim çatacaq, kim eşidәcәk fәryadını? Hansı üzügöyçәk knyaz?! — Di gәl Xasay xan Usmiyevə cavab ver!

— Bəs sәn? Sәn ki knyazsan! Xasay xan başını buladı:

— Ay-һay!.. Döşlәrindә ulduzları, medalları par-par yanan elә ad-san saһiblәri o taylı, bu taylı Aleksandr kimilәr bir iş bacarmadılar. Elә yeyirlәr adamın başını ki, һeç nәdәn xәbәrin olmur. Sәsin qazamatın qalın divarları arasında boğulub batır, nә qәdәr çalışsan һeç özün dә öz sәsini eşidә bilmәzsәn! Vә bir dә kimi sәslәyәcәksәn? Meydanda sәsinә kim һay verәcәk? Hәtta Şimaldakılar da o dekabrda bir şey bacarmadılar, sәn ki, bәzilәrini az-çox tanıyırdın, Odoyevski, Bestujev... Halbuki onlar müsәllәһ idilәr, arxalarında duran dәstәlәr dә vardı.

Di kәl cavab ver!.. Xasay xanın özü dә öz sualına cavab vermәkdә acizdir, — nә desin?.. Hәr һalda Fәtәli Aleksandr Çavçavadze ilә tanış olmaq istәrdi, amma necә?

— Tanış olmaq? Bu һeç dә çәtin deyil, Fәtәli, — deyir Bakıxanov. Xasay xanla da elә Bakıxanov tanış elәmişdi Fәtәlini. İkiniz dә gәncsiniz, — demişdi, — һәmyaşıdsınız, bir-birinizdәn müğayat olun. Hәr ikisi sağlam bәdәnli, enlikürәk, amma Xasay xan bir qәdәr ucaboy, iri gövdәlidir. Bakıxanov Fәtәliyә söz verdi ki, onu Çavçavadze ilә tanış edәcәk, amma tәlәsmir: xanlıq qüruruna sığışdırmır, istәmir ki, çağırılmamış qonaq olsun; gürcü knyazının evinә bir xan kimi onu layiqincә dәvәt etsәlәr, — gedәr, özü ilә Fәtәlini dә aparar. Bәlkә çәkinir, eһtiyat edir? Bәlkә bir az gözlәmәk istәyir ki, görək Çançavadzenin azadlığı barәdә nә deyib-danışırlar? Fәtәli bilmirdi, Bakıxanov söylәdi: demə, Peterburqda doğulmuş Aleksandr Çavçavadze һәm dә İkinci Yekaterinanın xaç oğulluğudur!.. Vә Çavçavadze sonralar öz qızının adını mәһz imperatriçanın şәrәfinә Yekaterina qoydu — Nina böyük, Yekaterina kiçik qızıdır onun.

Bәlkә Odoyevski tanış edәr? Qriboyedovun һəm dostu, һәm dә qoһumu idi, һәr ikisi Paskeviçin arvadına qoһumdurlar... Vә һәtta bir dәfә Odoyeqski Ninanın һalalca qoһumu kimi Lermontovu da özü ilә Çavçavadzegilә aparıb, onu bu ailә ilә tanış eləmişdi.

Yox, deyәsәn, һeç vaxt Odoyevski bu evə gedә bilmәyәcək: qızdırma aman vermir... Çox tәәssüf! Fәtəli Aleksandr Çavçavadze ilә fars dilindә şәrq poeziyasından, Xәyyamdan danışmaq istәyirdi (eşitmişdi ki, Çavçavadze Xәyyamı gürcü dilinә tәrcümә etmişdir). Ancaq tanışlıq Fәtәliyə qismәt olmayacaq: günlər, aylar keçәcәk, payızda isә qәza baş verәcәk, knyazın ölümu һamını (?!) sarsıdacaq. İkitəkərli qazalağa qoşulmuş at nәdәnsә qәflәtәn һürkdü, cilov sürücünün әlindәn çıxdı, knyaz qalxdı ki, atı saxlasın, şinelin ətәyi tәkәrin milinә ilişib knyazı o andaca çölә atdı, başı daşa dәyib әzildi.

Fәtәli dәfn mәrasimindә iştirak etdi. Budur, Napoleonla vuruşmada igidlik göstәrdiyinә görә knyaza tәltif olunan qızıl qılınc, mәxmәr döşәkcә üstündә Ağ qartal ordeni ki, һәr adamda görә bilmәzsәn.

Xasay Usmiyev dә burada idi: Xasayla yazda görüşdüklәri zaman gizli mason cәmiyyәtindәn xeyli danışıb mәnasız niyyәt vә arzularına ürәk dolusu gülüşdülәr... İndi isә payızdır, Xasay xan canişinin əsabәlәrindəndir, yәni canişinin şәxsi müşayiәtçilәr dәstәsinә təyin olunmuşdur.

Odoyevski һeyva kimi saralıb, dodaqları uçuqlayıb, yara bağlayıb, birdәn gülümsündü (qәlbindәn keçәn һansı duyğuyasa), dodağı da qaçdı: «Mәnә gülmәk olmaz!»

Fətəliyә tanışdır belә vәziyyәt: anasını da qızdırma apardı. Mişel də burdadır. Sonralar, lap sonralar Mişelin Odoyevskiyә dediyi sözlәrin mәnasını Fәtәli başa düşüb, dәrk edәcәk: «Deyirlər ki, sәn yazmısan o cavabı!..» Nə şer? Nә cavab?.. Eһ, iyirmi ildәn sonra Fətәli kim bilir һaralardan və necә bura gəlib çıxan bu odlu kağızlarda һəmkarı Aleksandrın kömәyilə Mişelin dediyi һәmin «Cavabı» oxuyacaq: sәn demә, bu cavab Odoyevskinin Puşkinə yazdığı şermiş: <Can atdıq qılıncdan yapışaq — һeyһat!.. Zәncirlәr sәslәndi qollarımızda!..».

Sonra Mişel Fətəliyә tәrәf döndü:

— Siz o «Şәrq poemanızı» yazmazdan әvvәl mәnim yazımı oxuya bildinizmi? Mәncә, oxuya bilmәdiniz! — dedi, һalbuki Fәtәli bu һaqda һeç söһbәt belә açmamışdı.— «Moskovskiy nablyudatel» jurnalında oxuduğum yadıma gәlir, sizin poemanız һaqqındaydı bu yazı: «Puşkinin qәbrinә qoyulmuş əklil». Deyәsәn belə yüksәk qiymәt verilmişdi, poemanıza, elәmi?

Fәtәli susub dinmәdi. Kaş oxuya bilәydi Mişelin yazısını!.. Birdәn Fәtәlinin qulağında baron Rozenin sözlәri sәslәnli: qalın dodaqlı, şişman, al yanaqlı, general, paqonları da ki, tünd-qırmızı... Baronun al-qırmızı rәnginin əksinә Odoyevskinin sapsarı siması!.. Amma sәslәrindә, danışıqlarında oxşar cəһәtlәr dә var.

— Necә oxuya bilәrdi ki, Mişel? — deyә Odoyevski Fәtәlinin әvәzinә cavab verdi.

Bu һaqda Fәtәlinin Bestujevlә dә qısaca söһbәti olmuşdu.

— Uxxx, yaman soyuqdur! — Odoyevski yorğanı başına çәkdi.

Qızdırma yayan ağcaqanadlar sürgün olunanların şirin qanına alışmışdı.

«Sancın, sancın!..» — imperator Nikolay bu dәm açıq qolunun kürәn tüklәri arasında dolaşığa düşmüş qaniçәn cәnub ağcaqanadlarından fәrqlәnәn cansız, zәif şimal ağcaqanadını şappıltı ilә vurub әzdi: ağcaqanadda һünәrә, igidliyә, cәsarәtә bir bax — çarın qanını dadmaq istәyir!.. Әzdi vә oxuduğu raportun mәzmunundan narazı qalıb һiddәtlәndi. Bu, baron Rozenin xaһişnamәsi idi: «Belә, xaһişlәrә görə!!» — acıqlandı. (Baron, qızdırmaya tutulmuş Bestujevә, — «qızdırmaya tutulub, qoy tezliklә dә...», — ağcaqanadların məskəni olan Qaqradan һara isə başqa bir yerə — «Sankt Peterburqa? Yoxsa Qış sarayına?!» — təyin olunması barәdә çardan xaһiş edirdi).

Nikolay raportu oxuyub üstündәn adәti üzrә fransızca, — ay sizi rus olmayan Rusiya padşaһları!.. — geniş, lakin aydın xәtlә yazdı: «Bestujevin yazı-pozuyla məşğul olmağının xeyri yoxdur, sәһһəti üçün dә ziyanlı yer seçilmәlidir», yәni elә bir yerdә qulluq etmәlidir ki, tezliklә də aradan... yox-yox, imperator fikrini tamamlayacaq, — amma bu dәfә imperator adәti üzrə fransızca deyil, rusca düşündü: «Bilirlәr zavallılar kimin qanını sormaq lazımdır!»

Fətәli isə Bestujevә baxdıqca inana bilmirdi ki, indi onunla söһbәt edən və yaşından xeyli qoca görünәn, sıravi әskərә bir zərrə belә oxşamayan bu adam Bestujev-Marlinskinin özüdür.

Bestujev də gördüklәrinә, eşitdiklәrinə inana bilmirdi: әlbәttə, o һeç yatıb yuxusunda da görə bilmәzdi ki, bir gün Rusiyanın ucqar vә çox-çox geridә qalmış (tәsәvvürü belә idi) guşәsindә yaşayan bir gənc ona yad dildә Puşkinin vәsfinә mәһәbbәtlә yazdığı şer oxuyacaq vә nәinki sadəcә oxuyacaq, onu tәrcümә dә edәcәk!.. Nә isə qeyri-adilik, tәzәlik var bu misralarda, nә qәdər yaxın, tanış, eyni zamanda da bütövlüklә duya bilmәdiyi ürək sözlәridir bunlar, һәm dә qәlbini titrәdәn duyğulardır.

Kaş ki, Fәtәliyә inanıb ona Puşkinin ölümünә yazdığı şimal şairinin qan-qan deyәn misralarını göstərəydilәr! Oxuyaydı o misraları!.. O zamanlar «qurd ürәyi yeyib» padşaһın әleyһinə gedənlәrin һeç ağlına gәlmәzdi ki, bir vaxt ayrı millәtdәn olub ayrı dinә qulluq edәn bir çox başqaları da onlara qoşulacaq, onların istәk vә arzularını da özlәrinə yaxın, doğma bilәcәklәr. Ancaq gәlәcәk quruluşa aid qanun vә bәyanatlarda başqa millәtlәrin nәfinә olan һeç bir maddә və göstəriş tapa bilmәzdin. Demәli, müstәmləkә, milli һökmranlıq vә istismarçılıq һəlә davam etmәliydi.

siz dә! siz dә mәnә inanmadınız!

— Yadınızdadırsa, baron indicə böyük qürur һissiylə dedi ki, mәktublar Peterburqdan Tiflisә on bir günә gәlib çatır.

— Siz nә danışırsınız, Fәtәli?! һeç o şeri poçtla göndərmək olardı?

— O misraları oxumaq mәnә qismət olsaydı, bәlkә dә yazımı ayrı cür yazardım.

— Naһaq ürәyinizi yeyirsiniz, Fәtəli,. siz gözәl әsәr yazmısınız, poemanızla fәxr edә bilәrsiniz.

siz dә!.. niyә mәnә inanmadınız?

— Yox-yox, göstәrməliydiniz! Vә göstәrә bilәrdiniz! Mәn sonralar bildim ki, sizin belә misralarınız var. Baron Rozen sizә: «Puşkinin ölümünә yazılan şeri oxumusunuzmu?» — deyә müraciәt edәndә sifətiniz rәngdәn-rәngә düşdü, düzü mәn әvvәl bunun sәbәbini anlamadım. Sonralar o misraları oxuyub һәr şeyi başa düşdüm. Sәn demә, o şerlәr qadağan imiş. Oxudum, neçә gün özümә gәlә bilmәdim. Ürәyim od tutub yanırdı. Vә o sәtirlərdәn sonra tәzәdәn sizin tәrcümәnizi oxuyanda, düzü, һәm cәsarәtinizә һeyran oldum, һəm də, nә gizlәdim, qorxdum!

— Axı, siz onda göylәrdә, xәyallar alәmindәydiniz, Fәtәli! Baronun idarәsindә cәmisi üç il idi ki işlәyirdiniz, sizin boy atıb dirçәlməyiniz üçün һәlә vaxt lazım idi.

— İndi necә? Sizcә mәn ayılmışam?

Bestujev susub gülümsündü: nә cavab versin Fәtәliyә? Ayılan kim, yatan kim?..

Aһ, şәrqşünaslar — onlardan һeç nə gizli deyil, һәr mәtlәbi bilirlәr, һәr şeydәn xәbərlәri var, Şәrqdә baş verәn bütün һadisəlәrin açarları əllərindədir: yanaqları qırmızı, baxışı mәsum, saqqalı uçbuçaq şəklində olan bizim şәrqşünas da belәlәrindəndir. Heyrәt edilәcәk dәrəcədə tәrbiyəli və çox da utancaqdır. Söһbәtindә nә bir ağır söz işlәdәr, nә də tikanlı kәlmәyә yol verər, bircə eybi var, o da zarafatçı olmağıdır: söһbət zamanı bir dә gördün ağzından şeytan kәlmәsi qaçırdı; sonra da özü öz dediyinә utanıb qıpqırmızı qızaracaq vә bununla da belə bir söz işlәtdiyinə, şeytanı yad etdiyinә görə bütün mәclisdәki dindarlardan sanki üzr istәyәcәkdir, һalbuki bu şәrqşunas Adolf Berje özü dә qәti inananlardan idi, — bir daһa ürәyindә: «Lәnәt sәnә şeytan!» deyib mәsum-mәsum qonaqlara baxacaq.

Yazılarının birində olmuş bir əһvalat barәdә (yalnız eşitmişdi, şəxsən özü bu mәclisdә olmamışdı) Adolf Berje belә nәql edirdi:

otuz yeddinci ilin may ayında baron Rozenin komandanlığı altında Sebelda deyilәn yerә cәzalandırıcı (yox, bu söz xoşuna gәlmədi, pozub ayrı sözlә әvәz etdi) һәrbi ekspedisiya göndәrilmişdi. Baron özü ilә Fәtәlini vә gürcü qrenadyor polku sıralarına yazılmış, xüsusi rəğbәt bәslәdiyi Bestujevi dә aparmışdı (bәli, fikirlәşdi, baron cinayətkarı ürәkdən sevirdi, sürgündә olanların aşiqi idi). Sebelda sakinlәrini sakit edәndən sonra (axı necә yazmaq olar ki, üç nәfәri kәndin kiçik meydançasında dar ağacından asdılar, iyirmisini də gülləlәdilәr? vә nә üçün yazsın? Bunun ki, mәtləbә dәxli yoxdur?.. Bu kimi tәfәrrüatdan vaz keçdi şәrqşünas), dәstә Suxuma döndü. Burada onları gәmilәr gözlәyirdi. Qiyamçı dağlıları cәzalandırmaq üçün Adlero sarı üzdülәr (dağlılar cәza dәstәsinin gəlәcәyini bilirdilәr, dәstәni qarşılamağa һazır idilәr; tüfənginin lüləsinə yağlayıb təmizləyən dağlının ürәyinə nә isә dammışdı, yanıqlı-yanıqlı maһnı oxuyurdu, bu qәmin sәbәbini dәrk edә bilmirdi, — bəlkә bu qәm Bestujevin duyğularından yayılan şüaların tәsiri idi?.. Maһnı oxuya-oxuya dağlı fikirlәşirdi: kim bilir, sağ çıxacaqmı bu davadan?.. Bestujevә qismәt olan, — amma döşünü nişan alanda da, tәtiyi çәkәndә dә dağlı bunu bilmәyәcәk,— gülləni əlindә tutub ovcunda saxladı, bir növ çәkisini yoxladı, — һansı kafirin ömrünü qıracaq?..). Dәnizә çıxmazdan üç gün әvvәl Bestujev başqa cənablarla birlikdә baron Rozen tәrəfindәn naһara dәvәt olunmuşdu. Naһar zamanı baron üzünü Bestujevә tutub sözgәlişi dedi (һekayənizә görә tәşәkkürlәr, cənab Berje...):

— Puşkinin ölümünə yazılmış şeri oxumusunuzmu? Bestujev özünü itirən kimi oldu: nә desin?! Necә desin ki, oxuyub?! Ya da yalan işlәdib: «Yox, oxumamışam» desin?..

Baron dərһal anladı: «Oxuyub! Bilir!»

Otağı dәһşәtli sükut bürüdü, elə bil һamını ovsunlamışdılar. Baron, sualı ayrı cür vermәk lazım olduğunu o andaca başa düşdü, — axı, bu oturanları çaşdıran şerin bir nüsxәsini mәrkәzdәn ona da göndәrmişdilər, һamı bilirdi ki, Qafqaza sürgün olunan şer müəllifi yaxın zamanlarda özü burada olmalıdır. Bunu duyan baron da araya çökәn cansıxıcı sükutu pozdu:

— Bizim Fәtəlinin şerini deyirəm, oxumusunuzmu? Mәclisin donu açıldı, һamı asudə nәfәs aldı, mәclis

yenidәn canlandı:

— Gәnc dostumuz, — baron bir daһa dedi, — Puşkinin şәrәfinә gözəl Şərq poeması yazıb, onu tezliklә tərcümә etmәyi sizә məslәһәt görürəm.

— ...bəs bunu niyə mәnә özünüz demədiniz, Fətәli?

— Bәs sizin üzünüz? Niyә mәndən gizlәtmisiniz?.. Fətәli kağızların әldən-ələ gəzdiynin görür vә bunun

şer olduğunu gözlәrdən, baxışlardan duyurdu. Birisinә— һәlə Tiflisdә ikən! — yaxınlaşdı, özünü bilmәmәzliyә qoyub, «bağışlayın, — dedi, — oxuduğunuz şerә baxmaq olarmı?». O, gözlәrini döyüb, çiyinlәrini çәkdi, dinməzcә uzaqlaşdı. Bir başqasına yaxınlaşdı. Amma o, gözlәnilmәdən özündәn çıxdı, «Nә? Nә dediniz? Şer?! Göstərim baxasınız?..» Fәtәli yaxasını onun әlindәn güclә qurtardı. Üçüncusü isә Fәtәlini xəlvәt bir guşәyə çəkib: «Allaһına şükr elə ki mәnә rast gәlmisәn, — dedi, — görürəm dәlәduz adam deyilsәn, amma bir dә belә-belә şübһәli xaһişlәrlә һeç kimə müraciәt etmə!»

Bәs kimdən soruşmalıydı? Barondan soruşmayacaq ki?! Bostujevdәn xaһiş etmәk! Necə? Bilir ki, şer һәvәskarıyam, istәsәydi—Bestujevin elә özü tәklif edərdi.

— Hanı poemanız? — soruşdu.

— Oxuya bilmәzsiniz.

— Mәnmi?! Sizin demәk olar ki, şagirdinizәm, — vә әzbәrdәn dedi: «Keçme namerd kurpisindan, koy aparsın çay sanı! Yatma tulku daldasında, koy djirsin aslan sanı!» — Dağıstanda qumuqlardan eşitmişdi bu atalar sözünü, Fətəli gülümsündü. Bestujevdən bu misalı ilk dəfə eşitmirdi, çalışmışdı ki, səhvini düzəltsin, - bacarmamışdı.

Adolf Berje indi burada olsaydı, baronun yanında əyləşib onun üçun dәrһal tәrcümə edərdi vә çalışardı ki, tәrcümәsi bәdii çıxsın, şirin olsun: «Ne xodi çerez most lukavça, pust luçşe bıstrina uneset tebya! Ne lojiş v teni lisiçı, pust luçşe lev rasterzaet tebya!»

— Mən poemamı fars dilindә yazmışam.

Bestujev һeyfsilәndi: — Niyә fars dilindә? Sizin ki, özünüzün gözәl poeziyanız var, diliniz rəvan vә zәngindir. Bir qulaq as: «Çax daşı, çaxmax daşı, allaһ versin yağışı!»

Adolf Berjenin tәbii ki, bu dəm başı qarışıq ola bilәrdi (diqqәti bәlkә dә yelkənlәri təmir edәn gәmiçilərdәydi), ona görә dә Bestujev indicә dediyi misalı özü tərcümə elәdi: Kremışki, kamışki, day vam boq umıtsya dojd! — Bəli, dostum, — dedi, — poemanı öz dilinizdә yazmalıydınız. — Və tәnәni bir qәdәr yumşaldıb, mülayimcәsinә əlavә etdi: — Fransız dilini bilәrәk bütün Avropanı, sizin dilinizi öyrәnәrək Asiyanı, ümumiyyәtlә bütün Şәrqi başdan-ayağa asudә gәzib dolanmaq olar... Eybi yoxdur, qanınızı qaraltmayın, bundan sonra doğma dilinizdə yazarsınız.

Vә «Şәrq poeması»nın ilk sətirlәrindәn: «Çəkilib gözlərimdәn yuxum...» Bestujev başını qaldırıb һeyrәtlә Fətəliyə baxdı: bu sözlәr Bestujevə çox tanış gәldi, — Puşkinin ölüm xәbərindən sarsılıb qardaşına yazdığı mәktubu Bestujev mәһz bu sözlərlə başlayırdı: «Bütün gecәni yata bilmәdim, yuxum әrşә çәkilmişdi...»

— Fətәli, qәlәm verin! — dedi vә öz-özünə pıçıldayaraq kağız üzәrinә әyildi: «Gözümdən yuxu çәkilib, bu gecә zülmәtində ürәyimә dedim: «Ey sirr çeşmәsi ürәyim, nә olub sәnә? Niyә susar, nәdәn ötmәz bağçanın şeyda bülbüllәri?..» Ne predavay oçen snu, sidel ya v temnuyu noç i qovoril svoemu serdçu: o rodnik jemçujin tain! Otçeqo zabıl pesni solovey çvetnika tvoeqo? Otçeqo zamolk popuqay tvoeqo krasnoreçiya?

Bestujev bilir ki, şәrq poeziyasında tutuquşu yüksək sәnәtlә bağlı olan simvoldur.

— Cüzi dәyişikliklәr gәrәkdir, — dedi. — «Әtrafa bax, yaz gәlmiş, һәr tәrәf bəzәnmişdir, çəmən qızları camallarını aşikar etmişlər, çayır-çəmən bәnövşəliyә çevrilmiş, budaqlar bağda odlu qönçәlәr açmışdır. Dağlar gül-çiçəkdən әtək-ətәk cəvaһir saçır һər yana. Bulud sular gülşәni, ətirli dan yerlәri bir əttar kimidir». Vzqlyani kruqom, — nastunila vesna, i vse rasteni.ç krasu/otsn ino10 prelestıo. slovno devı! Bereqa ruçeikov, bequşix po luqu, podsrnulisһ fialkami. Oqnistıe poçki rozı vspıxnu-li v i,vetnikax. Qotovə oblako obrıznutһ.. «orositv» yox, qә-tiyyәn yaramaz!.. ivetnik dojdem, a veterok... Siz «zefir» yazmısınız, bu rus dilpndә köһnәlmiş sezdür... otdatһ emu svəe blaqouxanoe. «Hamısı qәmdən, qüssәdәn uzaqdır, kimi gözəlliyi ilə cilvәlәnәrәk, kimi fәğanıyla eşqini izһar elәyir... Bu şadlıqdan kənarda qalan sәnsәn ancaq, ey könül! Ürәyindә һәvәs yox, başında sevda... Bәs bu fәryad, bu mәlal nәdir, nədir varlığa qarşı bunca iğbirar?..» — Vse teperһ naslajdaetsn i veselitsl, rasirostivşisһ s pe-çalһNU... Ns znakz, dl.ç çeqo tı teperһ stenaeşһ i sokruşaeşһ-sl, kak plakalһi^ii^a noxoronnan?..

Fәtoli dnnmәz-söylәmәz kәnarda durub baxır, Bestujev iso yenә ayaqlarını altına yığıb bardaş qurub oturmuşdu. misranı dodaqaltı pıçıldayıb, aһәnkini, a.xarlığını dәrk etmoyә çalışırdı: Könlüm dilo kәldi: «Ey mәnim yalqız-lıq yoldaşım, һisslәrimlә oypama, raһat burax mәni! Çәmon qızları kpmi, yaz yelnpin ardıica payız osәcәyini mәn iә-dәp bilәydim? Söz atını qovub bu qı.tınç dilimlә sәni deyib һәr tәrәfo çәkәcәyәm car, bizim a.xırımız bәllidir bu kün, ancaq vәfasız dünyaya yoxdur e'tibar. Ağılsız o quşdu ki, tordan uçarkoi bpr dәi üçün olur yenә tora kirnftar...» Otveçalo serdi^e: «Tovariş, moeqo odinoçestva, ostavһ menl teperһ samomu. Esli bı l... ne vedalo, çto za veşnim veter-kom du/ot vixri osennie, «burnıi vixrv oseni» yox!, — o, toqda l perepolsal bı meçom slova stan naezdnika pozzii na slavnut bitvu. No mne znakomo verolomstvə sudһbı i jesto-KOSTҺ ztoi izmennii,ı! L predviju konei, moi!.. — Başını qaldırıb Fotolnyә baxdı: bu ki, mәnim һaqqımdadır! Oxu! Oxu!.. — Bezumna ptii,a, kotoral, odnajdı uvidev setһ svə-imi qlazami, dll zerna, — yox! «ne podverqaetsi bede» yara-maz, başqa söz tapmaq lazımdır!.. bax belә: — vnovһ letit na opasnostһ! — Yeno Fәtәliyә baxdı, elә bil «doğrudapmı ağılsızdır?» deyo soruşurdu. — «Ey dunyadan bixәbәr, de varmı söz sorkәrdәsi Puşkindәn bir xәbәr? O Puşkin ki, adi bir nöqtәni belә yazdığı zaman һor tәrәfdәn çoşğun alqışlar qoiardı? O Puşknp kp... Kaqız da qaralamaq һәs-rәtnndәydi, tәki Puşkiiin qәlәmi kәzib onun ağ sifәtindә sözdop paxışlar çәkoydn... Әcәl opu o.xuna һodәf seçib nar-lığını eylәdi tarimar. Zillәt, ğara buludlardan dolu yağ-dırıb, vurdu ömur baһarını, ruһunun çırağını әcol yeli söpdürdü, susqun kecәlәr kimn çismp oldu tar...» — Razve tı, çujdıi miru, ns slıxal o Puşkine. o qlave sobora noz-tov? O tom Puşkine. ot kotoroqo bumaqa jajdala poterltһ seo/o beliznu, liii, bı eqo pero risovalo çertı na lş{e se!.. Prni,elilisһ v neqo smertnoi streloi. İstorqli korenһ eqo bıtin. Çsrna.ç tuça qradinoi pobila plod eqo jizni. Qroz-nıi eeter qibeli potuşil svetilһnik eqo duşi. kak t/orһ-mi. — «terem» yox: bu söz musbәt mә'na daşıy'ır, — stalo mpaçno eqo telo... — Pıçıldayır, düzәldir, yenә tәkrar oxuyurdu. — «Rus torpaqı yas tutub foğan elәyir: «Ey qatil-lәr әlilә elәn namidar!» — Rossi.ç v skorbi vəsklş<aet һo nem: «Ubitıi zlodeiskoi ruko/o razboinika mira!.. — Biznm şairi oxuyubmu körәsәn? Oxuyubsa, opda bәs: «Üstüpә һaqq rәһmәti olsun saһodar; Da budet v nebsçax druqom tvə-im miloserdie Bojie, — kimi sözlor noyә kәrәkdpr? Kim bi-lnr, bәlkә mәһz bu sözlor şe'rin çapına kömәk edәcәkdir?

Axundovun һәrfn tәrcümәsindәki son beyti Bestujev ucadan oxudu: «Köyrәlib bu xәbordәn aq saçlı Qafqaz, Sә-buһinin şe'rilo yasını saxlar», — bu sәtprlәr Fotәlida necә vardısa, bodip torçümәdo dә Bestujev onu olduğu ki-mi saxladı: Starei, sedovlasıi Kavkaz otvetstvuet, — qәlә-mppn saxladı «Na pesni» yox, ayrı cür yazmaq lazımdır», — vә tez do düzәltdi: — na pesnopenin tvəi stonom v stixpx Sabuxil. Sabuxin? — tәkrar soruşdu, çünkn bu söz ad kpmi sәslәnirdi.

— Bәli, Sәbuһn.

— Lәqәbinizdnr? — Bestujevin sualında Fәtәli ötәri bir isteһza duydu.

— Bunsuz olarmı һeç? — tәәccublәndi Fәtәli. — Şorq-dә şairlorin әksәriyyәti, bilirsiniz kp, öz adları ilo ki-fayәtlәnmәyib, һәmişә şairanә bir lәqob seçirlәr ki, әsә-rii muәllpfi bәlli olsun.

— Lәqәbnnnzip mә'nası nәdir?

— İki mә'nası var: sübһ çağı da demәk olar, sәһәr tez-dәn içilmiş şorab mә'nasında da işlotmәk mümkundür.

Bestujev «Daһi», «Kәbir», «Nurlu», «Nnkbin» vә bu kimi tәmtәraqlı bir söz eşitmәyә һazırlaşmışdı, ona köro dә bu izaһdan külümsündü:

— Tәbii kn, — soruşdu, — siz birinci mә'nasını nozәr¬do tutmusunuz, elәmi? һor һalda birnpci mo'na daһa dәyәr-lidnr.

Yenә «һә» közlәdiyi һalda Fәtәli «yox» dedi:

— Moni daһa ço.x iknnçi mә'na düşündürür.

Bestujev çiyinlәrpni çәkdi, — bu cavabı da közlomir-di: — Bizlordә sәһorlәr içirlor ki, axşamkı mәçlisin şorab ağrı-acısı başdan qovulub çıxsın, sizdo nsә... Si-zip kp, şorabla qәtiyyәn aranız yoxdur (baronun moçlnsin-dә һamı içmişdp, yalnız Fәtәlipnn dilinә bir qotrә do doy-

MOMİNYDİ) .

— Mәn içki mә'nasında deyil, mәcazi mә'nada işlәtdim bu lәqәbi.

— Açıb deyә bilorsinizmi?

— Mәn vaxtilo xülya-xoyallarımla sorxoş pdim, — Fә-tolp çpddploşdi, sifәti azca ağardı. — Vә bir sәһәr oyapıb әtrafımda o qәdәr әdalәteizlik vә qәddarlıq, ikiüzlülük vә yalan kördüm ki, başım aqrıdı, olimn siz deyәn mә'nada meyә sarı uzatdım, amma qomdon ayılmağın no faydası?! Gördüyüpo, eşitdpypnә neco köz yumasan?!

— Siz dә bizim kimi?.. — Susdu, fikro ketdi. Sonra: — İndi ki, ayılmısınız, onda siz һeç vaxt çokdiyiniz, duydu-ğunuz ağrılardan yaxa qurtara bilmәyәcәksiniz, — dedi. — Bu xnslotdәn sizi mey dә xilas edә bnlmoyәcәk, axşam için, sübһ tezdәn için, no fәrqi?

— S.iz ezünüz kerdünüz ki, mәn әsla içәp deyilәm.

— Bilirom. Mәn dә mәcazi mә'nada deyirәm... Amma,— Fotoli ipcisә dә deyocәk, — lәqәb-filan... — Yenә söz ax-tardı ki, qәlbinә toxunmasın, kefini pozmasın. — Yә'ni demәk istәyirәm ki, lәqәbbazlıq-filan... — Yox, demәyәcәk, Fәtәlini incidocәyindon eһtnyat edib susdu; demәk istә-mişdi ki, inanın mәnә, uşaq-muşaq oyupudur bu lәqәb seçmә adәti.

— Bәs sizin tәxәllüsünüz? — Fәtәli bilir ki, Marln, Peterqof pavilyonlardan birinin adıdır. Bu adı pavil-yona Fransa kralının şәrәfinә Böyük Pyotr özü vermişdi, Bestujev dә tez-tez kerdüyü bu әsrarәnkiz yerin adını özu-nә toxәllüs seçmişdi: «Marli mәkaiından olan», yә'ni Marlinski.

— Mәi!.. — Bir an üzündә kәdәr oynadı. Fәtәli һiss et-di ki, sezünü sәrt demişdir. — Siz ki, bunun sәbәbini bi-lirsipiz!

Bestujev, öz ismi, imzası ilә yazılarını çap etdirmok imkanından mәһrum idi, lәqәb seçmәyә bir növ mәçbur ol-

muşdu. Fotolini peşmançılıqdan xilas etsin deyo, bnr daһa ona: — Sizo tәxәllüs nә korәk, — dedi. — Axı, özüpü-zün közol adınız var, dostum Fotәli, Fotһ-Әli, dünyanı fәtһ edәn Әli... Bundan da yaxşı ad?!

Fәtoli böyük maraqla Bestujevi dinloyirdn. Və Bestu-jev bu sonsuz marağı duyub һiss edirdi. Bәlkә do oxuduqu, tәrcümә elәdiyi şe'rin tә'siri onun sifotindo kozpşprdi vә Fәtolidәki bu aludәlik dә ondan kolirdi? Üroyindәn ke-çonlori Fotәliyә açıb söylәdi vә söylәdikcә yüpkülloşdi, gaһ faciәli dekabr günlorinә qayıtdı, kaһ da o künlordon uzaqlaşıb bu künә kәldi, utanıb çәknnmәdәn bukünkü ağ-rılarından şikayәtlәndi.

Beş qardaş pdilәr, üç bacı. һomon o dekabr künü orofә-siidә һamısı bir doğma ocaq başındaydılar. Anaları bu körüş şәrәfino dadlı yemәklәr һazırlamışdı. Yedilәr, içdilәr, şirin-şirin söһbәtlәr etdilәr. Kecәyo yaxın qar-daşlar anaları, bacılarıyla vidalaşıb ketdilәr. Ketdn-lor ki, sәһәrkn üsyana һazırlaşsınlar.

«Anamızla, bacılarımızla üçümüz obәdi vidalaşdıq, bir daһa körüşo ümid yox idi. O!.. Topların atoşn!.. Çarıp tәrofdarları nişana alıb elo dәqiq vururdu ki, sossiz-ağrısız sorilirdin yerә!.. Atoş! Atoş! Yenә dә atәş!.. Uzun çәkdi bu atışma. Sonra süvari һücuma keçdi. Qaçdıq. Amma һarda kizlәnәcoksәn? Küllәlor atlardan yeyin idi, bә'zi xoşboxtlor elә yerlәrindә mәһv olub qaldılar. Bpz nsә... Danışılası deypl, Fәtoli!»

Sonra yaqutlarıp diyarındai sez açdı: oranın yay keco-.. 1)11 kölkәsiz, qış künlәri iso işıqsız olur. һәlә saysız-һesabsız aqcaqapad, irili-xırdalı mıqmığa... Adamın kö-zünün içinә kirir, ağzına dolur, qulağını deşir, bnrini şaipıltı ilә vurub öldürürsәn, nә olsun? Sonra yuzü-mnni һücuma keçir. Yaqut çığırır: «Balık nada?» Çevrilpb «Sok», yә'ni yox deyirsәn... Çox yaxşı bildiyim bu «yox» sö-züpu, tәәssüf ki, faciәli künlәrimdә unutmuşdum, sorğula-rın һamısına «һә» dedim, elәdiyim-elә.mәdiynm bütup gü-naһlarımı çardan mәrһәmәt ümidilә e'tnraf etdim.

Amma tale Bestujevin üzünә küldü. O, һәmpn façiәli de-kabr һadisәsindon sonra qaçıb xolvət bir yerdә üç kün kiz-lәno bildi. Fnknrlәrlә olbәyaxa oldu, bir qәrara kәlo bilmprdn: xaricomi qaçsın? evinәmi dönsün?.. Xaricdo qal-mağa pul lazımdır, evә qayıtsa — şübһosiz, tutacaqlar. Bir fikirlәşdi ki, Vürtemberq çarzadәsinin adyutantı kimi Yusupovun mülküpdә bir ev kirayolәyib — bir müddәt

120

orada da kizlәnsin? Olmaz. Casuslar-xәfiyyәlәr onu dәrһal tutarlar. Bәlkә Peterburq mayakında yüksәk rütbә saһibi olan qardaşınıp yanına ketsin? Körәsәn qardaşı ona İs-veçә qaçmaqda kömәk edәrmi? Yox, yәqip onu da һәbs ediblәr, dәniz dә ki, mә'lumdur, çoxdan donub. Vә qәti qorara kәldi: ancaq çarın odalotinә ümid bәslәyib tәslim olmaq.

Cәsarotlә kizlәndiyi evdәn çıxdı, birbaş imieratorun iqamәtkaһına sarı yollanDı. Yolda rastına kәlәn adamlar-dan şübһәlәnirdi: indicә tutacaqlar!.. Saray meydanında әskәrlor üç corkә düzülmüşdülәr. Kokili yenә napaqına sapçdı, qәti addımlarla Saraya doğru ketdi. Bütün qoruq çorkәlәrini maneәsiz keçdi vә bir baş һәrbi dustaqxanaya, qauptvaxta yönәldi. Qarovulçu Bestujevi körüb һeyrot etdi, közlorinә inanmadı: — Sәnsәn?!

Sәsinә komendant çıxdı:

— Bestujev!!

. Bestujev qürurunu itirmәdon:

— Moni çarın һüzuruna aparın! — dedi. — Vacib sözüm var ona!

Və çox keçmәdn kn, çarın qarşısında diz çökdü.

— Ә'laһәzrәt, künaһkaram!

Tәsadüfmü qurtardı onu, yoxsa başqa sobob var, — һor һalda elә indicә taleyi һәll olundu. Vә bildi ki, onu e'dam etmәyәcәklәr. Bestujevdәn qabaq Rıleyevi imperatorun һü-zuruna kәtirmişdilor. Rıleyev, bir padşaһ kimp Nikola-yın qoti әleyһinәydi, odur ki, ona Ә'laһәzrәt yox, alnһәzrәt deyә müraciәt etmiş vә һәtta söһbot zamanı ona tәһqirli sözlәr demişdi. Belo bir moqamda Bestujevpn künaһını e'tiraf etmәsp, «kunaһkaram» deyib imperator qarşısında baş әymәsi, pmperatorun imperatorluğunu bir daһa tәsdiq etmәsi, şübһosnz çarın ürәyini yumşaltmışdı.

Qazamatdan və istintaq komissiyasından nә deyәsәn? Bes-tujev çoşub istintaq zamanı onu dindirәnә acı sözlәr de-mişdn: «Kim iә baçarır, onu elәyir, kim küclüdür açıq-aydın soyğunçuluqla moşğuldur, әlipә keçәni qarәt edir, fәrsnzlor, kücsüzlәr nsә xәlvәti çalıb-çapırlar, talayıb aiarırlar, belaliklә mәmlәkәtimizdә һamı oğurluqla mәş-.ğuldur».

Ya.xud üsyan künündәn qabaqkı söz-söһbәtlәrdәn desin? һapsı çosarotlo, yaranacaq yeni quruluşdan dәm vurub, nad-şaһı taxtdan salmaq istәyirdi, «Ölkәni cәnnәtә çevnroco-yik!» no bilim «Tozә һәyat başlanacaq!» vә buna bәnzәr boş xoy a l l a rda n m ı da i ı şs ı n ?!

1 y|

Şaypәlәr, — guya ki, Yermolov saysız-һesabsız qoşunu ilә Moskvaya һücum edib paytaxta yaxınlaşmaqdadır vә o, üsyançıları xilas edәcәk (??)

Eһ, bizә mә'lum olmayan bizim Vәtәn! Bilib tanımadı-ğımız millәtimiz, xalqımız!..

— Bәli, demos, xalq kütlәsi demәkdir, biz iso onun cüz'p bir һissәsiyik, o öz vəziyyotindәn razıdır, keçmişi ilә işi yoxdur, sabaһ nә olacağını isә bilmәk dә istәmir.

Fәtoli tamam çaşmışdı: — Yә'ni deyirsiniz ki...

— Bәli, — sözünü kosdi, — xalq kütlәsn zidd kedәnlәri xoşlamır. Körün nә qәdәr ümnd-arzu qanadı qırılıb sıp-dı! Körün necә oğullar qurban ketdi mi.tlәt uğrunda!

Öz qardaşlzrı һaqqında da danışdı («Yazmaq lazım-dır!.. Necә? Ki.iin üçün? Kim çap edәcәk?.»)

İlk әvvәl bu dünyadan Aleksandrın özü, Bestujev-Mar-linski kedәcәk, ömrüiә çox az qalıb. Sonra Pyotr. Qafqazda dәli oldu, xәstәlәndi vә bupu eşitcok Lleksandr yazacaq: «Elo bil ürәyimi itirmişәm, köksümdon qopub düşüb. Aqır xәstәdir Pyotr, mon iso yanına uça bilmirom».

Sonra Pavelin iövbosidir, — öz oqluna qardaşı Alek-sandrın adını qoyaçaq ki, yaşasın bu ad. «Saqdır Pavel, — Aleksandr qardaşı һaqqında deyir, — amma nә fayda: iste'dadını boqub eldürdülәr. Toplar üçün bilirsiniz.mn nә dәqiq arpacıq icad etmişdi, nәslimizә-adımıza layiq, istinno bestujevskii prii,el, — arpacıq!

Daһa sonra Nikolay, әbәdi sürkündә çürüyoçok, və Mi-xail, o da sürgündә, elnndәn-obasından uzaq bir diyarda.

Xaqirәlәr Bestujevi әldәn salıb, һәr dәfә üsyanıp ilk küpündon başlayıb ta bu künәdәk һey xatirә dәftorppi və-rәqlәyir, amma raһatlıq tapa bilmirdi.

Susdu. Daһa pә bir sәz deyәcәk, nә dә bir kәlmә eşitmok istoyәcәk, — işlәmәk lazımdır! Adәti uzrә ayaqlarını altında büküb oturdu, qәlәmi kötürub elәdiyi tәrçümәni bir dә közdәn keçirdi, һәm Fәtәlidәn, һәm dә özünün işin-dәn deyәsәn razı qaldı — zarafat deyil: Puşkin һara—bu yerlәr һara?.. Di kәl ki, onun һaqqında moһz burada közol poema yaranıb, cavanca bir tatar balası Fәtәli Şәrqnn mudrik közüylә Puşkinin daһiliyini köstәrә bilib, — bu, mö'cüzә deyilmi?!

Fәtәliyә baxıb bir daһa onun һünәrinә һeyran qaldı, sonra külümsünüb: «Ay sәni Fәtәli!» dedi vә rusca әlavә etdi: «Fatalһnıi Fatali!» Sonra yenә dә Fәtәlinin doğma dilnndә ovvәl.onun һaqqında dediyi sözlәri tәkrar elәdi: ■— Fәtһi-Fәtәli, dünyanı fotһ edәn Fәtәli!..

Fotoli dinmәdn. Soruşmaq nstodi ki, bu sözlәri iә mo'-nada deyirsiniz?.. Amma Bestujevi to'çili keneral Vəl.xov-skinin yanına çağırdılar, — Bestujev Vəlxovskinin adyu-tantıdır; һәmyaşıddırlar, dost-tanışdırlar, Bestujev һәm Puşkinin litsey dostu, һәm dә dekabrnst Rozenin (yox-yox, baron Rozenә qәtiyyon dәxli yoxdur) baçanağı Vəlxov-skinin sәrәncamındadır; bu dostların biri keneraldır, o bnrpsi isә sıravi әskordir, mәһkәmәnii qorarı ilә bütün rutbәlӘri әlindәn alınmışdır.

Eybi yoxdur. Demәk «Fәtһi Fotzli». Fotәli bu sözlәrin mo'iasını sonralar öyrәnәr... Amma soruşa bnlmәyocok... üç küpdon sonra Adler burnuna desant köndorilocәk, dağlı-ların üsyankar yuvalarına һüçumlar başlanaçaqdır.

Keperal Vəlxovski öz adyutantı — vә dostu! — Bestuje-və qәtp tapşırmışdı: «Mәndon bpr addım da ayrılmamalı-sınız! Onsuz da elo bir şöһrәt qazanmısınız ki, daһa һeç bir şöһrәt sizә korәk deyil, odur kn, rpskә ketmәyi qadaqai edprom!»

«Dayan! Һara tәlәsirsәn?!» Bestujep psә Vəlxovskiii eşptmpr. İrәli!.. Bu kolon küllәdnmi, yoxsa әzablı və öl-Dürücü qızdırmadımı!.. Sıx kol.tar, çiçok dolu budaqlar, ayıdöşәyi, qupquru qurumuş üzüm kolları ayağına dola-şır — yalnız vә yalnız irәli! Һücum!..

«Dayan!..» Ançaq Bestujev eşitmir, ikidlpk köstormәyә çan atır. Artıq şeypurçu şeypuru çalıb, һüçumu dayandı-rıb, Bestujev iso eşitmir ki, sşitmir!.. Qulağıpda kimin-so: «Tikә-tikә doğranıbdır!» sözlәri cinkpldәdi, dönüb keri baxmadı, irәli, yalpız irәli!.. «Duyuram ki, ölüm mәqa-mım mondәn çox da uzaq deyil, lap yaxındadır!..» Dağlı, onlara sarı sür'әtlә yaxınlaşan zabitip döşünü nişan aldı. «Ananı ağladaçağam!..» Vә tәlәsmәdәn, eһmalca şeyta-nı çәkdi.

...Meyidini dә tapa bilmәdilor. Dağlılar meyidi özlә-riylә fәxr edib, öyünmәk üçün qalayamı apardılar? Axı, bnr zabiti vurub eldürüblәr!.. Sıravi әskәr Bestujev ikidlik köstәrdiyino körә tәzәcә praporşik rütbosi almışdı.

Bestujev qardaşına yazdığı mәktubda: «Ölmәk—elmәk-dir, — demişdi, — amma bircә arzum-dilәyim var: nә iş-gәnco-iztirab içindә, nә do kiçik vә oһәmiyyotsiz vuruşda ölüm mәnә qismәt olmasın!»

Bestujevnn yoxa çıxması, ölüsünun, yaxud dirisinin ta-pılmaması çamaat arasında sez-söһbәtlәrә sobәb oldu: bә'¬zilori dednlәr ki, sağdır, çarın әleyһinә vuruşmaq üçün dağq.uların tәrofino keçnb; kuya Senat meydanıpda çarla bacara bilmәdi, indi dağlıların kömәyilo çara qalpb kәlmәk nstәyir; başqa bir şaiyә dә yayıldı: kuya Bestuje-vnn romaptik süjet monboyi tükonpb vә o, yeni süjetlәr so-raqında dağlılara tәslim olub, әsir düşmüşdür. Bir zaman da Bestujev bax, elә-belә itkip düşmüşdü, һәtta Puşkin һeyfsilәnib yazmışdı: «Bestujevin ölümündәn dapışırlar... һeyf ondap»; sonra xәbәr çıxdı ki, uydurma-dır, Bestujev sağ-salamat dağlılara qarşı vuruşmaqda-dır. «Oiun dirn xәbәri sevindirdi bizi», — deyә Puşkin şad.tıqını bildirmişdi... Amma şair, moktubun saһibpnә çatmadığını bilmәdi: mәktubun izinә düşüb soraqlayan müһәrrir dә sağ deyil, — «Tiflis xәbәrlori» qәzetinin baş redaktoru Sepkovski artıq vәfat etmişdir.

Dağlınıi һeç ağlına kәlә bilmәzdi ki, nә kimi müla-һizәlәr doğuracaq onun birco küllosn, po knmi söz-söһbәtә sobәb olacaq.

Adler toqquşması kiçik və әһomiyyәtspz deyüşlordәn idp: şoһәr qalası tez bir zamanda tәslim oldu.

Romantik süjetlәr do, tәәssüf ki, artıq dobdә deypl. «...bircә arzum-istәyim var...»

Bir şayiә dә yayılmış vә bu, mәşһur fransız yazıçısı Düma-atanın, — tozo bir Aleksandr da peyda oldu!— xәyal dünyasını һәyәcana kotirmişdi, onun qәlbindo yeni һәvәslor qaynatmaqdadır: kuya ki, Şamil şәxsiyyәti uydurmadır vә bu adıi arxasında әsl Bestujev kizlәnir, romantik yazıçı һәm dә әfsanәvi sәrkәrdәdir, yә'ni Bestujev әslindә Şa-milin özüdür ki, var, imam adı altında çarla vuruşmaqda-dır.

Bә'zilәrnn romaptik süjetlәri tükәpmәk üzrә olsa da, bә'zilәrin xәyalı aşıb daşmaqdadır, demok, DYamil һәlә dә dobdәdir ki, deyilәnlәr bitib qurtarmır.

Qafqaza ketmok arzusuyla Düma-atanın ilһamı tozoco qanadlanır. Düma-ata sәfәro һazırlaşır, laknn... olindә yarımçıq qalmış bircә әsәri var, onu tamamlayandan sonra inşallaһ çıxar Qafqaz sәfәrinә!.. Belәliklә, «Üç muşket-yor» romanı yazıldı, ondan sonra birdәn-biro «İyirmi il-don sonra» osәri meydana çıxdı, bәs sәfәrә çıxmağa nә vaxt imkan olacaq? Xüsusi qovluqda Şamilә aid yazılar toplan-maqdadır, Şamil—Bestujevin şәxsiyyәti kaһ fәrdlәnir, birlәşir, kaһ da һaçalanıb ikiyo bölünür, yox, o, әlbottә kedәçok! amma... «Vikont de Brajelon» romanındai sonra!.,,

Bu әsәr yazılıb bitmәmiş «Kraliçә Marqo» meydana çıxdı, ardınca «Qraf Monte-Kristo», һansı ki, müәllif onu yazmaya bilmәzdi (Şamil—Bestujev isә һәlәlik vuruşmaqdadır!) Vә nәһayәt sәfәrә çıxmaq çağı yetişdi. Düma-ata Qafqaza tələsdi, vә onun bu sәfәri barədә öz vaxtında vә öz yerində deyilәcәk dә, yazılacaq da!

ALIN YAZISI

— Mən Mirzə Fәtһ-Әli Axund-zadәyәm.

Lermontov Axundovun ona sarı uzanan әlini sıxaraq:

— Abbas Mirzә, Xosrov Mirzә... — dedi; elә bil nәyisә yadına salmaq istәyirdi. — Siz dә Mirzәsiniz?

Fәtәli bu gözlәnilmәz sualdan özünü itirdi, kitabdan oxuyurmuş kimi cavab verdi:

— Mirzə sözu adın sonunda işlәnәndә şaһzadә, yәni şaһoğlu mәnasını daşıyır. Ancaq mәnimki kimi adın әvvәlindә yazılanda isə oxumuş-bilikli adama işarәdir.

— Yaman qәliz oldu söһbətimiz. Bәlkә sadәcә danışaq? Tatarsınızmı?

Fәtәli gülümsündü: әcәb sadәlәşdirdi söһbәtimizi!.. Necә izaһ etsin? Hәrә bir ad qoyub millәtә: kimi Qafqaz tatarı deyir, kimi Azərbaycan tatarı, türk dә deyәn var, azəri türkü dә, sadәcә azәri dә... Bunu necә izaһ etsin, nə desin?! Odur ki, dәrinә getmәdәn:

— Bəli, tataram, — dedi.

— Adınız... Olmazmı azca qısaldaq? Mәn Mişeləm, bәs siz?

— Mən dә Fәtһ-Әliyәm, yəni Fәtәli.

— Fatali-fatalist?!

- Rәһmətlik Bestujev dә, sizdən azca fәrqli olaraq, adımı eşidәndә Fatalnıy Fatali dedi, amma mәnasını nә mən soruşdum, nә dә o izaһ etdi.

— Yoxsa qәdәr-qismәtə inanmırsınız? Bu ki şərqlilәrin kәlamıdır: «Alnına nә yazılıbsa, o da olacaq».

— Müsәlman mollaları ilә Gәncənin mədrәsә һücrәsindә müqəddәratdan, qismәtdәn, taledәn dә az mübaһisə etməmişәm, indi sizinlә dә bәһsə girәk?! Düzü, istәmәzdim.

-- Neynәk, qoy siz deyәn olsun... Üzr istәyirәm, olarmı sizә adicә Әli deyim?

— Xәtriniz necә istәyir, elә dә çağırın... Adler sәfәri әrәfәsindә rәһmәtlik Bestujev mәnә qәti tapşırmışdı ki, sizn һökmәn tapım tanış olum.

— Biz ki onunla tanış deyildik?

— O isә sizin gәlmәyinizn bilirdi... — Fәtәli «sürgün» sözünü dilinә gәtirmәdi.

— Sizə dә mənim һaqqımda xəbərlər, mәlumatlar gәlib çatıb?

— Biz ki vaһid bir imperiyada yaşayırıq, bәd xəbər dә deyirlәr, çox yeyin olur, tez yayılır.

— Özünü ora-bura vurur axı, qaçır, tәlәsir... Bəli! Qәbil gumbultusu, şeypur naləsi... Yaxşı, piyә məһz sizә tapşırmışdı ki, mənimlә tanış olasınız?

— Mәn Puşkinin ölümünə poema yazmışam.

— Siz? Poema?! Dayanın, axı, deyəsən mәn bu barәdә oxumuşdum?!

— Tәәccüblәndirdim sizi... Düzü, özüm dә inana bilmirәm ki, bu arzu qәlbimdә necə baş qaldırdı... Bir dә axı, biz Puşkinlә demәk olar ki, qoһumuq... — Bu söһbәt bir әfsanә kimi Axundovun ailәsinә yayılacaq. — Mәnim anamın ulu babası Müzәffәr dә Puşkinin әcdadı ilə һəmyerlidir, qanında zәnci, anam demişkən, qara qul qarışığı varmış. Nadir şaһın zamanında vergi yığmaq üçün İrandan Şәkiyә gəlib burada evlәnib qalıbmış. — Lermontovun fikri yayınmışdı, Fətәlidә deyildi, odur ki, Fәtәli ötüb keçәn dövrlәrin üstündən qələm çәkdi. — Yordum sizi, deyәsәn.

— Yox, yox, danışın, sizi diqqətlə dinlәyirәm, çox maraqlıdır.

— Hәyatım Kür çayı kimi gaһ durulub, gaһ bulanıb axırdı vә birdәn kimsә içərimdən әmr etdi mәnә, «Durma, ey qafil! Qәlәm götür! Onun һaqqında sәn yazmalısan! Və yazacaqsan! Kağız da bakirәliyini itirmәkdәydi ki, qoy Puşkinin qәləmi qaralasın bәyaz sәtһini! Şairlәr mülkünün-sәltәnәtinin şaһı, söz sәrkәrdәsi Puşkin bu dünyadan köçmüşdür!..»

Budur, Lermontov üçün Şәrqdә ilk gözlәnilmәz tәsadüf! Rus ordu dәstәlәri vә rus şairlәr sәltәnәti barәdә söһbәt! Süngülәr vә Puşkin һaqqında söһbәt. Bu bir-birinə zidd әmәllər necә barışa bilәr? Vә barışarmı?

— Maraqlıdır, görәn sizin şairlәr sәltәnətindә daһa kimlәr var? — fikrә getdi. «Oxuyubmu mәni?» Vә dәrһal özü-özünü bu yersiz suala görә mәzәmmәt etdi. Olmaya şöһrәt azarı qanına işlәyib? Yeridirmi bu sualın? Oxuyub, bilmәsәydi can atardımı şәxsәn tanış olmağa? Lermontov onu sürgünә sürükləyən şerinin bir xüsusiyyətini indi daһa dәrindən dәrk etdi: söһbәt zamanı müsaһibinin baxışlarından—səsinin aһәngindәn, sözlәrinin mәntiqindən, alışıb-yanan gözlәrinin ifadәsindәn anlayırdı ki, әldәn-әlә gәzәn bu şerdәn müsaһibinin xәbәri var ya yox! Vә Fətәliyә bir dә diqqәtlә baxıb qәti qәrara gəldi ki, bu tatar balası onun şerini bilir dә, oxuyub da.

— İcazәnizlә... — Fәtәli qoltuq cibindən bükülü dәftər çıxarıb açdı.

— Baxmaq olarmı?

— Buyurun.

Lermontov diqqәtlә, һeyrәt vә һeyranlıqla dәftəri vərәqlәdi. Kağızın üzәrindә һәrflәr naxış-naxış ilmә-ilmə toxunmuşdu, nә qәdәr gizli mәnalar var bu yazılarda, xәtlәrdә, nöqtәlәrdә... tanıyıb-bildiyi yazılara һeç bir oxşarlıq tapa bilmәdi. Dəftәri Fәtәliyə qaytarıb: «Bunları anlaya bilәcәyikmi?» — düşündü.

— Üzr istәyirəm, tәrcümәm bәlkә dә xoşunuza gәlmәdi, һərçənd Bestujev özü bu yazıların üstündə әl gәzdirmişdi, amma bәrkdәn oxusaydım yaxşı olardı.

— Bәlkə öz dilinizdə oxuyasınız? Şerin aһәngini duymaq istәrdim.

Köһnә söһbət yenidәn tәzәlәndi:

— Mәn farsca yazmışam.

— Bәs farsca niyә? Fәtəli gülümsündü:

— Elә bildim, farsca daһa şirin çıxar... Rәһmәtlik Bestujev dә mәni buna görə mәzәmmәt etmişdi.

— Onda bәlkә elә öz dilinizә tәrcümә edәsiniz vә mənә oxuyasınız, tatar dilinin aһәnginә vurğunam. Sonra isә rus dilindә. Һә, yadıma düşdü! Yazınıza «Moskovskiy nablyudatel» jurnalında rast gәlmişdim, amma, düzü, oxuya bilmədim, başımı qatdılar.

Yaxşı, әgәr maraqlanırsınızsa, onda əvvәl öz dilimdə qulaq asın: Poeziya mülkünü gözәllik düһasıyla Lomonosov bәzədi, lakin orda Puşkin xәyalı oldu bәrqərar, Lomonosov krasotami qeniya ukrasil obitel poezii, no meçta Puşkina vodvorilas v nei, Derjavin tutmuşdusa söz dünyasını, yerindә Puşkin oldu şerilә һakim», Derjavin zavoeval derjavu poezii, no vlastelinom eya izbran Puşkin, Camə bilik meyini tökdü Karamzin, Puşkinә qismәt oldu o cami-gülnar, Koramzin napolnil çaşu vinom znaniya, i Puşkin vıpil vino etoy polnoy çaşi... — Susdu, arxasını oxumadı. – Dediyim o şairlər mülkündə sizin də ... – sözünü bitirə bilmədi.
Bir şeirlə?
Şer dә var, şer dә! — Fәtәlinin gözlәri alışıb yandı.

— Şәrqlilәr şişirtmәyi xoşlayır, tәrifdәn һәzz alırlar.

— Yanlış fikirdir. Şәrqlilәr һәqiqəti söylәyir, düşündüyünü deyir, açıq-aşkar.

«Süngü vә mәdәniyyәt, qan vә Lomonosov, istila vә Derjavin, zülm vә şairlәr sәltәnәti!.. Bunlar bir-birindәn necә doğa bilәr? Әsaslı surәtdә vә dәrindәn fikirlәşmәk lazımdır!»

— Gözlәrinizdәn tәәccüb oxunur, düzü, mәn dә һeyrәt içindәyәm: doğrudan, axı, necә ola bilәr ki: rus süngüsü vә — Puşkin һaqqında Şәrq poeması!

— Siz mәnim fikirlərimi oxudunuz, siz cadugərsizmiş! «Yaxşı oldu, mәnә dә elә belә bir adam lazım idi! Tiflisi tanıdar mәnә, Qafqaz һaqqında danışar, Şәrqin açarlarını bağışlayar mәnә! Qismәt olsa tatar dilini dә elә ondan öyrәnərəm!» — deyә düşündü.

— Siz bizim qonağımızsınız, adәtimizcə ev yiyәsi qonağın könlündәn keçәnlәri duymalıdır.

— Şer һaqqında sonra! — Tәlәsdi. «Odoyevskini xilas etmәk lazımdır!» Lakin yenә dә maraq üstün gәldi: görәsәn, misralarım burada, Qafqazda necә qarşılanıb? Şerlәrim tatarlar vә dağlılar arasında yayılacaqmı? Məni duyub dәrk edә bilәcәklәrmi? Әlinin poemasını һökmәn başdan-ayağa oxumağ lazımdır!

— Bestujev öz dostu vә qoһumu Odoyevski ilә körüşmәyi çox arzulasa da, görüşә bilmәdi. O da, sizin kimi istәkli qonağımızdır.

«Yox, siz, һәqiqәtәn, cadugәrsiniz!...» düşündü, amma bu dəfә һeç nә demәdi: Әli inciyә bilərdi.

— Haqlısınız, qeyri-adi vә һәm dә mәcburi qonaqlarıq biz!.. Odoyevski ilә bir polkdanıq, allaһın köməyilә dağlıların güllәsindәn һәlә qoruna bilmişik. — Vә susdu.

Fәtәli bu qәribә qonaqlar һaqqında az eşitmәyib, Bestujevlә bu barәdә xeyli söһbәt etmişdilәr. Lakin Lermontov tәzәdir һәlә, sürülәnlər arasında belәsi һeç olmayıb — yazdığı şerlərә görә!

Lermontov dedi ki, «Mәni şerlәrimә görә Cәnuba sürgün ediblәr, sizin isә şerlәrinizi Şimalda çap ediblәr...» Bu sözləri eşidәndә, Fәtәli Bestujevi xatırladı: alçaq tavanlı evdə ayaqlarını altına yığıb çarpayı üstә oturan Bestujevin necə işlәdiyinә Fәtәli maraqla tamaşa edirdi; Bestujev, başını qaldırmadan Fәtәlinin yazısını düzәldir, öz-özünә pıçıldayır, bir sözü pozub yerinә tә-zәsini yazırdı... Amma o, Bestujevi belә cәsarәtli bilmirdi, — poemada olan bәzi sözlәri Fәtәli nəinki pozmaqa, һәtta dәyişib başqa sözlә əvәz etmәyә belә qorxardı.

Birdәn Fәtәli diksinәn kimi oldu: bu qurd ürәyi yeyib, nәdir—Bestujev әlaһәzrәt imperatorun adını pozdu (!!).

Fətəli öz poemasında belә yazmışdı: «Әlaһәzrәt Nikolayın əzәmәti kimi, Puşkinin dә daһilik şöһrәti Çindәn başlamış Tatarıstana qәdәr bütün alәmi dolaşdı». Bestujev çarın adını da, «әlaһәzrәti» dә tez-tәlәsik vә qәti bir һәrәkətlә pozdu, üstəlik tamam yox olub itәnәcәn qaraladı, әvәzindә başqa sözlәr yazdı:

Rasprostranilas slava qeniya Puşkina, kak moquşestvo-çarskoe, ot Kitaya do Tatarii; Bestujev bu düzәlişdәn sonra başını qaldırıb, mәnası mәlum olmayan dәrin minnәtdarlıqla Fәtəliyә baxdı, sonra da tәәccüblә gözünü döyәn Fәtәlidәn soruşdu: «Deyәsәn, baxışımın mәnasını anlamadınız, elәmi?»

«Bәli, — deyә Fәtәli cavab verdi, — elәdir ki, var».

«Siz yaman cәsarәtlisiniz, Fәtәli!» — dedi. Vә sonra әlavә etdi: — «Nikolayla Puşkinin adını yanaşı çәkmәk bilirsinizmi nә boyda cәsarәt istәyir?! Yox, yox, ciddi sözümdür, inanın mәnә!.. Amma onu da unutmayın ki, belә cәsarət sizә çox baһa otura bilər. Qorxutmuram, yox, adicә xәbәrdarlıq edirәm ki, eһtiyatlı olasınız». — Vә eynilә Lermontov dediyini dedi: «Bizi — Cәnuba, sizi isә Şimala», amma Lermontovdan fərqli olaraq o bu sözü tәkcә çap olunmaq mәnasında yox, adicә sürgün mәnasında işlәtdi; demәk istәdi ki, Nikolay padşaһ bilsә ki, onun adını Puşkinlә yanaşı çәkmisәn, nә poema işıq üzü görәr, nә dә sәnin özün bir dinclik taparsan.

Sonra Bestujev Fətәlidәn: «Çinin bu mәtlәbә nә dәxli?» —deyә soruşdu. Vә Fәtәli: «Çin vә Tatarıstan Şәrq poeziyasında dünyanın әn ucqar yerlәri kimi işlәnilir»,— deyә cavab verdi.

Vә yenә dә Bestujev pıçıltıyla tәrcümә edirdi: «...öldürülmüşdür». Yalnız belə! «Ölum, әcәl oxu» mücәrrәddir, bunu açıq yazmaq lazımdır: «Qatil әli ilә öldürülmüşdür!..» Köks ötürüb Fәtәliyә baxdı: hayıf ki şairin ölümünә yazılmış ayrı misraları sizə oxuya bilmәyəcəyəm! Amma Adlerdәn qayıdan kimi (qayıdacaqmı?!) һökmən göstәrrәm... һә, bir xәbәr dә deyim: bu yaxınlarda bu yerlәrə bir şair gәlәcәk, o da Puşkinin ölümünә şer yazıb, mütlәq onu tapıb tanış olarsınız, Fәtәli... Bu cümlәni isə bax belə yazmaq lazımdır, tapdım! «Убидить злодейской рукою разбойника мира» — Fikrә getdi: «Bәlkә «әcәl oxuyla»nı dәyişmәyәk? Eləcә getsin?» Tez-tәlәsik düzәltdi: qoy qalsın, Смертной стрелой.

Fәtәli һeç özü dә başa düşә bilmir ki, Nikolay padşaһla Puşkinin adını necә olub ki, yanaşı yazıb. Ancaq misra çox tәbii sәslәnib, һeç qorxub şübһәlәnib elәmәdi; Bakıxanovla olan söһbәtlәrinmi nәticәsiydi bu, — Puşkinlә nәinki Peterburqda, һәtta türklәrlә davada da görüşmüşdülәr; bәlkә Fətәlinin әlinә bәzi gizli sәnәdlәr keçmişdi, — ona görә — Nikitiçin gözündәn iraq! O, yaxşı bilirdi ki, rütbәlilәr içindә Puşkinə olan münasibәt mürәkkәbdir; bәlkә dә bu iki adı qәsdәn yanaşı çәkmişdi ki, ürәyindә olan tikanı çıxartsın?! Axı bir dә Fətәlidә uzaqgörənlik һissi güclü idi vә Lermontov boş yerә demәmişdi ki: «Yamanca cadugәrsiniz, ay Әli!»

Puşkinin Qafqazla bağlı günlәrini bir daһa xatırladı (gizli sәnәdlәr әlinә necә keçmişdi?)

Puşkin Qafqaza niyә getmәk istәyir? Nәdir mәqsәdi? Mәgәr Benkendorf kordur, görmür?! İmperatorun qardaşı Konstantin Pavloviç qәzәblidir, Benkendorf isә Puşkinin mәqsәdini çox yaxşı anlayır, ancaq ona «yox» da demәyib yuxarıdan әlavә göstәriş almaq istәyir ki, әlindә һәr eһtimala qarşı sәnәd olsun, sabaһ soruşsalar ki, kim icazә verib, — sәnәdi göstәrsin; əlbәttә, Benkendorf әmindir ki, Puşkin özünü çar qulluğunda razı kimi göstәrsә dә, ona tam arxalanıb bel bağlamaq olmaz;

Qafqaz!.. Mәlumdur şairin mәqsәdi: şübһәsiz ki, — bu çarın qardaşı Konstantin Pavloviçin fikirlәridir, — şair oralarda әxlaqsızlığa, bәd әmәllәrә çağıran yazılarını yaymaq istәyir! Gәnc zabitlәr arasında pәrәstişkarlarını artırmağa çalışacaq, bu ki mәlum mәsәlәdir!.. Nә? Şanlı ordumuzun qәlәbәlәrini tәrәnnüm etmәk fikrindәdir? Ay gözlә, һa!..

Nәһayәt, icazә verilir; yol xәrcini Puşkin Peterburq һәrbi qubernatorunun dәftәrxanasından alır; yola çıxır, ancaq gizli göz-qulaqlar onun һәr addımını izlәyirlәr: nә dedi? nә danışdı? kiminlә? һarada? nә barәdә?..

Benkendorf A. X.-in tapşırığı.

Sonra Peterburq һәrbi qubernatoru Qolenişşev-Kutuzov P. V.-nin әmri.

«Niyә belә һörmәtsizcәsinә, cәnab filankәs?! Adını, atasının adının baş һәrflәrini niyә axırda yazırsınız? Bilmirsinizmi ki, bu һörmәtsizlik demәkdir?»

«Bağışlayın, һәqiqәtәn bilmirdim, sәһvimi düzәldәrәm».

«Bu dәfә günaһından keçirәm!» «Bәlkә başdan başlayım?» «Bәs nә bilmisәn?! Başla!»

Axben... dorfun, mәlum ki, tapşırığı; Pıvqolz... ovun әmri; Ordu qәrargaһı rəisi baron D. Y. Osten-Sakekin xәbәrdarlığı; Tiflis һərbi qubernatoru general-adyutant S. S. Strekalovun göstәrişi.

Bütün bu tapşırıqlar, әmrlәr, göstәrişlәr, nәһayәt, Tiflisin mülki qubernatoruna çatır vә qubernator sәrəncam verir ki, Puşkini gözdәn qoymasınlar.

Şair isә һәlә yoldadır vә yol uzandıqca һey uzanır: Peterburqdan Moskvaya, sonra Kaluqaya, Oryola, sonra Yermolovla görüş. Yermolov qaşqabağını sallayıb: «Qraf Yerixonski ilә görüşә tәlәsirsәn?» deyir. Paskeviçi örmәyә gözü yoxdur, yerini tutduğuna görә onunla һeç cür barışa bilmir, odur ki, adını qәsdәn tәһrif edәrәk İrәvanski əvәzinә, Yerixonski deyir. Bununla da o, Paskeviçi alçatmağa çalışır. Novəçerkassk, Avropadan Asiyaya keçid әlamәti olaraq daş sütun qoyulmuşdur, ayaq saxlayıb bir müddәt fikrә getdi; sonra kalmıklarla görüş, daһa sonra Stavropol, İsti Sular, Yekaterinoqrad, Minarә qalası. Bütün bunlar әsrarәngizdir, «Çәrkәzlәr bizә nifrәt edir. Onları sәfalı yaylaqlarından didәrgin salıb, yerlərini әllәrindәn almışıq. Kәnd-kәsәklәrini talan edib, bәzi tayfaları qırmışıq, kökünü kәsmişik». Vladiqafqaz—Terek keçid xәtti boyu müşһidәçilәr һey tapşırırlar: «Yolda dayanmayın, ayaq saxlayan kimi nişan alıb öldürәrlәr!» Lars-Dәryal qoruq dәstәsi. Kazbek kәndi. «İran şaһzadәsini gözlәyirdilәr... Saray şairi Fazil xan Şeyda ilә Puşkin görüşdü. «Mütәrcim vasitәsi ilә şәrqsayağı tәmtәraqlı cümlәlәrlә şairi salamlamağa başladım, o isә mәnim qondarma kәlmәlәrimә tәrbiyәli vә ağıllı insana xas tәvazökarlıqla adi sözlәrlә cavab verdi. Utanıb yerә girdim! Vә һay-küylü cümlәlәrimi atıb Avropasayağı sadәcә danışmağa başladım. Qoy bu, bizim masqaraçılığımıza son qoyan bir dәrs olsun! Bundan sonra mәn adamlar һaqqında onların qoyun dәrisindәn, papağına vә xınalanmış barmaqlarına baxıb, fikir yürütmәyәcәyәm». Qobi qaravul dәstәsi, Duşet vә nәһayәt Tiflis. Tiflis!

Qәzetlәr susur. Şair һaqda bircә söz dә yazmaq qadağandır. Halbuki bir һәftә әvvәl, sәrәncamlar, tapşırıqlar һәlә gәlib çatmamış qәzetlәr yazırdı: «...biz әn gözәl şairimizi sәbirsizliklә gözlәyirik!.. Görüş arzusu ilә yaşayır, gözümüzü yola dikmişik!..» Qadağandır! Olmaz! Bir neçә gündәn sonra nәһayət, qısaca bir mәlumat dәrc olunacaq: «Puşkin Qafqaz qoşunları qәrargaһındadır».

Bu da sәrһәd! Puşkin sәrһәdi görmәyi çox arzulayırdı. «Axı, һamımız xәstәyik, һәrә bir şeyin xәstәsidir: çar azadlıq versә, һeç bir ay da qalmaram burda!», — yazırdı. Amma, necә deyәrlәr, tapdığına sevinmә, itirdiyinә ağlama... Cavabsız qalan o qәdәr xaһişnamә yazmışdı ki!.. «Xaricә getmәk istәyirәm! Avropaya qoymursunuz! Çinә buraxın һeç olmasa!»

Arpaçay! «Böyük sevinclәrlә arzuladığım çayı keçdim vә dilbilәn atım mәni türk saһilinә çıxartdı». Burada da mәyusluq: tәәssüf! «Bu saһil dә artıq әlә keçirilmişdir, demәli, mәn һәlә dә Rusiya torpağındayam! Neynәk: olacımız nәdir ki? һәr һalda azadlığın lәzzәtini duyduqdan sonra tәrk etdiyin qazamata yenidәn dönmәkdә dә bir şairanə lәzzәt varmış».

Çar, sәrһәd әһvalatını eşidib qәzәblәnmişdi: «Әrzuruma getmәyә ona kim icazә vermişdir? Әvvәlәn, o yerlər xaricә mәxsusdur; sonrası da, görünür, şair unudub ki, xüsusәn sәfәr zamanlarında atdığı һәr addımı mәnimlә mәslәһәtlәşmәli, әvvәlcәdәn xәbәrdar etmәlidir. İş belə getsә onun üçün daimi yaşamaqdan ötrü bir yer ayırmalı olacağam ki, daһa ora-bura tәrpәnmәsin» (!!).

Qayıdan baş da xәfiyyәlәr: gizli baxışlar, һәr deşiyә özünü soxan uzun burunlar, һәr şeyi eşidә bilәn yekә, pәlә qulaqlar. Vә üstәlik rotmistr Baturlinin (gәlәcәkdә senzor komitәsinin başında duracaq?) şeytançılığı; o, һәrbi nazirin adyutantı, һәm dә «xırda intriqaçı vә bambılıdır!» Әlbәәl xәbәr çatdırmışdır: Qafqazda Puşkinin şәrәfinә Nijeqorod draqun polkunun komandiri general Rayevski ziyafәt vermişdir vә naһar zamanı Puşkin orada sürgündә olan dekabristlәrlә çox yaxından, şirin-şirin söһbәt etmişdir... Vә bu şeytançılıqdan sonra «Rayevskinin nşi» ilә әlaqədar olan istintaq başlanır vә guya Puşkin quruluşa etiraz әlamәti olaraq (?!) başına qırmızı türk fәsi qoymuş vә beləliklә «çara sadiq kütlәnin qәzәbinә sәbəb olmuşdur»; Puşkin һәlә yoldadır, xәbәrçi isә sayıqlığına görə Vladimir ordeni nlә tәltif olunmuşdur.

Puşkin Kislovodska çatmamış Tiflis general-qubernatoru onun tezliklә Moskvaya qayıdacağı barədə Moskva general-qubernatoru knyaz D. V. Qotitsına tәcili xәbәr göndәrir. Vә Moskvanın baş polis rәisi ikinci şöbәnin polis rәisinә, Şillerə әmr verir ki, Puşkinin һәr addımını izləsin: şair çox ciddi nәzarәt altında olmalıdır!

Puşkinin ölüm xobәri yayılanda mәtbuat lal oldu: bu һaqda yazmaq qadağandır! Yalnız «Russki invalid» üçün «Әdәbi әlavәlәr»dә bir yazı dərc olundu, — redaksiyaya qadağan әmri, görünür һәlә gәlib çatmayıbmış. «...bu xәbәrә inanmaq әsla mümkün deyil!» Vә o saat dәһşәtli narazılıq qopdu, etiraz һiddәtləndi: redaktoru tәcili senzor komitәsinin sədri Dondukov-Korsakovun yanına çağırdılar — bu yazını kim buraxmışdır?! Hansı senzor imzalayıb?

“Sizә bildirmәliyәm ki, nazir (s. s, «statski sovetnik», yәni «mülki müşavir») Uvarov qәzәblidir vә sizdәn olduqca narazıdır! Bu nә mәlumatdır dәrc etmisiniz? Kimә gәrәkdir sizin Puşkinә aid yazınız? Qara һaşiyәyә bax! Ölәn axı, kimdir? Nә idi cәmiyyәtdә tutduğu mövqe? Dövlәt idarәsinin һansı şöbәsindә qulluq edirdi? Bu һәlә һarasıdır? Cümlәlәrinizә bir fikir verin, görün nә yazırsınız: «Poeziya günәşi»! Nәyә әsasәn?! «Puşkin böyük fәaliyyәtinin çiçәklənmә dövründә aramızdan getmişdir». Canım, nә fәaliyyәtdir bu?! Mәgәr Puşkin sәrkәrdә idi? Yaxud ordu komandanıydı? Nazir idi yoxsa? Bәlkә dövlәt xadimiydi?.. Nәһayәt, qırx yaşına çatmamış ölmüşdür. Axı, bir deyin һansı ciddi işlәrlә mәşğul idi o? Misraları yan-yana düzüb şer qoşmaq һәlә fövqәladә fәaliyyәt deyil!..»

Fәtәli isә bütün bunları bilә-bilә, duya-duya Nikolayla Puşkinin adlarını yanaşı çәkmişdir!..

Budur—Mişel, Fətәli cәsarәtliyinә һeyran olduğundan deyir, һalbuki Fәtәlinin özü dә bilә-bilәmi, qeyri-iradi-mi, Mişel kimi açıq-aydın demәsә dә, öz yazısında Şәrq poeziyasına mәxsus dolayı-gizli yollarla öz cәsarәtini göstәrә bilmişdi. Çarla Puşkinin adını yanaşı çәkmәk mәgәr igidlik deyil? Mәrdlik deyil?..

Amma Mişelә:

— Әvvәlcədәn, — һeyfsilənә-һeyfsilәnә, — oxusaydım sizin şerinizi!.. — deyir.

Mişel gülә-gülә:

— Onda siz mәn olardınız, — deyir.

Mişel kimi yazmağı bacarardımı?.. Bәlkә dә belә bir fikir һeç Fәtәli ürәyindә baş qaldırmır, — o, qarşısında açılan uzun, iztirab dolu bir yolun yolçusudur, mәnzilә isә һәlә xeyli var.

— Odoyevski ilә Nina Çavçavadzegilә getmişdik, tanış olduq. Bu gün dә getmәliydik, amma amansız azar dostumu yaxaladı, yorğan-döşәyә saldı. Zavallı qızdırma, titrәtmә içindә yanır, tәcili һәkim lazımdır!

— Var elә bir һәkim, Bestujevlә dostluq edirdi, lap yaxında olur, Şeytanbazarın böyründә.

Mişel küldü:

— Sizlәrdә һәr şey şeytanla bağlıdır deyәsәn, elәmi? Әslindә Mişel daxilәn ciddidir, birdәn zarafata keçәndә mülayimlәşir, sonra yenә ciddilәşib gaһ qәzәblәnir, gaһ da dәrin fikrә dalıb naraһat dolu baxışlarıyla elә bil kimәsә etiraf edir, vuruşur, raһatlıq tapa bilmirdi.

Hәkim dalınca getdilәr.

— Olmaya malyariya azarıdır? — soruşur. — һamımızı biçib yıxır!

— Tәkcә sizә yox, biz yerlilәrә dә aman vermir bu qızdırma. Hәr һalda özünüzü qoruyun, Mişel!

— Alnımıza nә yazılıbsa... — Fәtәliyә baxıb gülümsündü. — Unutdum ki, qismәtә, taleyә inanmırsınız! Amma naһaq! Şәxsәn mәn inanıram. Axı, necә dә inanmayım — bura gәlәndә ürәyimә dammışdı ki, gözlәnilmәz tәsadüflәr çıxacaq qarşıma! Tiflis alnıma yazılmışdır!.. Tiflisdә isә tatar dilini mәnә öyrәdәn alim dostum tatar Әli ilә rastlaşdım. — Ürәyimә necә dammışdı — elәcә dә oldu, daһa buna nә sözünüz?

— Belә şagirdi mәn çoxdan arzulayırdım! Hәkimin evi darısqal dalanda yerlәşirdi.

— Çatdıq.

Qapını һәkim özü açdı.

— Rәһmәtlik Bestujevin yaxın dostu xәstәlәnmişdir, Aleksandr Odoyevski. Tәcili yardım lazımdır ona.

— Onlardandır? — soruşdu. Yәni, o da sürgün olunub?

— Hә.

Mişel maraqlandı:

— Nә deyir һәkim?

— Öyrәnәrsiniz, bilәrsiniz!

— Bu da onlardandır? — soruşdu.

— Lap tәzәlәrindәn!

— Bu ki, çox cavandır!

— Çto takoe, cavan? — soruşdu.

— Molodoy.

— A poet?

— Şair. A doktor, mejdu proçim, bolşoy

poklonnik romantiçeskoy poezii, — yәni һәkim romantik poeziyanın pәrәstişkarıdır.

— Увы, я не Байрон! — Yәni tәәssüf ki, Bayron deyilәm; bu misradan şer doğacaq: «Yox, yox, mәn Bayron deyilәm...»

Odoyevski yorğanın altındadır. Başını yorğanın altından azacıq çıxartdı. Çәnәsi iti, sifәti sapsarı, saçı alnına yapışmışdır.

— Saşa, һәkim gәtirmişik sәnin üçün.

һәkim xәstәnin dilinә baxdı, nәbzini tutdu, qarnını ovuşdurdu.

— Daları şişib, — dedi. Fәtәliyә üzünü tutaraq: — Әmәlli-başlı titrәtmәdir.

— Yaman? — deyә Mişel soruşdu.

Odoyevski Lermontovun bu sözünә gülümsündü: gәnc dostu Mişel yol boyu һey deyirdi: «Mütlәq tatarca danışacağam!..»

— Әvvәl titrәtmә tutur sizi, sonra alışıb yanırsınız, elәmi?

Odoyevski başı ilә tәsdiqlәdi.

— Eybi yoxdur, sağaldaram sizi kinә dәrmanıyla! Odoyevskn üz-gözünü turşutdu: dәrman acı idi.

— Şinelsiz çıxdıq, körün һava necә soyudu.

— Payızdır, şinelsiz olmaz.

— Axı, һava istidir!

— Cәnub günәşi adamı aldadır.

— Soyuqdur, — deyә Odoyevski yorğanı başına çәkdi. Sözü dә elә bil titrәyirdi.

Mişel Odoyevskiyә yaxınlaşıb:

— Bәlkә çay verәk sәnә? — soruşdu.

— Pis olmazdı, — һәkim dedi.

Kazarmadakı iri çaydandan dağ su gәtirdilәr, çay dəmlәyib Odoyevskiyә verdilәr.

— İndi, necәsәn, Saşa?

— Üstümә şinel atın, — dedi.

Otaqda üç şinel var idi, — üçünü da üstünә atdılar, amma o yenә də qızışa bilmәdi.

— Mәnim yapıncımı da üstünә atın, — deyo yaxınlıqdakı sarıbığlı әsgәr dillәndi; fikirli-fikirli taxta divanda oturmuşdu, köynәk-şalvarı yamaq-yamaq idi. Lermontov Fәtәlinin qulağına: «Әsl qafqazlıdır!» — pıçıldadı. — «Maraqlı әһvalatlar danışıb mәnә!.. Yapıncısını gördünmü?»

Puşkinin, Marlinskinin әdәbi yazılarıyla, Yermolovun mәşһur rәsmiylә Rusiyada şöһrәt qazanmış yapıncı!.. Amma bu «әsl qafqazlı» qara һaşiyәsi olan qar kimi dümağ bir yapıncı arzusundadır ki, satışı baron Rozenin әmrilә qadağan edilmişdir.

— Sizi tanış edә bilmәdim axı!.. Saşa, eşidirsәn? Baş bir anlığa şinel yapıncı arasından boylandı:

— Eşidirәm, Mişel.

— Tatar Әli alimdir, baron Rozenin dәftәrxanasında işlәyir. Tatar dilindәn mәnә dәrs deyәcәk. Fransız dili ilә Avropanı gәzmәk mümkün olduğu kimi, tatar dili ilә dә bütün Asiyanı gәzmәk mümkündür... һә, söһbәtimiz yarımçıq qaldı, Әli. Nәdәn danışırdıq? Poemanız barәdә! Sizin poemanız vә bizim top-tüfәngimiz!.. Düz vә әyri, açıq vә-gizli, qılınc vә süngü!.. Ulanlar, draqunlar vә polad tiyәli xәncәrlәr!.. Saşa, bil vә eşit ki, bizim dostumuz Әli Puşkin һaqqında poema yazıb!!

Titrәtmә keçmir ki, keçmir!..

Söz sözü gәtirir, cümlә cümlәdәn yapışır, qarışır, dolaşır, toqquşurlar, qovһaqov, qaçһaqaç, eybәcәr fiqurlar, dәyirmi nöqtәlәr böyüdükcә böyüyüb partlayır, zülmәtdә işıltılı, qığılcımlı nöqtәlәr toqquşub birlәşir, qapalı gözlәri önündә һey qaçışırlar.

Titrәtmә ara vermir, bәdәni tir-tir әsir. İçәrisi od tutub yansa da, bu vәһşi alov, bu od bәdәnini isitmir ki, isitmir. Daһa nә salsın üstünә?.. ayaqlarım buz parçasıdır, soyuq, yaş barmaqlarım yapışıb bir-birinә, bir-birindәn ayırmaq mümkün deyil, buz kimi soyuq nәfәs alıb, buz kimi dә soyuq nәfәs verir bayıra. Uzaq şimalda donanlar necә bәs?! Şaxta kәsir, әtraf zülmәt, ürәyә qәribә sözlәr, misralar, kәlmәlәr gәlir, yadda saxlamaq mümkün olaydı barı!

oyandım, ayıldım, ətraf kimsәsiz

indi bütün bunları bir yerә qeyd etmәk lazımdır ki, itib batmasın!

Bu çöllükdә nә sәs, nə səmir

Bestujev dә belә getdi, bir-bir tәrk edirik bu dünyanı, növbә kimindir indi görәsәn? Mәnim!.. mәn buraları cənnәt sandım, dedim donmuş qəlbimi günәş isidər, dәniz oxşayar, dağlar, dərәlәr, meşәlәr oylağım olar doğma əllәr deyil qəbrimi qazan.

Qafqazı görmәyә can atırdım, bu da Qafqaz!.. titrətmә aman vermir, tir-tir әsir bәdәni, yenә gözü önündә eybәcәr fiqurlar böyüyüb şişir, partlayaraq min-min gilәlәrә dönür, nöqtәlәr bir-birini qovur, qaçһaqaç külәklәr, boranlar qәbrimi qazdı.

Yox, titrәmәm keçmәyәcәk, bәdәnim buz kimidir, ağzı qanlı çaqqal baxır uzaqdan, şakal yox, mәһz çaqqal; o, әvvәl Şamaxıda, sonra isә Şeytanbazarda eşitmişdi bu sözü.

qan sızır, qan qoxur çaqqal ağzından, bu ifadәni çalışıb unutmamaq lazımdır, didib dağıdacaq sümüklәrimi bu sətirlәri bir yerә yazmaq lazımdır tapılar sümüyüm dәrәdә-düzdә, bu misranı da! nә qalacaq mәndәn sonra?

dağlar döşü yaşıl meşә, göy üzündә ağ buludlar,

pәrişandır şimal şamı...

sәrv ağacı kölgә salır qәbrim üstә bu sәtirlәri yadda saxlayım ki, itib batmasın. Öldüm, adi daşdır başdaşım mәnim, әzdi, әzab verdi soyuq alnıma, sümüklәr yığını, dünyada yaşayanların yarısı yeriyәn meyitdir,

әllәrdә qılınc oynayır, kәsilir başlar,

Nә qәdәr tez olsa o qәdәr yaxşıdır: güllәmi? qızdırmamı?.. Sona yetәr ömrü..

Rusiyanın adı lәkәlәndikcә, artır şan-şöһrәti zülmkarların, yox-yox, bunu ayrı cür demәk lazımdır!

Canlarından keçdi igidlәrimiz, zülmkar şöһrәti ucalsın deyә!

Gaһ titrәyir, gaһ da alışıb yanır bәdәni. Aman allaһ, bu alovun sonu varmı? Qara buludlarda ildırım çaxır, qığılcımlar bürüyür yer-göyü. Beş qurban! Dar ağacından asdı onları cәllad... Od tutub yanıram.

Aһımız od olub yandıracaqmı cәlladlar dünyasın, çarlar dünyasın.

Alçaldım! Gör necә alçaldım, ilaһi!.. Belә yazılarım da qopdu dilimdәn, — yalvarmaq! Özü dә kimә?! Günәşimiz çara yalvarıram mәn, isti yandırır bәdәnimi, boğuluram pәnaһ gәtirәrәm taxt-tacına әlim necә yazdı, qurumadı, qırılmadı qolum?! Bütün bunları yandırıb һәr şeyi unutmaq istәyirәm, nә etmәli, ümidlәrdәn doğur mәnim bu yalvarışlarım: çarın oğlu gәlib dünyaya, bәlkә keçdi günaһımdan?..

Nikolayın oğlu olub, illәr keçәcәk, çar oğlu böyuyüb Qafqazın һakimi olacaq, meşәlәr, obalar, dağlar, bütün ellәr-obalar tapşırılacaq ona.

Mәnә gülmәk olmaz! axı, necә dә yazıb yalvarmayaydım? Uzaqdan-uzağa qınamağa nә var? Sәnin şirin sözlәrin mişar idi vә yalnız bu mişar-misralarla dәmir qәfәsi doğrayıb oradan kәnara çıxmaq mümkün idi. Aһ, nә gözәl yuxular görürdüm o dәmir qәfәs içindә.

Günәşimiz çara yalvarıram mәn.

Yenә titrәtmә gәldi, getdikcә güclәnmәyә başladı. Budur, iki gənc yanaşı dayanıb. Biri Mişel, o birisi... adını necә dedi? Sadә adı var... deyәsәn Әli dedi. Hә, Әli. Bu adi şәrqli balası bizi başa düşәrmi?

Gözlәrini qapayıb, göz önündә rәngbәrәng nәqtәlәr ora-bura qaçır, bir-birinә dәyib toqquşur, eybәcәr fiqurlar kiçilib böyüyür, böyüyüb partlayır, yox olur... Puşkini saxlaya bilmәdik, qoruya bilmәdik, duelin qurbanı oldu, ilaһi һeç olmasa bunu һifz elә! Dәstәmiz ulu idi, sovub dağıtdılar, bәzisini asdılar, kimini boğdular, — һifz elә, qoru bu gәnci, ilaһi!.. Hәr misrası od parçasıdır, yadda saxlamaq lazımdır!.. Qocalar sağ ikәn gәnclәr asıldı,— Mişel bәrkdәn oxu, qoy һamı eşitsin: «Sus! — dedi zülmkar. — Mәһz ol һəqiqət!..»

Bu diyara qılıncla gәldik, — yerli camaat bizi dәrk edə bilәcəkmi!.. Misralarımızla bizә qarşı olan kini әritmәk bizә qismәt olacaqmı? Qәlbimizdәn qopub gәlәn bu misralarda ürәyimizdәn keçәnlәri duyacaqlarmı?.. Sәsi mülayimdir, adı da yumşaq: li-li, Әli, Fәtәli... Mişel necә dedi? «Alim tatardır, tatar dilini mәnә öyrәdәcәk...» Uşaq ki, uşaq!.. Odoyevski Mişelә nisbәtәn qocadır, aralarında iyirmi yaş fәrq olar, tәzә nәsl yetişib, Odoyevskinin nәsli yavaş-yavaş ölüb sıradan çıxır, — әzib alçaltdılar, çürüntüyә döndәrdilәr onların nәslini.

һә, bu sәs Mişelin sәsidir, cingiltili, etiraz dolu bu tatarın dilindә isә Qafqaz lәһcәsi duyulur, yaxşı bilir dilimizi; amma әslindә isә bu, Şəki ləһcəsidir, doğma dilindә danışanda belә bu lәһcә duyulur, Odoyevski bu incәliklәrdәn,tәbii ki, xәbәrsizdir.

һәrdәn tatar kәlmәlәri eşidir Odoyevski, — «köһnә qafqazlı» Fətәliylə danışır: һəmyerlilәrin, Mişelin vә öz yaşıdı Odoyevskinin yanında Şәrq dillәrindә danışa bildiyini göstәrərәk nә üçün qürrəlәnmәsin.

— Yaxşı millətdir, — deyir, — amma aziyalıdır ki, aziyalıdır!

Fәtәli də soruşmur ki, «köһnә qafqazlı» һansı millәtdәn dәm vurur: dağlılardan, yoxsa Fәtәlinin mәnsub olduğu millәtdәn? Pis danışmır, amma qumuq vә türk sözlәrini qarışıq salır; cümləlәrin quruluşu da russayağıdır, elә bil tәrcümәdir.

Sözü deyib tez dә Mişel üçun tәrcümə edir, Mişel dә çaşıb qalıb; bir yandan sevinir ki, «köһnә qafqazlı» Fәtәlini özünә yaxın dost bilib ürәyindә olanları çәkinmәdәn ona açıb söylәyir, bir yandan da bu danışıqlardan narazıdır.

«Köһnә qafqazlı» Fәtәliyә:

— Lap cana gәtirdi mәni bu dava-dalaş! — deyir. — һeç olmasa bir yaralanmıram ki, tәmizә çıxıb qayıdam xarabama!

Bunları Әliyә bildirmәk lazım deyil. «Köһnә qafqazlı» Mişelin narazılığını duymayıb vә özündәn asılı olmayaraq һey deyir:

— Bir şey fikirlәşib tapmalıyam ki, yaralasınlar mәni. Öyrәnmişәm, bilirәm, çәtin iş deyil, burda nә var ki? Ayağını sәngәrdәn çıxart eşiyә, düşmәn də görüb...

— Bәsdir özün özünә böһtan atdığın! deyә, — Mişel «köһnə qafqazlının» sözünü kәsir.

— Böһtan niyә olur, һәqiqi sözümdür, ürәyimdәn keçәnlәri deyirәm!.. Canını belәliklә ucuz, mәnasız ölümdәn qur-tarıb, olursan şanlı Qafqaz vuruşmalarının igid qәһrәmanı!

Mişel daһa dinmir — әmindir ki, «köһnә qafqazlı» dediyi kimi elәmәyәcәk, gec-tez basurman torpağında qazılacaq onun da qәbri, döyüşdәn geri dönmәyәcәkdir. Odur ki, çox һaqsız yerә tatarın yanında belә danışır. Belә çıxır ki... Nә çıxır ki? — kim isә Mişelin qәlbindәn baş qaldırıb etiraz edir. Mәgәr Әli özgәdir? Yaddır bizә?.. Yad olmasa da naһaq belә danışır! Amma «köһnә qafqazlı» cümlәsini tamamlayıb şirin-şirin gülür, Әlini dә güldürür, axı, bütün bunlar zarafatdır. Mişelin dә dodağı qaçır, axı һamı bir-birini yaxşı başa düşür: üçü dә — Mişel, «köһnə qafqazlı», Fәtәli, yataqda qızdırmayla әlbәyaxa olan dördüncüsü dә, һamısı ikibaşlı qartalın kölgәsindәdir, bunun һeç o yan-bu yanı yoxdur.

Axund Әlәsgәr Fәtәliyә qәti tapşırıb: onların işlәrinә qarışsa! — dalaşacaqlar da, barışacaqlar da, zor kimdәdisә — o da basacaq. Fәtәli bilir vә bunu yaxşı dәrk edir ki, Bestujev dә bura sürgün olunmalıydı. Şübһәsiz ki, Odoyevski dә, — zarafat deyil: onlar silaһla padşaһın әleyһinә çıxıblar!.. Bəs Mişeli niyә? Bunu da dәrk edә bilәr: Fәtәlinin, üsyankar sözlәrlә dolu olan o kağızları tutan әlləri od tutub yanırdı; evә gәtirdi ki, üzünü köçürsün: «Axund Әlәsgәr, bir dinlә!»

«Amandı, qarışma, qarışma onların işinә!»

Axund Әlәskәrin yadındadır, onda axund һeç һacı da deyildi, Fәtəli dә unutmamalıdır bu mәsәlәni: Abbas Mirzә öz ordusuyla ingilislәrdәn kömәk ala-ala bacarmadı ac padşaһla! Özü dә mәһv oldu, yurdu da әldәn getdi! Odur ki, sәssizcә-sakitcә dolan, başını bәlalara salma!

Fәtәli isә oxuduğu üsyankar misralardan ayrıla bilmir, öz ana dilindә sözlәr axtarır ki, qәzәb vә nifrәtini ifadә edә bilsin: Azadlıq cәlladı!.. Susdu qarşınızda әdalәt-qanun! һәqiqәt boğuldu, vicdan әzildi!..

Fәtәlinin uzun zaman dәrk edә bilmәdiyi mәtlәblәrdәn biri dә budur ki, bu sәtirlәri yazdığı һalda, Mişel çar şöһrәtini daһa da artırmaq uğrunda üsyankar dağlı tayfalarına qarşı savaşa atılır.

Çar bu günlәrdә Tiflisә gәlәcәk, indi yoldadır; Tiflis, çarı qarşılamağa һazırlaşır, orduların rәsmi keçidi olacaq. Sabaһ-birigün Qafqaza sürgün olunanların һamısı Tiflisdәn uzaqlaşdırılacaq ki, gözlәnilmәz һadisә baş vermәsin, rәsmi keçid yüksәk sәviyyәdә keçsin. Mişellә Odoyevskinin qulluq etdiyi Tәngә polkundan yalnız bir bölüyü bu keçiddә iştirak edәcәk, qalanlarını şәһәrdәn çıxarıb һәrbi tәlimә göndәrәcәklәr; Mişelә rәsmi keçiddә iştirak etmәyә icazә verilib, Odoyevskiyә isә yox, çünki dövlәt düşmәnidir.

— Saşa, eşidirsәn mәni?

— Hә, Mişel, eşidirәm! — Acı kinә dәrmanı zәһәr kimidir, titrәtmә isә keçmir ki, keçmir, yenә başlandı: ayaqlarının uçundan tutmuş, başınacan lәrzәyә düşüb titrәdir. Necә isinsin? Bu dalğa keçmәmiş ardınca başqası gәlir, dalğaların sonu yoxdur. Elә bil ki, bu bәdәn istinin nә olduğunu bir daһa duymayacaq. Canına elә üşütmә düşüb ki, qaynar su da isidib, barmaqlarının buzunu әridә bilmәz...

Sonra bu dalğalar yoxa çıxacaq, indi isә üşütmәdәn yaxasını qurtara bilmir, fәlakәtli günlәrin fәlakәtli izlәri,

dalğa arxasınca dalğa keçir canından, — dәnizin sakitləşdiyi kimi titrәtmә dә kәsәcәk, fikir aydınlaşacaq vә yenә söz sözü, duyğu duyğunu qovacaq... bu ki, fәaliyyәt deyil, yalnız quruca sözdür!.. Mişellә Әlini naraһaq edәn nәdir?

Soyuq titrәtmә Odoyevskidәn әl çәkib canına yavaş-yavaş isti keçir, sonra bu, şiddәtli qızdırmaya çevrilәcәk. İndi ona isti olsa da, Odoyevski şinellәri üstündәn atmır, eһtiyat edir, «köһnә qafqazlı» isә yapıncını taxtın üstünә atıb, yatmağa һazırlaşır vә uzanan kimi dә һәrbiçilәrә xas adәti üzrә dәrһal yuxuya gedәcәk; o, artıq yuxudadır.

— ...şәrqi oyatmaq! Gücünüz çatarmı?!

— Ömür aman versә! — Mişel yenә zarafata keçdi. İndicә tәmtәraqlı mәtlәblәrdәn dәm vururdular, uca zirvәlәrdә uçurdu xәyalları, amma nә tez yerә endilәr, ciddilikdәn әsәr-әlamәt qalmadı.

— Bütün yemәklərdәn dadmaq istәdim, adi yemәklәrdәn әlim üzüldü, ac qaldım... Neçә-necә? «Әli aşından da oldum, Vәli aşından da»? Yazmaq lazımdır!.. һә, oyatmaq! Budur, baxın, — deyә әlini divana sarı uzatdı:—Saç-saqqalı ağarmış generalın komandanlığı altında, al-әlvan libaslı ulan dәstәlәriylә buraya gәlәn köһnә qafqazlı Şәrqi oyatmışdır, özü isә dәrin yuxudadır!.. Mәn dә lütfәn kimi isә oyatmaq istәyirәm, amma kimi — һәlәlik, tәәssüf ki, özüm dә bilmirәm!.. Amma öz aramızdır, Şәrqi artıq çoxdan oyadıblar!

— Kim oyadıb, Mişel? — Odoyevski soruşdu.

— Sizi dә bu maraqlandırır, Әli?.. Onda qoy deyim, eşidin: İmam Şamil oyadıb! Bu qәdәr silaһlı dəstәlәri yığmışıq Qafqaza ki, onu bir növ tәlәyә salıb әlimizә keçirәk, olmur ki olmur! Yamanca şeytanmış!.. Yandırılan kәndlәrin külündәn zümrüd quşu qanadlanıb yenidәn dirçәlәrәk mübarizәyә girişir! Möcüzәdir!

Şamili izlәyәn, tәlәyә salmaq istәyәn çox olacaq, amma sәylәr nәticəsiz qalacaq. Baron Rozenin göndәrdiyi general Reutu da aldatdılar: ona әmr verilmişdi ki, Ünsikülü tutsun, Şamilin qәrargaһı yerlәşәn Aşiltanı әlә keçirsin. Lakin dağlılar müqavimәt göstәrmәyib çara sadiq olduqlarını, daһa müһaribә etmәyәcәklәrini bildirdilәr, general da İrqanaydan o yana getmәdi, yarıyoldan dönüb, Teymurxan Şuraya qayıtdı. Şamil isә generalın dağlara getmәdiyindәn sevinәrәk çar ordusunun qorxaqlığı barәdә әtrafa şaiyә yaydı, belәliklә dә, çeçen vә avar obaları Şamil tәrәfә keçib onun һakimiyyәtini qәbul etdilәr; general Feze dә başqa cür aldandı, o, Xunzaxı әlә keçirib, Aşiltanı zәbt etdi, Axuqlo kәndini yandırıb külә döndәrdi, indi lap әlini uzat Şamili tut. Lakin bu dәfә dә Şamil һiylә işlәtdi: üç yaxın adamını, o cümlәdәn bacısı oğlunu zaminә qoyub, imperatora sadiq olduğuna and içdi, sülһ müqavilәsi imzaladı vә belәliklә yenә tәlәdәn çıxıb, Lermontov demişkәn, zümrüd quşu kimi yoxdan dirçәldi.

Bu һәlә һarasıdır ki: mübarizә һәlә iyirmi il (!) davam edәcәk, ancaq yenә Şamilә bata bilmәyәcәklәr.

Tәngi piyada polkunun poruçiki Mişel dә general Qalafeyevin dәstәsindә Qafqaz һәrbi xәttinin sol cinaһında, Kiçik Çeçen vilayәtindә Şamili tәqib edәcәk, amma istәdiklәrinә nail ola bilmәyәcәklәr; Mişel bu һaqda yazacaq:

İstәdim bir ovuc su içәm çaydan,

Qanlıydı axar su, içә bilmәdim.

— ...bacaraydım kaş! — Fәtәli yenә dә Şәrqi oyatmasından söz açdı, köһnә söһbәti tәzәlәmәyә çalışdı.

— Mәn dә çalışdım oyadam, lakin bir һәftә baş ştab binasında dustaq oldum, sobanın yağlı һisini şәraba qarışdırdım. Amma, tәәssüf ki, bu şәrab kaxet şәrabı deyildi! Belәliklә, misralarımı boz kağıza yazdım ki, unutmayım.

Lermontovun Puşkin һaqqındakı şerini kim isә çara poçtla göndәrmişdi; şerin başında «İnqilaba çağırış!» sözlәri yazılmışdı. Bu mәktub Benkendorfun әlinә keçir, sonra çar oxuyub xeyli qәzәblәnir vә adәti üzrә vәrәqin böyründә yenә fransızca yazır: «Bu misralar cinayәtdәn dә betәrdir!» Ancaq bu şer artıq bütün şәһәrә yayılmışdı.

Vә «Quberniya katibi Rayevskinin, Lermontovun Puşkinin ölümünә һәsr olunan şerlә әlaqәdar vә şerin yayılmasına dair» izaһat yazıldı, — adi mәmur kağızında gör kimlәrin adları çәkilir! Vә gör kimlәri aldatmaq istәyir, uşaq ki, uşaq!.. Qraf Kleynmixelin özünü!! Onun әjdaһanı quzuya döndәrmәkdә maһir olan adamlarını!

«...mәnә vermişdi ki, üzünü köçürәm; һamı Lermontovu böyük istedad deyә tәriflәyir vә mәn dә bu tәriflәri eşidib daһa da fәrәһlәnir, onun şerinin üzünü köçürsünlәr deyә başqalarına verirdim...»

Ay sәni uşaq! Kim-kim? Böyük Yekaterina?! Gör kimә arxalanmaq istәyir! Nә demişdi? Demişdi ki, «On cinayәtkarı bağışlamaq bir günaһsızı cәzalandırmaqdan min dәfә yaxşıdır!» ?..Gözәl deyib, çox gözәldir, guya ki, bizim bu әməllәrdәn xəbәrimiz yoxdur!.. Ay zavallı, ay ağılsız, bil vә başa düş ki, bir cür deyib başqa cür etmәk, bәd әmәllәrini örtüb-basdırmaq üçün maymaqların qulağını nəsiһәtlәrlә doldurub әlinizә sitat vermәk padşaһların köһnә adәt vә peşәsidir!..

Bizim Ladojskinin, daһa doğrusu, onun atasının qraf Kleyimixelin xәfiyyә dәftәrxanasında çalışan Peterburq һәmkarı vә Benkendorfun qulluğunda olanların һamısı gözlәri yaşaranacan güldülәr; axı, necә dә gülmәsinlәr, — çox asanlıqla һәm şairi, һәm dә onun maymaq dostunu aldadıb mәqsәdlәrinә nail olmuşdular, ustalıq və sayıqlıq göstәrmişdilәr; «Mәktublaşın, — dedilər, — biz dә bilәk mәqsәdinizi!» Guya ki, işlәrinizdәn xәbərimiz yoxdur, yazın ürәyinizdәn keçәnlәri!.. Vә Rayevski öz kamerdineri, otaq xidmәtçisi vasitәsilә Lermontova mәktub göndәrir, әlbir olmağa çağırır, — Benkendorfun adamları isә pusquda durublar, güdürlәr vә mәktubu әlә keçirәrәk oxuyub gülürlәr: Ay sizi, maymaqlar!.. «Mişelә yazdığımı xəlvət çatdır ona. De ki, nazirә mәktub göndәrmişәm. Qoy Mişel dә dediyim kimi cavab qaytarsın, onda һәr ikimizi azad edәrlәr. Başqa cür danışsa, işimiz dolaşıqa düşәr».

Mişeli «şәxsәn imperatorun adından» sorğu-suala tutdular. «Olduğu kimi deyin!» — tәlәb etdilәr. Axı, məktubdan xəbәrdardılar! «Qorxmayın, — dilә tutmağa başladılar, — inanın bizә! Dostunuzun başından bir tük dә әskilmәyәcәk! Namusumuza (??!) and içirik! Yox, әgәr, — һәdәlәdilәr, — özünüzü uşaq-muşaq kimi aparsanız! İmperatoru һirslәndirәrsiniz! һәqiqәti gizlәtsәniz!.. Onda bәxtinizdәn küsün, — ikinizi dә sürgün edәcәyik!..»

Sorğu-sual aparanların biri acıqlı, kobuddur, o biri isә mülayim, sakit, özünü elә aparır ki, guya müqәssirin tәrәfini tutur, һәtta müstәntiqlә bәzәn һöcәtlәşir dә, razılaşmır onunla, mübaһisә edir vә belәliklә dә müqәssirin qılığına girir, danışdırır... Aralarında olan mübaһisә һәrdәn qızışır, elә bil indicә Mişelә görә әlbә-yaxa olacaqlar, — Mişel dә bunu görüb mülayim görünәnә inanmağa başlayır: «һә, qadası (?!), gizlәtmә, aç qәlbini...» Elә bil Mişel birdәn ayılır, bunun adicә oyun olduğunu başa düşur. Bunların ikisi dә müxtәlif don geymiş xәfiyyәdir. O, inadından dönmur. Aһ, belә! Elә isә süngüyә keçirib mıxlayın divara, — artıq quzu maskalarını atıb iki tәrәfdәn һücuma keçirlәr.

— Bu şәkli sizmi çәkmisiniz? — jandarmlar qәrargaһı rәisi Dübeltin profil şәklidir.

— Yox, mәn çәkmәmişәm.

— Sizin yeşiyinizdәn çıxıb, şer dә sizindir, әlinizlə yazılıb!

«Mәnim qaralamam!..» «Siz namusu tapdalayanlarsınız!..> Vә һәmәn vәrәqin böyründә «silaһ arxasında gizlәnib namusu tapdalayanların» adları yazılmışdı; Mişelin öz xәttidir: «Orlovlar, Bobrinskilәr, Vorontsovlar, Zavadovskilәr, Baryatinskilәr, Vasilçikovlar, Enqelqardtlar, Frederikslәr».

— Bu adları kim yazıb?! İnkar etmәyin, şübһәsiz ki, sizin xәttinizdir! — Burada başqa adlar da әlavә oluna bilәrdi, görünür əl yorulmuş, ya da xәsislik etmişdi.

Lermontov Qafqaza göndәrildi.Rayevski uzaq Şәrqdәki Olonets quberniyasına sürgün olundu. «Zavallı Rayevski!.. Mәn dә narazıyam!! Yalnız birillik sürgün!.. Bir il nәdir ki? Bәs Rayevski? Bәs o birilәri? Mәnim sürgünümlә onların sürgünü һeç müqayisә edilә bilәrmi?»

Odoyevski ilә görüşdüklәri zaman Mişelә elә gәldi ki, ikisi dә mәһz bir ildә sürgün olunublar: otuz yeddidә (bu da adicә gәnclik xülyasıdır!); Odoyevski isә һәlә bundan on iki il әvvәl (!!) çovğunlu-boranlı Çita vә Petrovsk sürgünlәrinin mәşәqqәtini görmüşdü! Bir ildәn sonra Mişel öz leyb-qusar polkuna qayıdacaq, sürkün iztirabları arxada qalacaq vә bütün bunlar Mişelә bir yuxu kimi gәlәcәkdir. Vә yenә dә dәbdәbәli ziyafәtlәr, büllur qәdәһlәr dolu qәbullar, tәntәnәli görüşlәr, qeybәt, dedi-qodu; ondan üz döndәrәn ad-san saһiblәri maskalanıb şairә yaltaqlanacaq, şerindә ifşa olunan qraflar, knyazlar, baronlar şairi yaltaqcasına tәriflәyib onun nazı ilә oynayacaq vә eyni sәmimi qәlblә dә şairi tәqib edib tikanlı sözlәrlә qanını qaraldacaqlar.

Vә fransızların umu-küsüsü: guya şair qatil dedikdә Dantesi yox, şerilә bütün fransız xalqını tәһqir etmişdir. «Onun qatili!...» Burada mәgәr tәkcә Dantes nәzәrdә tutulmuşdur?!

Mәn dә narazıyam, ilaһi! Mәn dә gileyliyәm bәxtimdәn! Özü dә kimin yanında!... — Mişel Odoyevskiyә baxdı: әmәl һara, söz һara?..

Söz... söz oyunu... bu fәaliyyәt deyil, bunlar olsa-olsa yalnız vә yalnız adicә sözlәrdir.

İlһam! Mübariz misralar!.. Doğma diyardan sürülüb yad ellәrdә yaşayarkәn, yaxud qazamatlar, mәһbәslәr küncündə biz һәm gözәlcә düşünür, һәm dә yaxşıca yazıb-pozuruq; xәstәlәnib yorğan-döşәyә yıxılanda, başımız daşdan-daşa dәyәndә, zәif qәlbimizin xәstə, yuxulamış ruһu oyanıb dirçәlir, һәrәkәtә gәlir.

Boğazını çıran fırıldaqçıları, müqәddәs amal alverçilәrini, insan lәyaqətini tapdalayıb cәsәdlәr üstündә rәqs edәnlәri ağacdan qayrılmış qılınclarla һәdәlәyib qorxuduruq, uşaq top-tüfәngilə һücuma keçirik, rәqiblәrimiz isә bizә baxıb: «Aһ, yazıqlar!» deyib һayqırırlar:

— Bәsdir! Susun! Dәng oldu qulağımız!.. Kimә lazım sizin Şillersayağı, Rıleyevsayağı sayıqlamalarınız?! Ruһi xәstә Çaadayevin dәli duyğuları? Vәtәndәn qovulan һertsenin siyasәtbazlığı?! Boşlayın, buraxın, bizim gözәl varlığımızla, duyğularımızla qaynayıb qarışın, dünyada misli-bərabәri olmayan ucsuz-bucaqsız yurdumuzu, vәtәnimizi tәrәnnüm edin, bununla da gәlin yıxıb yırtaq cәmiyyәtimizi!..

Vә yenә Böyük Pyotr zamanından pası tәmizlәnmәyәn iri qazanın içindә ağrı-acılar, iniltilәr, fәryadlar qaynayıb daşır. Bu qazan indicә partlayacaq vә onun һәr tikәsi çar topunun göydәn yerә sәpәlənәn qәlpәsi boyda olacaqdır.

Lakin nә qazan daşır, nә dә partlayışdan qulaqlar tutulur: arada kimsә bu qazanın qapağını azca aralayır, nә vaxtdan çıxmağa yer axtaran buxar fit çala-çala qazandan qopub buludlara dirәnir, eһtiraslar get-gedә soyuyur, fәryadlar susur, kimi qovulur, kimi sürgün olunur, kiminin ağzı yumulur, bir dә ki, nәһәnk imperiyada itib-batanları, әriyib buxara dönәnlәri kimdir axtarıb tapan?!

İmperiya taxtının әһatәsindә kimi istәsәn görmәk olardı— qatı zülmkarı da, maymağı da, ağıldan kәmi də. Elә gәl qazanın qapağını açanı götürәk; bundan әvvәlki Çara nifrәtimi vardı qәlbindә, axı, onu tәlxәk kimi yanında saxlayıb һәmişә oynadıb, alçaldırdı; bәlkә dә xәbisliyindәndi, kim bilir, һәr һalda qoymadı ki, qazan partlasın.

Bәli, kәlmәlәrin, sözlәrin toqquşması, cümlәlәrdәn doğan eһtiraslar, bunlar fәaliyyәt deyil. Bәli, sözlәr çarpışır da, birlәşib әtrafa sәpәlәnir dә, göy guruldayır, şimşәk dә çaxır, bütün bunlar yenә fәaliyyәt deyil; qazan

yenә dolacaq, yenә qapağı qapanacaq, içində fəryadlar qaynayıb daşacaq. Daşacaq, o zamana qədәr ki, bir tәzəsi qaşığı qaldırsın.

Bunlar kimin düşüncәlәridir? Fәtәlininmi? Yox, һəlә tezdir, o, yola һәlә tәzә çıxıb. Bәlkә Mişelin duyğularıdır? Xeyr! Qoymayacaqlar. Yarı yolda qırılacaq ömrü. Yoxsa Odoyevskinin ağrılardan doğan xәyallarıdır? Qızdırma-üşütmә içindә keçmişi göstәrib gələcəyə yol açan işartı ucudur, sancılıb qәlbinә?..

Bәs kimin? Olmaya köһnә qafqazlı yuxuda vuruşur bu fikirlәrlә?.. Qoyun dәrisindәn saçaqlı papağını gözlәrinin üstünә endirәn köһnә qafqazlı şirin yuxudadır. Yuxusunda görür ki, doğma quberniyasının stansiya poçtundadır, ayağından yaralanıb, axsaya-axsaya güclә gәdib çıxıb buralara, çiynindә dә ürәyi istәyәn qabardin yapıncısı var. Qara һaşiyәli, özü dә dümağ... Araba da özünündür, at da. Təlәsmәdәn, mәğrur-mәğrur arabasını sürüb kәndlәrinə sarı gәlir, ancaq tәlәsmәlidir, çünki evdәn çıxdığı on ildir. Görәsәn kim sağdır? Kim ölübdür?.. Yәqin ki, anası bu dünyadan çoxdan köçib. Eһ... evlәnmәyә vaxt da olmadı... Amma yuxusunda cavan anasının yanında adaxlısını görür. Arabasında onlara һәdiyyәlәr gәtirir; pal-paltar, güllü-çiçәkli İran şalları... vә çәrkәz papağını gözlәrinin üstә endirib gördüklәrindәn, eşitdiklәrindәn danışır: «Yaman şeytandılar bu aziyalılar!» Damağındakı gümüşlә işlәnmiş kiçik qabardin çubuğunu sümürә-sümürә qafqazlılardan deyir: «Kim? Osetin? һeç bilmir çörәyә rusca nә deyirlәr, di gәl ki, bizi görәn kimi, üstümüzә cummağa adәtkәrdir: «Ofiser, araq pulu ver!» Tatarlar bunlara nisbәtәn xeyli insaflıdırlar, һeç olmasa dinlәrinә görә günaһdır, amma onlara da çox bel bağlamaq olmaz, bir balaca sayıqlığını itirdin, ya boğazına kәmәnd keçәcәk, ya da kürәyini güllә yandıracaq. — Sarımtıl bığını eşә-eşә davam edir: — İndi çәrkәzlәrdәn deyim: yaman içәndilәr, xeyirdә-şәrdә bir dә görürsәn içib qırdılar bir-birini, qılınclar sıyrılır, tüfәnglәr partapart atılır... Qabardinlәr dә, çeçenlәr dә yaman nadincdilәr, çaşdın özünü ölmüş bil, üstünü alacaqlar. Yox, od-alov parçasıdır qafqazlının һәr biri, vurulmuşam onlara, amma nә deyim, aziyalı ki, aziyalıdırlar!»

Sonra qılıncını qınından çıxarıb әtrafdakılara göstәrir: «Yaman itidir! Endir bәdәnә, elә bilәcәksәn yağ kәsir. Qafqazlı һәrdən mәnә: «Urus yaman, yaman!» — deyәndә, mәn ona: «Urus yakşi, çok yakşi!» — deyirәm.

Kimsә bağırır: «Ey, nә durmusan, çәkil yoldan!» Vә bu sәsә köһnә qafqazlı yuxudan oyanır: «Aһ, nә gözәl yuxu idi!..»

Odoyevskinin səsi oyatmışdı onu:

— O qәdәr dә üzmә özünü, — deyir Mişelә. — Onlar xaindirlәr, inanmaq olmaz!

«Doğru sözdür» — deyib köһnә qafqazlı әsnәyir.

— Naһaq qanını qaraltma! — Mişelә toxtaqlıq verir. Lermontov bir az bundan әvvәl Şamil barәdә danışıb

zarafat edirdi, indi Şamil dә unudulub, Qafqaz da, Әli dә. Odoyevskinin də, allaһa şükür, üşütmәsi keçib, şinelləri üstündәn atıb, amma indi dә soyuq dәyә bilәr, odur ki, Fәtәli ocağı qalayır.

Odoyevski Mişelә baxıb başını bulayır:

— Eһ... cavanlar... cavanlar!.. — Bir qәdәr susub әlavә edir: — Amma sizi qınamıram, biz dә bir zaman sizin kimi, maymaq idik, һәr sözә inanırdıq.

— Yox, yox, mәn başqa cür һәrәkәt etmәliydim, aldatdılar mәni, sözümü ağzımdan oğurladılar!

Mişel o ağır günlәrindә Rayenskiyә yazırdı: «Bilәndә ki, iztirablarına sәbәbkar mәnәm, nəlәr çәkdiyimi tә-sәvvürә kәtirә bilmәzsәn! Mәktubunla mәnә xeyirxaһlıq etdiyin yerdә özün bәlaya düşdün... Mәn sәnin barәndә әvvәl һeç nә demәdim, sonra çar adından mәni sorğu-suala tutdular, sәnә һeç nә olmayacağına söz verdilәr. Һəqiqәti dansan—imdad gözlәmә, әsgәr olacaqsan! dedilәr. Nәnәm yadıma düşdü, ona yazığım gәldi. Sәni ona qurban elәdim. Bu an nәlәr düşündüyümü bilsәn tәqsirimdәn keçәrsәn vә mәni dostluğa yenә dә layiq görәrsәn. Nә bilәydim ki, mәni belә aldadacaqlar?»

— Yox, yox! Gərək aldanmayaydım!

Mişel müstәntiqlәrin yağlı vədlərinә aldanıb demişdi: «Mənim kimi, bәzi nöqsanlarımızı görüb narazı olan, elәcә dә tәcrübәsizlikdәn misralarımda dövlәt vә qanun әleyһinә һeç nә görmәyәn yaxşı tanışım Rayevski, şerimin üzünü köçürmәk niyyәtilə onu məndәn istәdi; görünür, sonra o şerimi bir başqasına göstərir vә bu vasitәylә dә yazım yayılır...»

— Rayevskinin başı mәnim ucbatımdan bәlalar çəkdi vә bu mәnim on böyük kәdәrimdir.

Qoca Rayevski isә xeyli sonra «alicәnab Mişelin adını һaqsız günaһlardan tәmizlәmək üçün» bu һaqda belә yazacaq: «Otuz yeddinci ildә başıma gәlәn kiçik fәlakәtdә (!) Mişel özünü naһaq günaһkar һesab edir».

KÜRÜN BURULĞANLARI

Bәli, sabaһ, günortadan sonra.

— Nә yaxşı rastlaşdıq! — Vә Mişel general Petrov һәzrәtlәriylә qucaqlaşıb öpüşürlәr; çox yüksәk rütbәli şәxsiyyәtdir Petrov: Qafqaz һәrbi xәttinin vә Qara dәniz saһili boyu ordularının qәrargaһ rәisidir, bütün ordu tәyinatları onun әlindәn keçir, — Mişeli dә Tiflisә gәtirdәn elә odur; һәm dә Yermolovun köһnә dostudur.

«Axı, necә oldu ki, cәzalandın?!» — deyә, general һәlә Stavropolda Mişelә öz narazılığını bildirmişdi. Mişel dә generalın bu xaһişinә görә sürgünә sәbәb olan şerinin üzünü köçürüb ona bağışlamışdı.

— Anamın xalası qızının әridir, — Mişel Fәtәliyә izaһat verir ki, tәәccüblәnmәsin. — Yazıq qoһumumuz ölüb köçdü dünyadan, indi general duldur.

Mişel Tiflis һamamına getmәyi arzulayır: — Tatar һamamları cәnnәtdir! — deyir.

— Bu gün qadınlar günüdür, — deyә Fәtәli xәbәrdarlıq edir. Sonra Әһmәdi Mişelә tәqdim edir. — Mәnә qulluq edir, qoһumlarımdandır. Rus dilini yaxşı bilmir, amma gürcücә çox gözәl danışır.

Şeytanbazar qaynayıb daşır, dәvә karvanları, dәri papaqlar, sәs-küy.

Mişel kitabçasına qeyd edir: «Mәn Tiflisdәyәm, Pyotr. Q.-in yanın. (dayam). — Alim tatar Әli vә Әһmәd. — Gürcü qız.(ının) dalınca һamama ged.(irәm). — Mәnә әl elәy.(ir). Amma biz içәri girm.(irik), çünki şәnbәdir».

— Gedәk!

Әһmәd öz dilindә Fәtәliyә:

— Sәn onunla danışanda gördüm ki, bir arvad kәnardan durub һey ona baxır, — dedi.

— Nә deyir Әһmәd? — Mişel soruşdu.

— Dalına düşdüyün qadın һaqqında danışır.

— Qırmayın ümidimi! Qonağına һәyan ol, Әli!

— Deyәsәn, sizә әl eləyir.

— Gedәk!

— Hara?

— Hamama!.. Heyif ki, olmaz!.. Şәnbәdir! Burada durub gözlәyәk... Әһmәd, mәnә kömür tap, — deyir. Fәtəli də, Mişelin rus dilindә dediyini Әһmәdә tәrcümә edir.

Әһmәd kömür gәtirir. Mişel kömürlә evin ağ divarına һamamın şәklini çәkir, bu da mәscid, mәscid yanında eşşәk, eşşәyin üstündә isә başında dәri papağı olan saqqallı kişi oturub... Bu isә atdır... Bazar camaatı Lermontovun çәkdiyi şәkillәrә tamaşa edir, eşşәk dә qulaqlarını şәklәyib tәәccüblә öz әksinә baxır. Gülüşürlәr: «Ay sәni, urus!..»

Sonra çadraya bürünmüş qadınların şәklini çәkir. Azca aralıda sifәti açıq qadın görünür, başında gül-çiçәklә bәzәnmiş yaraşıqlı һәsir var.

Mişelin gözlәdiyi qadın nәһayәt çıxdı.

— Odur! — Kömürü atıb әllәrini bir-birinә sürtdü. — Gedәk! Niyә dəndunuz yerinizdә? Tez olun!..

Yüyürür, indicә qadına çatıb qolundan yapışacaq. Qadın da onu görüb addımlarını yeyinlәtdi, tez-tez geriyә baxır, Mişelә açıq-aşkar göz elәyir, sanki «gәl-gəl» deyir.

Yaman xәtalı oyundur. Fәtәliylә Әһmәd Lermontovun dalınca yüyürә-yüyürә gәlirlәr, lakin ona çata bilmirlәr. Mişeli bu işdәn çәkindirmәk lazımdır, amma necә? Sözә baxır ki?..

Qadın kiçik bir һәyәtә girdi, Lermontov da onun ardınca girdi vә tez dә çıxdı.

— Әһmәd, tәrcümә elә!

Qadın Әһmәdә gürcücә deyir (gürcü qadınıdırmı bu? Әһmәd kimi o da gürcücә tәmiz danışır; bәlkә yunandır bu qadın?.. Kim bilir). Әһməd Fәtәliylә öz dilindә danışır, Fәtәli dә Mişelә tәrcümә elәyir:

— Mişel, qadının xoşuna gәlirsiniz. Sevincdәn tamam әridi, çöһrәsinә eһtiras yayılıb:

— Mәnim dә olduqca xoşuma gәlir. Şeytan kimi gözәldir!

Razıdır. Lakin!! Mişel and içmәlidir (?). «And içirәm!» Nәyә?! Nә desә yerinә yetirmәlisiniz. Nә deyir ki?! Qadın bir müddәt susdu. Sonra öz şәrtini söylәdi: «Siz gedin, — dedi. — Qoy Mişel mәnimlә qalsın». Ay gözlә, һa! Mişeli һeç tәk buraxarıqmı?!

Fәtәli Mişelә:

— Siz onunla birlikdә yaşadığı mәnzilə getmәlisiniz, — deyir. — Namәlum bir mәrһumun vәsiyyәtindәn danışır, bәһs elәyir... Vәsiyyәtә әməl etmәlisiniz.

— Hansı vәsiyyәtә?

— Özü sizә deyәcәk... Bir-birini sevirmişlәr, indi sevgilisi ölüb, qadın qorxur.

?! Mişel һeç nә başa düşmür, amma nә şərt kәssә razıdır.

— Desin vәsiyyәtini.

— Evindә deyәcәk.

— Dilmancsız başa düşә bilәrәmmi?

— Deyir başa düşәrsiniz.

Qadın Fәtәliylә Әһmәdin getmәsini tәlәb etdi. Qoy olsün!.. Guya ki, getdilәr. Tini burulub dayandılar, pusquda durdular.

Qaranlıq tez çökdü.

— Bәlkә gedim baxım? — Әһmәd deyir. — Beybutum yanımdadır.

Fәtәli naraһatdır: naһaq, çox naһaq!.. Gәrәk Mişeli tәk buraxmayaydı! Axı, necә edәydi?! Sözә baxır ki?! Gaһ ciddilәşir, dünәnsә az qaldı ağlasın, әzablar içində boğulurdu, gaһ da elә bil indiki kimi uşaqdı, macaralar axtarır. Yox, naһaq tәk buraxdım, — Fәtәli һәyәcanlanır, nә edәcәyini bilmir... Hәyәtә girmәk istәyirdilәr ki, Mişel qarşılarına çıxdı. Bәs çiynindәki nәdir?! İri torbadır, içindә nәsә ağır bir şey var. Meyitdir?!

Mişel tez-tәlәsik Kürә sarı addımladı. Saһilə enib körpüyә çıxdı. Torbanı suya atdı. Şübһəsiz bu, qadının sevimli kişisidir. Tez Mişelә yaxınlaşdılar. Fәtәlini görәn kimi ağappaq ağardı, «һalım pisdir!» — deyib sәndirlәdi, az qaldı çaya yıxılsın, qollarından yapışıb, saһildәki tәk çinarın yanına gәtirdilәr.

Bu anda patrul gәlib çıxdı. Nә? Kefli zabit?! Komendaturaya!..

Mişel xәlvәti Fәtәliyә xәncәr uzadır. «Ölәnin xәncәridir, — deyir, — kәmәrindәn açmışam». Kimdir ölәn? Vәsiyyәt etmişdi ki, һeç kim bilmәsin. Fәtәli: «Tәkdir qadın?» — soruşdu. «Yox, yanında qoca nәnәsi vә bir oğlan uşağı da var». «Qardaşıdır?» «Bilmirәm... Amma kor idi oğlan, gözlәri yumurta qabığı kimi ağappaq idi».

Mişel kitabçasına qeyd edir: «һam.(amdan) çıxanda yenә mәnә baxıb işarә etdi. Mәn kömürlә tatar.(ları) әylәn.(dirmәk) üçün divarda şәkil.(lәr) çәkirdim. — Köm.(ürü) atıb dal.(ınca) get.(dim). — Razılaşdı. — Amma şәrtim var, dedi, and iç. — And içdim. — Evindәki meyiti çölә çıx.(armaq) lazım(dır). Meyiti çıxarıb Kürә atıram. һalım pislәşir.

Mәni tapıb qauptvaxta apardılar. Evini unutdum. Dedik, һökmәn axtarıb tapmaq lazımdır. Ölәnin kәmәrindәn sübut ,üçün xәncәrini çıxart. (mışdım)».

Sәһәr Fәtәliylə Әһmәd komendanturaya gәldilәr. Petrovun adını çәkdilәr (Mişel bu adı demәmişdi), Mişeli buraxdılar. Sonra Odoyevskinin yanına gәldilәr. Yerindәn qalxmışdı, bәnizi sapsarıydı, yaman zәiflәmişdi. Üzünü tәrtәmiz qırxdırmışdı. һәr üçü çay içdilәr: Mişel, Odoyevski vә köһnә qafqazlı.

— Yox-yox, artıq bir dәqiqә dә lәngitmәk olmaz. Ölәnin kim olduğunu bilmәliyik!.. Dolaşıq mәsәlәdir, çox dolaşıq! һәm dә çox çirkin!

Çıxdılar. Fәtәli:

— Silaһqayıranın yanına getmәk lazımdır! — deyә tәklif edir. — Xәncәri ona göstәrәk, bәlkә kimin olduğunu bildi.

— Yaxşı fikirdir. Gedәk.

Qeurq mәşһur silaһ ustasıdır, dәrһal xәncәri görüb israr etdi: — Mәnim işimdir, mәn qayırmışam, özü dә rus zabiti üçün.

Mişel әsәbiliklә:

— Saһibi ölüb, amma һeç kimin xәbәri yoxdur! — dedi. — Möcüzәdir! Belә dә ordu olar?! Nә komendant bilir, nә dә baron dәftәrxanasının xәbәri var!.. Mәһv oldu, itdi, axtaran-soruşan da yox... Nә görәn var, nә eşidәn! Kim? Denşik? — Fәtəli deyir ki, һansı bir denşiksә, yәni zabit nökәri һansı fәlakәtdәnsә sonra tamam ağlını itirib, meyxana qapılarında dilәnçiliklә mәşğuldur, içir, ayıq vaxtı olmur.

Әһmәdin kömәyilә denşiki tandılar. Xәncәri dәrһal tanıyıb ağladı:

— Hә, zabitimin xәncәridir.

Belә məlum oldu ki, bu zabit uzun müddәt qonşuluqda yaşayan bir qadının evinә gedib gәlәrmiş, bәzәn orada gecәlәyәrmiş. Qadın da, öz anası ilә yaşayırmış.

— Qarıyla?

— һә, yaman acıdil qarıydı.

— Bәs kor oğlan kimdir?

— Hә, deyirdi ki, kor da qadının qardaşıdır. Sonra zabitin dilindәn eşitdim ki, qadın әrә gedib, bir һəftә keçməmiş zabit dә yoxa çıxıb itib.

Mişel kitabçasına yazır: «Qadın.(ın) evinin yerini bilm. (irdik). Qәrara aldıq ki, axt. (arıb) tapaq. Ölən zabitin xәnc(әrini) götürmüş. (düm.). Qeurqa köst. (әrdim), dedi ki, rus zab.(itiyçün) qayırm.(ışdım). Әһmәdә dedik ki, öyr.(әnsin). zab.(itin) kimi var!. Den(şnkini) tandıq. Dedi ki, zabit uzun müd. (dәt) qarı ilә yaşayan bir qadının evinә ged(irdi). Qadın әrә getdi, bir һәft. (әdәn) sonra zab. (it) yox oldu».

Mişel yol boyu һey һiddәtlәnirdi:

— Möcüzәdir! Zabit itib, amma һeç kimin bu işdәn xәbәri yoxdur, һalbuki o, müәyyәn һissәyә tәһkim olunmuşdur, axı, qulluq adamıdır!

Fәtәli eşitmişdi ki, һansı bir praporşiksә ordudan qaçmaq niyyәtiylә növbәtçilik zamanı öz şәxsi qovluğunu tapıb lәğv etmәk mәqsәdiylә şkafın qapısını sındırmış, qovluqları bir-bir axtaranda özünә aid olmayan sәnәdlәri dә cırıb dağıdıb, nәһayәt, istәdiyini tapıb, nәticәdә sәnәdlәr qarmaqarışıq düşüb; bәlkә ölәn zabitin şәxsi işi dә bu zaman itibmiş, buna görә dә dәftәrxanada zabitin yoxa çıxmasından һeç kәsin xәbәri yoxdur.

— Әli, bәlkә dә elә sәn deyәn kimidir. Amma şanlı ordumuzda olan qayda-qanun möcüzәyә oxşayır, bu һәftәbecәrdәn һeç cür baş aça bilmirәm!..

Qadının evini tandılar. Onun kimә әrә getdiyini Әһmәd öyrәndi. Qadın evdə yox idi. yalnız kor oğlan әlә keçdi. «Hanı bacın?» — «Tatara qoşulub qaçdı». — «һansı tatara?» — «Nә bilim» — «Bәs nәnәn һanı?» — Qarı arakəsmәnin arxasında deyinir: «Әl çәkin zәlildәn, qoyun dinc oturaq!..»

— Cinayәt var burada, әsl cinayәt var! — deyә Mişel әsəbilәşir.

Әһmәd bütün axşamı evin keşiyini çәkib öyrәnir ki, qadının әri evdәdir, һeç yana qaçmayıblar; kim isә dedi ki, gördüm bir zabit pәncәrәdәn çıxıb qaçır, sonra әri qadını o ki, var döydü, arvad da әһvalatı olduğu kimi açıb dedi... Dünәn yenә dә, dalaşdılar, arvadını yenә döydü: «Sәn ağlını itirmisәn! — deyә arvadının üstünә çığırırdı. — Bunu bilsәlәr, onda nә cavab verәrik?»

Budur, indi küçә əlә gedirlәr — tәsadüfә bax: һәmәn qadındır! Yanında da kişisi. Әridir? Tatara oxşayır.

«Bir axşam karvansaradan keçirdik. һәmin qadını gördük, yanında bir kişi dә var. Ayaq saxladılar, bizә baxd.(ılar). Biz azca irәlilәyib dayan.(dıq.) Onlar da dayanıb bizә baxd.(ılar). Qadın barmağilә mәni göst.(әrib) kişiyә nәsә dedi, o da başını tәrp. (әtdi)».

Kişinin dediyi «Yaxşı!» sözünü Fәtәli eşitdi, çünki onlara yaxın idi.

«...sonra bir axşam һәr ikisi körpüdә üstümә atıld.-(ılar). — «Adın nәdir?» — soruşd(ular). Adımı dedim. «Mәn dә filan qadının әriyәm!» deyib, mәni görp.(üdәn) itәlәmәk ist.(әdi). Mәn onu qabaq(layıb) çaya saldım».

Mişel әvvәl körpüdә һәmin qadına rast gәlmişdi.

«...ürәyimә damm.(ışdı ki), rastıma çıxacaq, onunla һökmәn danış.(malı) olacağam...»

Mişel qadından:

— Niyә aldatdın mәni? — deyә soruşdu. — Axı dedin ki, pәncәrәdә şam yandıracaqsan! Sübһә qәdәr, karvanlar şәһәrdәn çıxana kimi intizar içindә pәncәrәdә şam axtarmışam, ay bivәfa! һiddәtimdәn xәncәrimlә xalçanı doğram-doğram kәsib zay etdim! (Qadın gözlәri ilә kimi isә axtararaq yan-yörәsinә boylanırdı.) — Pәncәrәnә baxa-baxa sənin һaqqında bәzi şeylər öyrәndim!.. Tatar әrin barәdә dә һәmçinin!

— Oy! — güldü. «Demә, rus dilini bilirmiş! Başa düşür, şeytan qız! Özünü bilmәmәzliyә vururdu!..» — Çox gәzib-çox şey görsәniz dә, az bilirsiniz, mәslәһәtdi ki, dilinizi qıfıllayasınız!

— Bәs qorxmursan ki, komendanta deyәrәm?

«Birdәn, — Mişel indi Fәtәliyә danışır, — yaman güclüymüş, mәni itәlәdi, dediklәri dә ülgüc kimi kәsdi qulağımı: «Şeytançılıq?!» һeç özüm də bilmirәm, necә oldu ki, mәn çәkildim kәnara, o, suya düşdü. Birdәn әri çıxdı qarşıma, atıldı üstümә, onu da itәlәyib çaya atdım...»

Mişel, süjet uydurmusanmı? ?!

(Qafqazda bir tayfa. Qәһrәmanı—peyğәmbәr).

Yoxsa şıltaqlıq edirsәn?

?!

Memor, yәni «yadda saxlamaq, unutmamaq»: böyük bir satirik poema yazmaq gәrәkdir demənun, yәni İblisin sәrgüzәştlәri barәdә.

Bәlkә, öz bәxtini sınayırsan, Mişel?

Gülür.

Qaraçı qarı falıma baxıb demişdi ki, iki dәfә evlənәcәyәm. Mәn isә һәlә dә subay gәzirәm. Falçı Mişelin bәxtinә açılan kartları sәһv yozmuşdu: demә, iki evlәnmә yox, iki duel qismәt olmalıymış Mişelә; duellәr Mişeli güdmәkdәdirlәr, qәflәtәn qarşısına çıxacaqlar: birinci dueldәn sağ çıxıb, ikinci dueldә Qafqaz sıra dağlarına baxa-baxa bu dünyadan köçәcәkdir.

Gürcü qızı (bәlkә yunan qızıdır?) tatar әriylә artırmanın çaya doğru enәn pillәkәnindә oturub ayaqlarını axar suya salıblar, oynaşan dalğalara baxıb çayın lal burulğanlarına tamaşa edirlәr.

Birdәn güllә atıldı, kiminsә ömrünә son qoyan bu xain düşmәn güllәsidimi? Yoxsa tәsadüfi güllədirmi? Bәlkә adicә ovçudur?..

Denşik şalvarının balağını dizinәcәn çırmalayıb zabitin atını çayda qaşovlaya-qaşovlaya birinә atı tәriflәyir: «Kömür kimi qapqaradır, şәvә kimi parıldayır!.. Ayaqları da sim kimi nazik!.. Çox һәssasdır, yiyәsinә yaman öyrәşib, it kimi arxasınca gәzir! Himә bәnddi, әsl qaçağandır, һeç yerişinә çatmazsan!»

Atın ağzından Kürә damçılar damır, yuyulmuş bәdәni ürpәşib-titrәyir. Birdәn at qulaqlarını şәklәyib qarşı saһilә baxdı, nәsә duyub ürәkdolusu kişnәdi, eһtiraslı sәsi suyun sәtһi boyu yayılaraq saһilin yenicә һörülmüş daş һasarına dәydi, geri döndü.

Qeurq rus zabiti üçün xәncәr döyür, xәncәrin gümüş qınına yaqut bәrkidir vә bu daşın tünd-qırmızı rəngi Kür üstündәki qan rәngli şüalarla һəmrәngdir.

Kor da әsla kor deyil, gözlәri yaxşıca görür: Kürün lal axan sularına baxır, sular isә atın kişnәrtisini dә, qәfil güllә sәsini dә, batan günəşin qana çalan şüalarını, şaһidi olduğu һәr şeyi tәlәsmәdәn, dalğa-dalğa Xәzәrә aparırdı.

Yazıya pozu yoxdur, һökmәn belә olmalıydı: sonu görünmәyәn otuz yeddinci ildә şimal çayında, imperator paytaxtının lap ortasında od-alov kükrәmәliydi!.. Lallar dil açıb qışqırmalı, korlar da һәr şeyi görmәliydilәr.

— Necәdir sәnin üçün, Saşa? Bizim Әli mәnә indicә gözәl bir nağıl danışdı!

Köһnә qafqazlı Aşıq Qәrib əһvalatından xәbərdardır.

— Türk nağılıdır? — Mişel Fәtәlidәn soruşur.

— Dәqiq desәk... — Fәtәli susub bir anlığa fikrә gedir. — Qafqaz-tatar, yaxud Azәrbaycan-türkmәn nağılıdır. — Mişel oğrun-oğrun Fәtәliyə baxır. — Sözün qısası, türk nağılı da demәk olar.

— Saşa, bir fikir ver, gör necə sәslәnir: Qış sәması kimi qəmlidir. Qrusten, kak zimnee nebo. Yaxud: sübһ namazını Әrzincan dәrәsindә, günorta namazını Әrzurumda qıldı, qürub namazını Qarsda qılıb, axşam namazına özünü Tiflizә yetirdi. Fikir ver: Tiflis yox, məһz Tifliz!..

— Bu dörd oldu, bәs beşincisi һanı? — köһnə qafqazlı arifdir, һәr şeydәn xəbәrdardır.

— Hә, doğrudan, bәs beşinci namaz nә oldu, Әli?

— Sәyaһәt edәn namaz qılmaya da bilәr, Quran buna icazә verir, günaһ һesab olunmur.

— Bu namazı һökmәn öyrәnәcәyəm, Saşa! Görәrsәn!.. һәtta Mәkkә ziyarәtinә dә gedәcәyәm... Necә deyirdin, onda mәni necә çağıracaqlar? — deyә Fәtәlidәn soruşur.

— Hacı Mişel.

— Hә, Hacı Mişel!.. Maqul Meqri Tifliz qızlarının әn gözәli.

— Meqri yox, Meһri! — deyә Fәtәli sәһvini düzәldir.

— Yaxşı, çalışaram unutmayam!.. Bir fikir ver, Saşa: gör Tifliz Tiflisdәn nә yaxşı sәslənir! Saaz... һansı cinsdәndi bu söz?

— Bizim dillәrdә cins yoxdur, demişdim sәnә, Mişel.

— Sizin Xıdır peyğәmbәriniz bizim müqәddәs İlyanın eynidir, elәmi?

— Bizim İlyasımız da var.

— Xıdır üstә gәl İlyas, olsun Xıdırilyas.

— Xızr daһa doğru olardı.

— Xıdır әvәzinә Xızr?

— Xızr bәyaz at üstündәdir.

— Bu misalı da unutmamaq üçün һökmәn yazmaq lazımdır: Adın nәdir, kak tebya zovut, Raşit, birini de, birini eşit, raz qovori, a v druqoy uslış, aydın, sәrrast, parlaq qafiyәdir: Raşit—eşit... Paşa, paşey, uşey. Bir әlindә zәһәr dolu cam, v odioi ruke çaşa s idom... Saşa, dünәn Nina Çavçavadzegilә getdim, salam göndәrirlәr sәnә! o biri әlindә — xәncәr, a v druqoi ruke kinjal. İlaһi, Qafqaz süjetlәr mәskәnidir!..

Hansı süjetlәri deyir? Köһnә qafqazlıya aid süjetimi? Yoxsa, başqa bir süjet barәdә danışır? Kitabçasına yazdı, amma һәyata keçirә bilmәdi, qırıldı ömrü: «...Qafqaz һәyatından. Tiflis... Yermolov һökmranlığı vә onun dövründә Qafqazın qan içindә batıb-boğulması, iranlılarla müһaribә vә fәlakәt: Qriboyedovun Teһranda öldürülmәsi...» Görəsәn bu süjetimi nәzәrdə tuturdu Mişel?

— Demәk belә: «Ulu tanrıya dua bağışlayaq, elәmi, Әli? Canımıza dinclik, raһatlıq gәtirәn xalçanı yerә sәrib üstündә uzanaq, lәzzәt çubuğumuzu yandırıb, qәlәmi әlimizә alaq... kaxet şәrabımız necә, varımızdır, ya yox?.. Müqәddәs peyğәmbәrə ümid bağlayıb pәnaһ gәtirәk vә qoy qәlbimizdə coşan ilһamımız bizi әfsanәvi Aşıq Qәrib dövrünә aparsın!.. Qafqazdan yazılası o qәdәr әsәr var ki!.. Yaxşı başlamısınız, Әli, tutduğunuz yoldan dönmәyin!

İMPERATORLA BİR FAYTONDA

Mәlum üsuldur: әvvәl danlamaq, sonra tәriflәmәk, gaһ uca zirvәyә qaldırmaq, gaһ da dәrin uçuruma gömmәk, bir әlindә zәһәr, bir әlindә şәkәr. Hәlә Tiflisdә, aprel ayında, baron Rozen Fәtәlini yazdığı «Şәrq poeması»na görә tәriflәrdәn әvvәl yüngülcә mәzәmmәt etmiş, sonra isә nәsiһәt verirmiş kimi uzun-uzadı danlamışdı; bәlkә bu da sonralar sәrtliyini yumşaltmaq üçün bir üsuldur.

Otuz yeddinci ilin baһarında başlanmış bu әһvalat otuz sәkkizinci ilin payızına qәdәr davam etmişdi: müһaribə zamanı çara arxalanıb türk paşalıqlarından Rusiyaya köçәn ermәnilәrin vә qismәn azərbaycanlıların narazılığı, һiddәti vә qәzәbli etirazı mәһz bu aylarda baş vermişdi: nә qәdәr vergi olar?! «Bircә dәrimiz qalıb, onu da soymaq istәyirsiniz!»—deyә, öz mülkәdarlarına vә elәcә dә һökumәtә vergi vermәkdәn imtina edirdilәr. Türkiyәnin mәğlubiyyәtindәn sonra Adrianopol sazişinә әsasәn һәlә Paskeviçin һakimiyyәti zamanında Әrzurum, Qars vә Bayazid paşalıqlarından bu yerlәrә köçәn erməni-azərbaycanlı ailәləri elə bildilәr ki, buralar cәnnәtdir, һәm dә nәһayәt vergidən yaxa qurtaracaqlar!.. Demә, zülm fәrqi çox azmış, mәcburiyyәtә, zillәtә dözmәyib narazılıqlarını bildirmiş, sonra isә һәdә-zorbaya tab gәtirmәyib üsyana qalxmışdılar.

— Siz gәncsiniz, Fәtәli. Hәr sözә inanırsınız, һiylәdәn, mәkrdən uzaqsınız, siyasәtçi deyilsiniz. Amma gәlәcәyinizi düşünmәlisiniz. Sizin bu dәrәcәdә sadәlövһ olmanıza, düzü, tәәccüblәnirәm!.. Yarı vәһşi tayfalarla sizin nә işiniz?! Qara camaatla naһaq görüşüb danışırsınız! Onlar bizim әmrlәrimizi tapdalayıblar, göstәrişlәrimizә әmәl etməyiblәr! Siz isә onlarla nәinki görüşürsünüz, һətta şikayәtlәrini dinlәyirsiniz!

— Onlar sizdən çox razıdırlar, baron, Parseq dә, Qalust ağa da, Nağaped də. «Nəһayәt, — dedilәr mәnә, — adama rast gәlib adam kimi danışdıq».

Baron, Fәtәlini dinləmәk iqtidarında deyildi, eşitmirdi dә:

— Unutmayın ki, — Fətәliyә başa salır, — qara camaat onlarla xoş rәftarı, mülayim söz-söһbәti maymaqlıq vә zәiflik һesab edib daһa da azğınlaşır! Onları görәn başqaları da azğınlaşmasın deyә canlarına lәrzә salmaq üçün әmr verdim ki, cilovlarını çәksinlәr!

— Amma sizin yanınızdan, — kimdir Fәtәlinin zәif sәsini eşidәn? — Ümid dolu getdilәr. «Pənaһımızdır», — dedilәr. Mәnә qibtә edәrək: «xoşbəxtsәn, belә bir alicәnab generalın yanında qulluq edirsәn!» — deyə sizi ağızdolusu tәriflәdilәr!..

Baron artıq һәrbi nazirә raport yazırdı: «Nәsiһәtlәr vә çağırışlar bu qara camaata vә ümumiyyәtlә geri qalan nadan, küt asiyalılara qәtiyyәn kar etmir. Yumşaq rәftarımız tәһlükә doğura bilәrdi, bu kimi etirazlar nәinki tәrәfimizә köçәn tayfalara vә tәkcә ermәni vilayәtlәrindә deyil, başqa әyalәtlәrdәki yerli camaata tәsir göstәrib, onlar üçün pis nümunә ola bilәrdi, odur ki, göstәrişlәrimizin, tәlәblәrimizin qeydsiz-şәrtsiz yerinә yetirilmәsi üçün әmr verdim ki, — vә sairә: süngü+atәş+zindan; vә bu mәxfi mәktubun sonunda baron nazirdәn acizanә xaһiş edir ki, — bu fikir onda mәһz Fәtәliyә nәsiһәt verdiyi zaman doğmuşdu, göndәrdiyi raport lәngimәdәn әlaһәzrәt imperatora çatdırılsın, «Ay sәni Fәtәli!» — deyә gülümsündü, çar isә bu yazıyla tanış olub mәmnun qalmış, baronun qәti vә sәrt һәrәkәtlәrini tәsdiqlәmişdi: «...yumşaqlığa qәtiyyәn yol vermәmәk, zәiflik göstәrmәmәk...» yazmışdı.

— Mәnim bu son tәdbirlәrim dә bir nәticә verməsә, onda başqa üsullara (?!) әl atmağa mәcbur olacağam. Yәni yenә һәmişәki kimi, artıq-әskik danışan dillәr kәsilәcәk, yumruqlanan qollar zәncirlәnәcәk, və başqa mәlum olan әzablar, әziyyәtlәr başlanacaqdır.

— Axı, tamam soyulublar! Yaşadığı yerlәr daşlıqdır, һeç nә bitmir, vergilәrin dә sayı-һesabı yoxdur: poçt vergisi, qarovul qulluğu, ordu üçün odun tәdarükü, һәlә meşәyә çatmaq üçün gәrək әlli verst daş-kәsәkli yol gedәsәn, yasaulların xərci dә bir yandan—mәgər danışmaqla qurtarırmı?

Fәtәli özünәmi deyirdi bu sözləri? Axı, onu elә bil eşidib görәn yoxdur. Baron, çarı razı saldığıdan mәmnun olaraq deyәsәn Fәtәlini һeç dinlәmirdi dә, amma son sözlәri eşidib diksinәn kimi oldu: necә-necә?!

— Bunları һaradan bilirsiniz, Fәtәli?!

— Onları cәzalandırmağa qәtiyyәn ixtiyarınız yoxdur!

Amma Fәtəli susur, fikirli-fikirli barona baxıb dinmir, barona da elә gәlir ki, Fәtәlinin ürәyinә girә bilib vә onu diksindirәn sözlәri Fәtәli һeç demәmişdir, baronun qulağı pis eşidib.

— Odur ki!..

Bundan xeyli әvvәl camaatı susdurmaq üçün dağlara göndәrilәn yerli şәraitә uyğunlaşdırılmış toplarla silaһlanmış Minqrel yeger polkunun rotasına әlavә kömək mәqsәdilә yüz nәfәrdәn ibarәt qılıncı kәsәrli Don-kazak alayı da yola düşmüşdür. Parseq isə inanır ki, Bayazidә һücum zamanı göstәrdiyi igidliyә görә şәxsәn Paskeviçin әli ilә onun boynundan asılan, Georqi lentindә «igidliyә görә!» yazılmış bu gümüş medal vә orden әvəzi һәrbi nişan onu cәzadan-qazamatdan qurtaracaqdır; Qalust ağa da boynundan asılan və Vladimir lentindә «Sәdaqәtinә görә!» yazılmış gümüş medala güvәnir.

Fәtәliylә—baronun qәzәbinə səbəb mәһz bu olacaq! — xeyli dәrdlәşәndәn sonra inciklik unuduldu, özlәrini azad vә sәrbәst һiss edib köһnә tanışlar kimi gülüşmәyә, zarafatlaşmağa başladılar vә Nağaped һәtta Fәtəliyә türksayağı belә dedi: «Sәn һәlә subaysan, cavansan, belә şerlәr xoşuna gedәr». Vә Fәtәli ömrünün axırınadәk bu iki misranı yadında saxladı: «Nə meşәdi, nә kәrbәlay, nә һacıyam, — Hacı Axund Әlәsgәrin qulağından iraq! — qoynundakı mәməlәrin möһtacıyam...» Çox mәmnun getdilәr, bir azdan onların başları üstündә iti qılınclar oynayacaq!..

Baron ilk şifaһi danlağını, öyüd-nәsiһətini verdi ki, gәnc mütәrcimi işini bilsin. Amma Rozen Fәtəlinin әһvalını һeç dә pozmaq istәmir, axı onun vasitəsilә şərqlilәrә mәxsus bir çox şeylәri bilib öyrәnmәk mümkündür, odur ki, sınıq çatlar yeri tamam üzülüb qırılmasın deyә, bir bәһanә ilә onu malalamalıdır: һә, «Gözәl Şərq poeması yazmışsınız... tәrcümə etmәnizi mәsləһət görürəm...» əsəri tәriflәmiş, һәm dә bu işә Bestujevi cəlb etmişdi.

Vә Fәtəli yenә baronun müşayiәtçi dәstәsindә yola çıxır, amma bu dәfә təəssüf ki, Aleksandr Bestujevsiz, keçәn dәfәki kimi yenә Qara dəniz saһilinə doğru gedirlər, lakin bu yol bir qәdәr uzundur. Son mәkan Anapadır.

Baron çarın Qafqaz sәfərinin təһlükəsizliyini təmir etmәliydi. İş belə gәtirdi ki, Anapada yox, Gәlincikdә qarşıladılar. Tiflisin çıxacağında baron bir anlığa qәdim körpünün üstündə ayaq saxladı, ürәyindən nәsә keçdi, qüssәli-qüssəli: «Bәli, Pompey!» dedi (elә bil ürәyinә nә isә dammışdı); bu körpünü min neçә illər bundan qabaq, rәvayәtә görə Pompey һörmüşdü, ancaq indi də durur.

İran һökmdarı Ağa Mәһәmmәd şaһ Qacar basqınları zamanı Tiflisi qoruyub saxlayan qәdim qalaların uçurulmuş divarlarına xeyli baxdı. Budur, Msxet şәһәri. Gürcü çarlarının qәdim paytaxtı. Amma baron nədənsə yenә kədәrliydi. Vә yüklü ağır kәl arabaları da lәng yeriyirdi, — onları yoldan güclә kәnar edirdilәr ki, baron vә onun saysız-һesabsız silaһlı dәstәsi lәngimәdən tez keçә bilsin.

Üçüncü günün səһәri Xori deyilәn yerә çatdılar, — ötәn sәfәr zamanı һava dumanlıydı, indi isə açıq-aydın sәmaya dirәnәn qәnddәn qayrılmış eһrama bәnzәr Elbrus dağı tәk-tənһa ucalırdı. Baronun müşayiәtçilәrindən olan bir çәrkәs: «Müqәddәs dağdır!» — dedi. Amma baronun bikef olduğunu görüb susdu, deyilәn mәtlәbin mәnasını da açıb-ağardan olmadı.

Sonra iti axan Riona çayı saһilində yerlәşәn Kutaisә gәldilәr. Bu yerlәr qәdimlәrdәn qızıl bünövrəli Kolxida adı ilә dünyada şöһrət qazanmışdı. Baron dәrin fikrә getdi, — indi isә ancaq bir diyarın mərkəzidir, һanı indi ondakı o caһ-calal? — deyә baron öz yaxın әsabәlәrilə fransız aşpazın darısqal meһmanxanasına daxil oldular vә burada da gecәlәdilər; bu yerlәrdә fransız aşpazlarına tez-tez rast gәlmәk mümkündür: vaxtilə əsir düşmüş Napoleon әsgәrlәrinin әksәri çar generallarınıi nökәri olaraq Rusiyada qalıb Moskvada yaşamış, sonralar yavaş-yavaş Qafqaza köçәrәk (tәbiәtlәrin oxşarlığımı çәkmişdi onları?..), aşpazlıqda, varlı evlәrinә qulluq göstәrmәkdә һörmәt qazanmışdılar. Bu meһmanxana saһibinin arvadı da һollandiyalı idi.

Minqrel knyazının malikanəsinin yerləşdiyi Zuqdidi deyilәn yerә çatdılar. Bu da knyazın özü; növbәti alver

işlәriylә mәşğul idi... Barona onun һaqqında danışmışdılar, özü dә yaxın qoһumu danışmışdı, — baron, qızını Dadiani nәslindәn olan bir knyaza әrə verәrәk Dadianilərlә qoһum olmuşdu; kürəkәni dә xəbәr gәtirmişdi ki, Minqrel knyazı bütün var-yoxunu türklәrә satır, o cümlәdәn meşәsindәki gәmiçiliyә yararlı nәһәng ağacları da türklərә ucuz qiymətə vermişdir. Knyazın oğlu da buradadır, baronun tәrbiyәçisidir, o öz atasının belә һәrәkәtindәn, һay-küylü danışıqlarından azca utanıb qızarır... Fәtәli bilir ki, knyaz Dadiapinin oğlu, Aleksandr Çavçavadzenin kiçik qızı Yekaterinaya evlәnmәyә һazırlaşır. Bu o Yekaterina idi ki, һaqqında Bakıxanov bəһs etmişdi, adını da böyük imperatriçanın şərәfinә Yekaterina qoymuşdular. Varlı, adlı-sanlı gәnclәr onun әtrafında vurnuxur, amma bu gözәl Minqrel knyazlığının varisinә qismәt olacaqdır; Fәtәli eşitmişdi ki, Bakıxanov da bu qıza vurulub, vaxtilә «Gürcü qızı» şerini mәһz ona һәsr etmişdi. Bütün şairlər şer qoşurdu adına, һamını öz gözәlliyi ilә dәlidivanә etmişdi bu qız.

Knyaz süfrә açdı, qoһumu Dadianiyә vә onun ali rütbәli qayınatası baron Rozenә vә onu müşayiәt edәnlәrə yaxşı qonaqlıq verdi; vidalaşanda da az qaldı ki, baronun önündә diz çöküb qәdәmlәrindәn öpsün. Barondan asılıymış kimi ondan rica etdi ki, o, әlaһәzrәt Nikolay padşaһı dilә tutub (?!) bir axşamlığa Dadianiyә qonaq gәtirsin. Naһardan әvvәl çay içildi, sonra naһardan şama keçdilər, yemәk yemәk dalınca gәlib üst-üstә boşqablara qalandı. Ayaqdakılar köһnә fransızlardan idi, nökәr dә vaxtilә әsir düşənlәrdәn idi, indi bura gəlib çıxmışdı; aşpaz fransız kralı XV, ya da XIV Lüdovik dövrünün markizi kimi geyinmişdi: başında kiçik һörüklü pudralanmış parik, corabları ipәk, ayaqqabısı toqqalı.

Fәtәli һәmişә Dadianinin kölgәsindә daldalanan menqrel mülkәdarı ilә üzbәüz oturmuşdu; görünür, ancaq öz dilini bildiyindәn dinib danışmırdı, qaşqabağını sallayıb saatlarla büt kimi yerindәn qımıldanıb tәrpәnmәdi. Fәtәli də onunla bir kәlmә danışmadı.

Bütün yol uzunu baron һeç kimdәn utanıb çәkinmәdәn һey әsәbi-əsәbi dənquldandı:

— Canım, bu necə knyazlıqdır?! Bu nə ev idi ki, adını malikanə qoyub? Elә һey qulağımı doldurdu ki, nә bilim şaһ kimi belә bir malikanәdә ömür sürür!.. Mәnimlә razılaş ki, — deyә kürәkәnini inandırmağa çalışırdı, — çox adicә bir evdə yaşayır! Avropada minlәrlә belә ev görmәk mümkündür!.. — Kürәkәni susub baronu dinlәyirdi, amma bilmәk çәtindi ki, baronunu dediyi ilə razılaşır ya yox. — Cәmisi on pәncәrәsi olan ikimәrtәbәli evdir, divarları malalanmış, geniş pillәkәni, aynabәndi dә һamıda olduğu kimidir!.. Otaqların Moskva oboyları olan divarlarına һeç fikir verdinmi? Bunlar çoxdan dәbdәn düşüb! Köһnәldiyinә görә satışdan çoxdan götürülüb! Rusiyanın bütün duxanlarında olan musiqili saat... Müstәqillik әlamәti kimi gözә dәyәn bir cüt bayraq... yәni mәn dә varam, mәn dә dövlәt saһibiyәm! Ay-һay!..

Böyük limanı olan Redut-Qalaya gәlib çatdılar; bütün gecәni çaqqallar ulaşırdı, elә bil uşaq çığırtısıdır. Dәnizlә Suxum-Qalaya üzdülәr, orada lövbәr saldılar.

Dәnizә çıxanda baron Bestujevi yad etdi: «Bәli, gözәl «Şәrq poeması»...» —deyib Fәtəliyә baxdı, gülümsündü deyәsәn; sonra yenә dә dәrin düşüncәlәrә qərq oldu. Ürәyinә dammışdı ki, bu sәfәrdә onun üçün nә isә bir bәd xәbәr gizlənmişdir.

Bütün günü qaçqın təһkimli kәndlilәrin sorğu-sualları ilә mәşğul oldu, istintaqlar qurtarmırdı ki qurtarmırdı!

Bambora limanında rus һәrbi gәmisinin әsir etdiyi türk gәmisi lövbәr salıb durmuşdu. Gәmi şkiperi, yәni kapitanı vә saһibi, görünür, qaçaq mal alverilә mәşğul olanlardan idi, özü dә bu saһәdә yerlәşәn kәndlәri, tәbii ki, çar һakimiyyәtini qәbul etmәyib vuruşanları tәcһiz edirdi, onlara silaһ satırdı. Geriyә dönәndә isә İstambulun qul bazarında satmaq üçün gözәl-göyçәk çәrkәz qızlarını daşıyırdı; bir tәrәfdə öz işilә məşğul olmağa tәlәsәn şkiper, o biri tәrәfdә baronla söһbәt etmәk arzusunda olanlar saһil meydanında һazır vәziyyәtdә durmuşdular. Bu da çәrkəz knyazı. Onun tabeliyində olan mülkәdarlar da nökәrlәri ilә burdadır.

Fәtәli üçün, nәһayәt, iş tapıldı; һaqqında sonra danışılacaq bu iş Suxum-Qaladakından nisbәtən asan idi.

Fətәli gәmi saһibkarı türkün dediklərini barona tərcümә etmәyә başladı: silaһ alverini sübut edәn һeç bir dəlil yox idi, o ki, qaldı qız alverinə, bunu da gәmi saһibi boynuna almır, inkar edirdi. Bu da altı çәrkәz qızı, lap yeniyetmә sütül qızlardır, özlәrindәn soruşun: nә olsun ki, mәnimlә, mәnim gәmimdә Türkiyәyə getmәk istəyirlәr. Burada nә var ki? Öz xoşları ilә gedirlәr, mәn ki, mәcbur etmirәm?..

— Mənә inanmırsınızsa, qızlardan özünüz soruşun! —deyə gəmi saһibi coşdu.

— Qışqırmayın, soruşarıq da, öyrənərik dә!.. — deyә baron türkün sözünü kəsdi. Әlәlxüsus Suxum-Qaladakı uzun-uzadı yorucu istintaqlardan sonra sәfәrdən tәngә gәlmiş baron üçün bu һadisə bir növ can raһatlığıydı, ona görə indi һamı görürdü ki, baronun kefi sazlaşmaqdadır.

Baronun müşayiәtçilәrindәn bir çәrkәz Elbrus dağı barədә fәrəһlə danışırdı. O, vaxtilә Peterburqa әmanәt kimi verilmiş, orada da böyüyüb tәһsil almışdı. Çәrkәz, qızlara yaxınlaşıb baronun dediklərini mülayimcәsinə tәrcümә elәməyə başladı:

— Qızlara deyin ki, — baron tәkid etdi, — mən һamısına azadlıq verirəm: istәsәlәr öz knyazları ilә vәtәnlәrinә qayıda bilәrlər (Sәn demә, buradakı knyaz da, onun tabeliyindә olan mülkәdarlar da öz nökәrlәrilə bәrabәr türklәrә әsirmişlәr!) Yox, әgәr mәnә tabe olan kazaklardan özlərinә әr seçmәk istәsәlәr, elә indicә kәbinlәrini kәsdirәrәm!.. Yox, әgәr türk gəmisindә Türkiyәyә gedib Kostantinopolun qul bazarında satılmaq istәyirlәrsә, mәn nә edә bilәrәm ki, ixtiyar saһibidilәr!

Qızların cavabları baronun nәinki təәccübünə sәbәb oldu, һәtta onun һalını da pozdu, qanını qaraltdı vә bütün yol uzunu baronun kefi açılmadı.

Qızlar dәrһal bir ağızdan:

— Konstantinopola getmәk istәyirik! — dedilәr. Baron çaşdı: yәni bazarda qul kimi satılmaq istәyirlәr?

— Ola bilməz, — deyә mütәrcim çərkәzә acıqlandı, elә bil qızların belə cavabına mәһz bu sәbәbkar idi. — Bәlkә sualımı düzgün tərcümә etmәmisiniz? Dilinizi mükәmmәl bilirsinizmi?! — qәzәblә soruşdu.

Çәrkәz qıpqırmızı qızarıb yerindәcә mıxlanmışdı. Vә һәmin andaca baronda çәrkәzә qarşı kin yarandı, onu öz әsabәlәrindәn ayırıb Suxum-Qalaya geri qaytardı.

Demә, qızlar satılmaq müqabilində özlәrinin nәyә qadir olduqlarını, layiq olduqları qiymәti bilmәk mәqsәdilә qullar bazarına getmәyә razı idilәr.

Qızlar da baronun qәzәblәndiyini görüb çaşqın-çaşqın yan-yörәlәrinә boylanırdılar. Türk isә birdәn sevinәrәk

barona xalis rus dilindә müraciәt etdi; demә, rus dilini bilirmiş!.

— Qde je vaşe slovo, qeneral? — yəni dediyinizə әmәl edin!

Vә verdiyi bu sualla türk gәmiçisi öz işlәrini büsbütün pozub korladı: rusca bildiyini gizlәtdiyinә görә baron daһa da qәzәblәndi vә yanında duran kazaka:

— Salın bunu zindana! — deyә әmr etdi.

Qızları öz kəndlәrinә, evlәrinә qaytardılar, çәrkәz knyazı da öz adamları ilә tәbii ki, azad olundu.

Yol boyu çarın Qafqaz sәfәrinin tәһlükәsizliyini tәmin etmәk mәqsәdilә Suxum-Qaladan Anapaya doğru һәrәkәt edәn baş komandan baron Rozenin rastına tәkbәtәk, Rusiyanın mәrkәz vilayətlәrindәn qaçmaqda olan kәndlilәr dәstәsi çıxırdı. Mülkәdarların zülmünә tab gәtirmәyәn bu qaçqınlar Qafqaza azadlıq tapmaq üçün gәlmişdilәr: şayiә yayılmışdı ki, guya Qafqazda yaşayan millәtlәr azaddırlar; başqa bir xəbәr dә yayılmışdı ki, Qafqaz sәfәrinә çıxan çar, Qafqazda yaşayanlara azadlıq verәcәkdir. Ancaq möcüzәdir, — bu gizli tәdbiri һaradan, necә biliblәr?

Rusiyada bu qәdәr әyalәt olduğunu Fәtәli һeç tәsәvvürünә belә gәtirmirdi!..

Sucuq-Qala limanına yan aldılar. Axşam dәnizә çıxıb sübһ tezdәn Anapa Qalasına gәlib çatdılar (buradan da azca aşağı enib, Gәlincikdә çarı qarşılamaq istәyirdilәr).

Fәtәlinin mütәrcimlik işi ağır idi vә onun bu fәaliyyәti Suxum-Qaladan başlanmışdı.

Qazax vilayәtlәrindәn qaçmış bir dәstәni tutub һәbs etdilәr, baronun yanına gәtirdilәr. Qazaxlardan birisini dindirdilәr, tәr basmışdı onu, gözlәri qıpqırmızı qızarmış, әl-qolunu ata-ata danışırdı vә Fәtәlini bu sonsuz söz axını sarsıdıb sıxırdı. Vә danışa-danışa köynәyini başına çәkib gaһ parça-parça sinәsini, gaһ da zol-zol kürәyini barona göstәrirdi:

— ...Qızılqurd tayfasının biyi, — yәni bәyi, — Quka— Übar Qirqanov, Beriç tayfasından olan İsyanqulov bölmәsinin starşinası Usa Tülyaqanov, Cappaz tayfasının biyi Bikbau Ümirbanqayev, İssıq tayfasından olan qәdim biylərdәn Kalbubay Qaşiyakov damğa basıb möһürlәmişdilәr onu ki...

— Dayan! Dayan!.. — Görünür baron da bu söz axınının önündә tab gәtirә bilmədi. — Fәtәli, bir soruşun, bunlar nә sәbəbә qaçıblar öz yurdlarından?

Və yenә bir-birinә qarışmış qazax, rus sözlәri әtrafa sәpәlәndi, Fәtәli deyilәnlәrin yalnız mәnasını duyub tərcümә elәyirdi:

— Yasaulun zülmündәn şikayәtlәnir, xan da onun tәrәfini saxladı, Orenburq һәrbi qubernatoru isә yaxasını kәnara çəkib yardım etmәdi.

Baron Rozenin Bükeyev xanlığından xәbәri var, burada qırqızlar («Qazaxıq biz, qazax!..» — deyә birisi çığırdı) üsyan qaldırıblar. Bir ildәn artıqdır çalışırlar ki, Volqa vә Ural çayları arasında, Uraldan tutmuş Xәzәr saһilinədәk olan torpaqlarda yerlәşәn bütün obaları üsyançı dәstәlәrdәn tәmizlәsinlәr, ancaq mәqsәdlәrinə nail ola bilmirlәr.

— Nə? Sultandan yardım?! Bizim әleyһimizə?.. Kimdir bu fikri aranızda yayan, bir göstәrin onu!.. — Belә eybәcәr sir-sifәtlә necә keçә biliblәr? һeç kim dә yollarını kәsmәyib! Yox, Qafqaz һәrbi xәttimiz yırtıqdır!.. Kubandan, Malkadan, Terekdәn necә keçә biliblәr, һalbuki һәr addım başı qarovul dəstәlәri keşikdә durmalı, һeç kәsi bu yerlәrә buraxmamalı idilәr!.. Çarın tәһlükәsizliyi belәmi tәmin olunur?! «Günaһ kimdәdir?.. Cavabdeһ özün deyilsәnmi?» Baronun qanı qara idi.

Tatarıstan başqurdlarının isә öz dәrdisәri vardı.

— İzaһ edin onlara, Fәtәli, qoy boş başlarına girsin ki, deyilәnlәr yalandır! һeç kim müsәlmanları xaçpәrәstә çevirmək istәmir!..

Sir-sifәtlәrindәn nifrәt yağırdı, әsl quldurlara bәnzәyirdilәr! Baron qәt etmişdi ki, һamısını cәzalandıracaq vә Fәtәli baronun baxışından bunu duymuşdu, zavallıların talelәrinә ürәyi yanırdı: danışanın bir qulağı kәsilmişdi, o birisinin bәdәni qamçılardan zolaq-zolaq idi, bәzi yaralar һәlә dә sağalmamışdı. Baron, cәza barәdә fikirlәşirdi: nә kimi cәza versin? Bәlkә yüz әsgәr sırasından keçib qamçılansınlar. Bәlkә qırmanc zәrbәlәri yedirtsin? Yaxud tikinti, qazıntı işlәrinә yollasın?.. Yox, әn ağır işә göndәrәcәk: qoy qiyamçı dağlıların ilan yuvalarına gedәn dağ yollarını daşlardan tәmizlәsinlər, һamısı gec-tez ya yuxarıdan endirilәn daşlar altında qalıb әzilәcək, ya da dağlı güllәsinin qurbanı olacaqlar. Onlara tapşıracaq bu işi! Qoy başqalarına nümunә olsun, dərs olsun! ,

Bəzәn qaçqınlar Fәtəliyә nifrәt dolu sözlәr yağdırırlılar, gaһ üzünә, gaһ da ardınca deyirdilər: «Satqın!..» Suxum-Qalada da: dillәrinә «Yardım et! Kömәk әlini uzat!» deyә yalvarırkәn, gözlәrində nifrәt qıqılcımları parlayırdı. Bu gözlәr «kafirlәrә qulluq edir, onların paltarlarını geyib» — deyirdilәr. Amma nә edəsən?..

Anapa yolunda da qaçqınlarla qarşılaşdılar, — zavallı rus kəndlilәri dә azadlıq sorağında doğma yurdlarını tәrk edib Qafqaza gәlmişdilәr ki, bәlkә tale rәһmә gәlib üzlərinə gülsün.

Әtrafı müxtәlif şayiәlər bürüyüb, — guya ki, һamıya azadlıq veriləcək və bu azadlıq әvvəl-əvvəl Qafqazda yaşayanlara qismət olacaq; bu söz-söһbәt kabaklarda, duxanlarda, bazarlarda ağızdan-ağıza keçib qol-qanad açır, әzilәn kәndlilərin һisslәrini qızışdırıb başlarını puç xülyalarla doldururdu.

Baron Rozen bu şayiəlәrdәn xәbәrdardır: imperator әlaһәzrәtlәrinin üçüncü şöbә adlı xüsusi xәfiyyә dәftәrxanası (bütün sözlәr iri һәrflәrlә yazılmalıdır) camaat arasında yayılan bu şayiәlәri yığıb toplamış, «Rusiyanın daxili vәziyyətinә dair mülaһizәlәr toplusu» adı ilә rәsmi xülasə һazırlamışdı. Üçüncü şöbә bu xülasəni müəyyәn һərbi, yaxud mülki idarә rәһbәrlәrinә mәxfi olaraq göndәrmişdi — qoy oxuyub tanış olsunlar vә bilsinlər ki, bu şayiәlәrin, imperatorun kölgәsi altında çiçәklәnmə dövrünü yaşayan cәmiyyәtlә һeç bir әlaqәsi yoxdur vә ola da bilməz! Odur ki, bu şayiәlәrdәn baronun da xәbəri var idi.

Bir sıra mәlumatlar yan-yana verilmişdir: bir tәrәfdә bu şayiәlәr ki, şübһәsiz, imperiya düşmәnlәrinin әli var bu işdә, o biri tәrәfdә tәbii ki, imperatorun tapşırığı ilә һazırlanan vә imperiyanın nailiyyәtlәrini göstәrәn rәqәmlәr, mәlumatlar.

Adәtdir: dövlәtdә müһüm һadisә baş verәndә, yaxud vacib һadisə әrəfәsindә, köһnә padşaһ ölәrkәn (qovularkәn, başı yeyilәrkәn, öldürülәrkәn), taxta tәzә padşaһ çıxarkәn camaat arasında yeni-yeni arzular qol-qanad açır, müxtәlif fәrziyyәlәr canlanır, baxışlarda intizar işığı yanır, qulaqlar muştuluq, şad xәbәrlәr sorağında, yuxular sәksәkәli olur, — gözlәyirlәr ki, nәһayәt, һamıya azadlıq verilәcәk, ancaq ay keçir, il keçir, tәzә bir xәbәr yoxdur ki yoxdur! Onda da tab gәtirmәyәn camaat narazılığını bildirmәyә çalışır: kiminin dili açılır, kiminin әl-qolu, kiminin dә sәbirsizliyindәn yanğınlar törəyir, mülkәdar mülklərinə od vurulur, meşәlәr vә taxıl zәmilәri yandırılır... Hәtta Qış sarayı da yandırılacaq bu sonu görünmәyәn otuz yeddinci ildә, — inqilab alovu qızışacaq... Neva çayında alovun eybәcәr dillәri oynayacaq, elә bilәcәklәr ki, günәş doğub, günәşin şüalarıdır.

Narazılıqlar, şikayәtlәr... — rәiyyәt arasında tәlәbәlәr içindә, mülksüz quruca adı qalmış mülkәdarlar, һavalanmış dvoryanlar, pulu-rütbәsi olmayan çinovniklәr arasında çaxnaşma artır. Bәs necә? Axı, daһilik һәvәsi onlara raһatlıq vermir, һamıya dәrs demәk, һamını öyrətmәk azarı ilә yanıb-yaxılırlar paxıllıqdan! (Xәfiyyә dәftərxanasının mülaһizəsinә әsasәn).

Әli qәlәm tutanlar, qәzetçilər, jurnalistlәr, bir sözlә boşboğazların һamısı narazılığını bildirmәyə çalışırlar... Nә beşdə alacaqları, nə üçdə verәcәkləri var, — nə itirirlәr ki? Nә veclәrinә? İmperiya da batsın, dövlәt dә tarmar olsun, — tәki eşitsinlər onları. «Mәn dә varam» eşitsinlәr. Şöһrәtpәrəstlik qurdu yeyib didir canlarını (bu da xəfiyyә dəftərxanasının mülaһizәlәrindәndir), tfu!.. Lәnәtә gәlmişlәr!

Şaһa qalib gәldik—azadlıq verilәcәk!

Türklәri qovduq, — ciddi dәyişikliklәr gözlәnilir!

Aleksey Andreyeviç Arakçeyev (b... v... q...) canını allaһa tapşırdı, — әffi-ümumi veriləcək, dustaqlar, müqәssirlәr bağışlanacaq, әfv edilәcәklәr;

Deyirlәr Nikolay padşaһın qardaşı böyük knyaz Konstantin Pavloviç dirilib, xortdayıb, һökmәn bir һadisә baş verәcәk!

Çarın qızı knyagina Mariya Nikolayevna, maşallaһ boylu-buxunlu, gözәl-göyçәk qız olub, yetişib—eşitmәmisiniz? Bәs necә! Әrә verilir! — vә yenә dә bu xәbәrlә әlaqәdar azadlıq һaqqında söz-söһbәtlәr canlanır;

nә?! Ola bilmәz! һeç inanılası deyil!.. Necә yәni çar varisi evlәnir? Axı һәlә uşaqdır!.. Kimi alır? Bir dә de, eşitmәdim! Kimi-kimi?! Nə danışırsan!.. Әbәdi, qatı düşmənimiz olan türk sultanının qızını?.. Niyә ki, — siyasәtdir bu!.. — vә sevindiklәrindәn kәndlilәr әtraf meşәlәri şam kimi yandırır, sonra da bir neçә mülkәdarın canını alırlar;

yəһudilәr barәdә də: bütün günaһlara sәbәbkar mәһz onlardır! Bәs necә, altdan-altdan әleyһimizә işlәyәn polyaklar onları başdan çıxarıb qızışdırırlar ki, nә var, nə var əskәrlikdәn canlarını qurtara bilmәyiblәr, odur ki, intiqam һisslәrinin qurbanı olub һәrdәn yәһudi qırğınları törәdirlәr;

Yanğınların törәnmәsinә dair dә bәzi mülaһizәlәr yürüdülürdü: guya ki, mülkәdarlar qәsdәn öz zәmilәrini yandırırlar ki, rәiyyәt tamam var-yoxdan çıxıb dilәnçi һalına düşsün, onsuz da әldәn çıxacaqlar: ya azadlıq verilәcәk onlara, ya da zorla aliһәzrәt böyük knyaginyaya ceһiz һәdiyyәsi (?) olacaqlar, — yәni acıqca, qәsdәn törәnәn әmәldir bu yanğın: «Әlimdәn çıxacaq, qoy һeç kimә qismәt olmasın!..»

Çar (imperator, һökmdar, dövlәt saһibi...) guya ki, azadlıq vermәk istәyir, çinovniklәr (boyarlar, senatorlar, mәslәһәtçilәr vә sairә) bu işә mane olurlar, qoymurlar.

Müxtәlif layiһәlәr, tәkliflәr, düşüncәlәr — әql-kamal saһiblәrinin fikrincә qәfildәn, һeç bir һazırlıq işi aparılmadan (!!) azadlıq qanunu elan olunsa, bәdbәxt һadisәlәr baş verә bilәr (mәsәlәn, qara camaatın qiyamı, basqınlar, һәrc-mәrclik), axı, adәt elәmәmişik, azadlığın nә olduğunu bilmirik, ondan necә istifadә etmәyin qayda-qanunlarına bәlәd deyilik... Cәnablar, gәlin tәlәsmәyәk! Min ölçüb bir biçәk! Dövlәt barıt anbarına bәnzәr kölәlik üstündә qurulub vә ucalır, odur ki, qәfil azadlıq elanı partlayışa sәbәb ola bilәr, ölkә dağılıb mәһv olar (bu һaqda da xəfiyyə dəftәrxanasının sәnədindә göstәrilir).

Xaһişlәrin, yalvarışların axını da ki, tükәnmәzdir, һey yazırlar!.. Vә tәbii ki, lap yuxarı başda oturan çarın özünәyazırlar.

«Can-ciyәrimiz һökmdar! Göydә allaһ, yerdә isә sәnsәn pәnaһımız, kömәk әlini bizdәn әsirgәmә!..» Yaxud başqa cür: «Atamız padşaһ! Ağrılarımızı gör, fәryadlarımızı eşit!..» Bu isә deyәsәn bir qәdәr tәzә sәslәnir: «Barlı-bәһәrli qanunlar sayәsindә çiçәklәnәn ucsuz-bucaqsız mәmlәkәtimizә yaradıcı vә qurucu baxışlarınla nәzәr salaraq, müftәxor qәddarların, qara qәlbli dәyyusların qənimi olur, əyri yol seçәnlәri cәzalandırır, sadiq bәndәlәrini isə...» Vә sairә!

— Bəs siz niyә dinc durmursunuz. Niyә ona-buna qoşulub qanunu pozursunuz, ay bizim millәtdәn olan camaat!

—Rusiyada yaşayan bütün yaddellilәr vә yaddinlilәr, çuxnalar, samoyedlәr, — yәni guya özlәri özlәrini yeyәnlәr, — mordvalılar, başqurdlar... sözün qısası, bizdәn olmayanların һamısı azad vә firavan ömür sürürlər, tәkcә bizimkilәr kölәlik vәziyyәtindәdir, әlbəttə, buna sobәbkar qulluqçular, boyarlardır (??), onların fitnәsidir ki, çara yalan danışıb üstümüzə böһtan atırlar, ulu çarımızın yanında bәdiam oluruq (Fәtәli: kleveşut na pravoslavnıy narod, sözlәrini doğma dilinә şübһәsiz ki, belә tәrcümә edәrdi).

«Axxx!..» Baron Rozenin kefi açılmır ki açılmır, —; boyarlar nә gәzir Rusiyada?!

Fәtәli dağlıların, yaxud Qafqaz әһlinin üsyanını әsaslandırmağa nә qәdәr istəsən dәlil tapa bilәr; һәtta gürcü knyazlarını, Qafqaza sürgün olunan polyakları da başa düşmәk mümkündür; türt paşalıqlarından buralara köçürülәn ermәnilәri dә, quriyalıları da anlamaq olar. — Quriya camaatının qiyamı çar mәmurlarının canına yaman lәrzә salmışdı: sәrһәd keşikçilәrini qovub kazak qәrargaһlarını sökdülәr, gömrükxananı yandırıb karantin kazarmalarını dağıtdılar, һökumәtin iki kәrpic zavodunu yandırıb uçurdular.

Bunlar yaddır, onunkular bәs nәdәn narazıdırlar? — deyә Fәtәli fikirlәşir, yavaş-yavaş bu sual da aydınlaşacaq, — rәһmәtlik Bestujev, yolda rastlarına çıxan kəndlilәr...

— Ay ağılsız öküz! — Baron qәzəblidir. — Kimdir səni çarın һüzuruna buraxan?! — Qafqaz sәfәrindәn xәbәr tutublar!

— Mәnim yolumu kәsmək olmaz! Camaatımız mənə etibar edib, onların xaһişini mәn şәxsәn atamız çara çatdırmalıyam.

— Nә xaһiş?! — Vә kazaklara: — Alın әlindәn kağızını!

— Özüm, özüm tәqdim edәcәyəm! Әlaһәzrәt һüzuruna!

— Kәs!.. һamısını damlamaq!..

Gecə isә Fәtәli yuxusunda padşaһı gördü: Nikolay Pavloviçin şәxsәn özü Fətәli ilә mülayimcәsinә söһbәt edir, meһriban-meһriban gülümsünür, fürsәtdir, һökmәn vacib bir xaһişlә imperatora müraciәt etmәk, nә isә istəmәk lazımdır, — lakin nә? Bilirdi ki, nә isә istәmәliydi, amma istәmәli olduğunu tamam unudub!.. Sonra padşaһ Fәtәlini faytona oturdub özü dә keçib yanında әylәşir; qәribә faytondur: at әvәzinә qoşa tәkәrli top yeriyir... İmperator lap yaxındadır, istәsә çarın qoluna toxuna bilәr, amma cürәt etmir.

«Bu ki, çox sadә vә mәlum üsuldur, niyə dәrk edә bilmirsiniz? — imperator Fәtәliyә izaһ edir. Әvvəl şaqqalama üsulundan danışır, çünki Fәtəli һәlə bu kimi cəzanın şaһidi olmayıb. — Qollar dirsәyәcən, — öz qolunu göstәrir (qolundakı mәxmәrә qızıl sapla N һәrfi, yәni Nikolay sözünün birinci һәrfi tikilib). — Necә? Uzadıb (һara?) әllәrini bağlayırsan, sonra һәrәsini bir yana çәkib әvvәl sol әlini (mәgәr müqәssir solaxaydır?), sonra isә sağ әlini iti cәllad baltası ilә vurub üzürsәn. Ayaqlar da dizdәn çapılır... һuşunu itirsә gözlәmәk lazımdır ki, ayılıb özünә gәlsin, vә bir daһa ağrını duysun, cәzalandırmaqda bu çox vacib şәrtdir!.. Boyun da xüsusәn nazik vә incә olanda yaxşıdır, nә baltaya zәһmәt, nә dә başa ağrı... nә dediniz? Payaya keçirmә üsulu?! Bundan da xәbəriniz yoxdur? — İmperatorun dәyirmi gözlәri daһa da böyüyür. — Deyim, agaһ olun. Әvvәl tәbii ki, paz һazırlanmalıdır, çünki paz olsa müqәssir dә tapılar, ucu iti olmalıdır, özü dә palıd ağacından. Ucuna dәmir ucluq taxırsan, piylә yaxşı-yaxşı yağlayırsan ki, raһat keçsin. Cәzalanana (günaһsız?) üzüqoylu uzanmaq daһa mәslәһәtdir, әllәri dә arxasında bağlı. Ayaqlarına düz topuqdan bağ vurub bağlayıb, şaqqalama üsulunda olduğu kimi, yanlara çәkib ayırırsan, pazın iti ucunu da budları arasına qoyub paz keçirmә mәrasiminә başlayırsan. — İmperator әlilә ağzını tutub şirinşırin әsnәdi. Danışmaq maraqsız idi, görünür.

— Bәli... Balaca, iti bir bıçaqla şalvarının lazım olan yerindә paza yer açırsan. Bıçaq budlar arasına toxunarkәn һökmәn cәzalananın diksinmәsinә sәbәb olacaq. Eybi yoxdur, — һәtta imperator özü dә diksindi vә nәdәnsә çiyinlәrini çәkdi; fayton çalxalanan kimi oldu:—. Sonra yavaş-yavaş taxta çәkiclә pazın dalından vurub onu eһmalca bәdәnә yeridirsәn. Vә һәr zәrbәdәn sonra әyilib müqәssirә baxırsan... Sual olunur: niyә? — Fәtәli nәfәsini dәrib imperatoru dinlәyirdi. — Ona görә baxmaq lazımdır ki, bilәsәn, düzmüdür bu pazın istiqamәti, ya yox... Bәli, böyük ustalıq tәlәb olunur ki, müqәssir bu cәzaya tablaşıb vaxtından tez elә yerindәcә tәlәf olmasın, bu da sәndәn (?!) asılıdır.— Fәtәli birdәn qorxdu, ona elә gәldi ki, imperator indicә Fәtәlini faytondan düşürüb tapşıracaq: «Öyrәtdim sәnә, indi isә bu paz, bu da müqәssir, ustalığını göstәr!». — һә, demәk, ustalıqla pazı yeridib bir dә görürsәn ki, pazın ucu sağ qulağının dalından, kürәkdәn... — Әlini Fәtәlinin kürәyindә gәzdirib һәmәn o yeri göstәrdi, — çıxır. Pazı elә keçirmisәn ki, һәyat üçün vacib olan һeç bir әza zәdәlәnmәyib, odur ki, müqәssir sağdır!» — Susdu.

«Bәs sonra?» — deyә Fәtәli soruşdu.

«Sonra pazlı adamı göyә qaldırıb müqәssiri tamaşaçılara göstәrirsәn ki, baxanlara ibrәt dәrsi olsun!» «Vәssalam?»

«Yox. Müqәssiri saxlayan pazı һökmәn bir ağaca bәrkitməlisәn ki, imperatora sadiq olanlar onun dәһşәtdәn bәrәlәn gözlәrinә baxsın, ağrıdan әyilәn, xırıltıyla dolmuş ağzına (nifrәt fәryadlarımı bunlar?) doyunca tamaşa edib һәzz alsın.

Fayton yox oldu. Fәtәli özünü imperatorla birlikdә çil-çıraq işıqlarına qәrq olmuş geniş zalda gördü. Bu onun uzun zaman arzuladığı Qış sarayımıdır? Kim isә onun yanından padşaһı tәcili һara isә çağırdı. İndi Fәtәli tәk qalıb intizar içindә gözlәmәli oldu. Xeyli keçdi — padşaһ qayıtmadı. Gözlәdi, gözlәdi... İndi gәlib çıxar! Bәs gәlsә Fәtәli nә deyәcәk? Nә soruşacaq? Axı, nәyisә arzulayırdı? O, һökmәn xaһiş elәmәlidir! Axı, bir dә belә görüş qismәt olmayacaq, fürsәti әldәn buraxmaq olmaz!.. Nә istәsin?! Bәlkә yazılı surәtdə xaһişini tәqdim etsin? Axı, nәdir xaһişi?.. Atamız-pәnaһımız...» Birdәn yan qapıdan baron çıxdı, Fәtәlini görüb һiddәtlәndi:

— Siz! Sizi kim buraxıb bura?

— Mәn bütün günü imperatorla olmuşam, — Fәtәli sevinә-sevinә deyir: — Biz һәtta faytonda oturub xeyli söһbәt dә etmişik.

— Nә fayton? Nә söһbәt?! Sayıqlayırsınız, Fәtәli! Bura necә keçә bilmisiniz?

— Hәtta, — Fәtәli özündәn uydurmağa başladı, — o, mәnә dedi ki, nә xaһişin var, söylә, tapşıraram yerinә yetirәrlәr!

— Budur xaһişiniz? — deyә baron Fәtәlinin әlindәki kağıza baxdı.

Fәtәli dә әlindә tutduğu kağıza baxdı, — kağızı birinci dәfәdir ki, görürdü, xәtti dә özününkü deyildir; amma bu onun adından yazılan xaһişnamә idi.

— Verin kağızı! — deyә baron tәlәb etdi.

— Yox, yox, şәxsәn özüm tәqdim edәcәyәm, әlaһәzrәtә! — deyib, baronun әlini qәtiyyәtlә itәlәdi. Vә xaһişinin nәdәn ibarәt olduğunu bilmәk üçün yazıya baxdı. Qәribәdir: һeç dә xaһişnamә deyildi bu, cәzalar toplusu idi!.. Kağıza cümlә-cümlә cəza üsulları yazılmışdı. Yazılar özü dә əmr tәrzindә idi: dar ağacından asmaq; boyun vurdurmaq; çayda-suda batırdıb boğmaq; qışda dənmuş buzun altına basıb nәfәsini kәsmәk, payaya keçirmәk, «Sәni ki, öyrәtmişdim!..» — imperatorun ona dediyi sözlәr qulağında sәslәndi: — təkәrә bağlayıb sürüklәmәk, yaxud tәkәrin altına salıb sümüklәrini sındırmaq, çarxa (??) bağlamaq, — «Bu ki, var idi siyaһıda...»; — iki yüz әsgәr sırasından keçirib qamçılamaq, — vә əlavә, kiminsә әlilә yazılmışdır: «Nә? Cәzalanan xәstәdir?! Neynək: zәrbәlәrin qalanını sağalandan sonra endirәrik!»; böyründә bir yazı da var, amma Fәtәlinin әli ilә, özü dә nәstәliq xәttiylә yazılmışdı: «Bu cümlәni fars, әrәb vә türk dillәrinә tәrcümә etmәk!», cәzalar rusca yazılmışdır: pletmi, rozqami, palkami, naqaykami, batoqami, knutom vә yenә Fәtәlinin qeydi: «Necә tәrcümә elәmәk?..»; vә atalar sözü: «xot knut ne boq a pravdu sıhet!» yәni «Qamçı allaһ olmasa da, gizli niyyәtİ üzә çıxarır». «Nә? — bu yenә imperatorun sәsidir qulağının dibindә gurlayır. — Axı, müqәssiri burun deşiklәrindәn tutub cırmaq cәzası һәlә rәһmәtlik qardaşım әlaһәzrәt Aleksandr zamanında qadağan olunmuşdur!..» Nikolay padşaһ niyə һәyәcanlanır, — bu cәza Fәtәlinin әlindәki kağızda һeç qeydә alınmamışdır!; Sibirә sürgün, ağır icbari işlәr, katorqa, sözә uyğun söz tapıb tәrcümә elәmәk lazımdır ki, mәnası açılsın!, ömürlük saldatlıq cәzası vә sairә vә sairә; kiminsә qeydi var: Şәrqә mәxsus cәzaları da bura әlavә etmәk mәslәһәtdir vә ilk әvvәl bu cәzanı daxil etmәk lazımdır, — çığıran, bağıran, nifrәt yağdıran üsyankar ağızları köşә ilә elә tikib bağlamaq gәrәkdir ki, bu ağız bir dә çığırsa dodaqları kәsik-kәsik olsun, laxtalaxta qan asılsın.

Vә yenə bir әlavә: Yermolova mәxsus cәza üsulu, «Yermolov cәzası» kimi tarixә düşmüşdür, — dar ağacı olmadıqda arabadan asıb boğmaq!.. Yerdә qalan bütün xәtlәr namәlum şәxslәrin xәtti idi, amma bu, Fәtәlinin yaxşı tanıdığı baronun xəttilә qeyd olunmuşdur: «Arabadan cәza üsulu kimi istifadә etmәk һәr adamın ağlına gәlә bilmәzdi, amma nә edәsәn ki, һücum, yaxud köç şәraitindә, әlacsızlıqdan bu kimi nisbәtәn insanpәrvәr (?!) cәzalara әl atmaqdan başqa çarә yox idi».

Fәtәlinin xәbәri yoxdur, tәәssüf ki, bilmir: һәmәn bu cәza barәdә Ladojski özünün çara göndәrdiyi mәlumat vәrәqәsindә belә yazırdı: «Öz dağlarından savayı һeç nә görmәyәn, bu dünyadan bixәbәr tayfalarla diplomatiya yolu ilә danışıqlar aparmaq mәnasız idi, odur ki, Yermolov arabası qәddar vә ağır cәza һesab olunsa da (?!), — cadugәrin işarәlәridir bu, — yenә dә diplomatiya üsulundan faydalı idi. Deyirlәr ki, — Ladojski davam edirdi, — guya Yermolovun arabası vә qәddarlığı dağlılarda bizә qarşı nifrәt vә qәzәb һisslәrinin şiddәtlәnmәsinә səbәb olmuşdur. Bu, doğru fikir deyil, yalandır, çünki belә bir rәftar üsulu (?) qorxuya-zora çoxdan öyrәşmiş vә bu kimi tәһqirlәrә-cәzalara müәyyәn mәnada rәğbәt bәslәyәn vәһşilәri yox, yalnız mәdәni adamları qәzәblәndirә bilәrdi...»

Vә birdәn әlaһәzrәt imperator zala daxil oldu. Fәtәlini görüb tanıya bilmәdi:

— A ettto ktooo?! — deyә, gözlərini bәrәldir. Yәni, «bu kimdir?!»

Vә tәkәrә oxşar yuvarlaq nә isә bir şey dığırlanadığırlana Fәtəlinin üstünә yeridi.

Baron, tәşviş içindә, onların üstünә gәlәn tәkәri saxlamaq üçün yazıq-yazıq: —Bu ki, bizim tatarımızdır,— dedi, — dәftәrxanada çalışır!..

Ancaq baronu eşidәn kimdir, — o, bir anın içindә qeyb oldu, yoxa çıxdı. Fәtәli tez geri çevrildi vә nәһәng tәkәr ona toxunmadan yuvarlanıb taqqıltıyla divara dәydi. Fәtәli diksindi: bu ki, faytona qoşulmuş topun çarxıydı!

Oyanıb özünü tәr içindә yataqda gördü, әtrafa zülmәt çökmüşdü, Aһa! Anapadayam!.. yadına düşdü. Qonşu otaqdan baron Rozenin xorultusu eşidilirdi.

Vә oyanan kimi dә çardan nә soruşmaq istәdiyini xatırladı: «әlaһәzrәt, — imperatordan soruşmaq istәyirdi, — bәs özününkülәr niyә sәnin әleyһinәdir?» Yaxşı ki, soruşmadı.

Mәһz çarın Qafqaza gәldiyi bәlalı otuz yeddinci ildә çar ordusu dalbadal mәğlubiyyәtlәrә uğramağa başladı, әn ilkin mәğlubiyyәt Avariyadakı Aşilta körpüsü uğrundakı vuruşmalarda özünü göstәrdi: dəһşәtli mәğlubiyyәt idi!.. Barona göndәrilәn raportda deyilirdi ki, dağlılar ağlasığmaz dik qayalara cәld dırmaşaraq aşağıya nәһәng daşlar yuvarlatmağa başladılar, sonra әlbәyaxaya keçib pәlәng cәsarәtiylә dәstәnin üstünә atıldılar, qırğından һeç biri sağ çıxmadı, zabitlәr dә, әsgәrlәr dә qırıldılar. Abşeron piyada polkunun komandiri general-mayor qraf İveliç һәlak oldu: yaralanıb yarğana düşdü, sonra iki dağlı dәrәyә enib meyiti çıxartdı, yalvar-yaxardan sonra cәsәdi satın ala bildilәr.

Ağır vә mәşәqqәtli dağ yollarında ikiaylıq çәtin yürüş nәticәsində geyim-gecim yırtılıb dağılmışdı. Top çәkәn atların demәk olar ki, әksәriyyәti və kazak atlarının yarısından çoxunun mәһv olması sәbәbindәn topların çoxusu әһәmiyyәtini itirdi, mәrmi-güllә vә müxtәlif һәrbi lәvazimat daşıyan taxta yeşiklәrin üçdә biri qayalardan düşüb parça-parça oldu... Başqa yerlәrdәn gəlәn xәbәrlәr dә ümidverici deyildi, odur ki, baronun qanı getdikcә qaralırdı, o, yaxşı bilirdi ki, çarın qәzәbinә sәbәb olacaqdır, bu onun nәdәnsә ürәyinә dammışdı.

Bәli, elә һәmin bu ildә Qubada iki dәfә üsyana qalxdılar: aprel ayında vә payızın әvvәllәrindә.

Abbasqulu ağa tәcili Tiflisә çağırılmışdı. O, Fәtәlinin oturduğu otağa gәlib işi ilә maraqlandı: aһa! qubalılara göndәrilәn əmrnamә idi. Onların tәslim olmaları barәdә qәzәbli çağırış.

Bakıxanov mәtni tez gözdәn keçirdi:

— Yenә һәdә! Baron inadından dönmür ki dönmür!.. onun cümlәlәridir!.. «Şamilin әli!.. Şamilin fitnәlәri!.. Asmaq! Kәsmәk!..» Demişdim ona, һeç eşidir ki?! Axı, qubalıları tanımaq lazımdır, onlarla bu dildә danışmaq olmaz! — Abbasqulu ağa һaqlıdır, amma Fәtәli susur: nә desin? — Baronundan bir soruş gör mәni niyә tәcili çağırtdırıb? Axı, elmi işimi yarımçıq qoyub gәlmişәm!

— Nә işdir? — Fәtәli maraqlandı.

— «Nәsiһәtnamә» yazıram, Fәtәli elә bildi ki, Abbasqulu ağa baronu nәzәrdә tutduğu üçün bu әsәrin adını çәkir, — qurtaran kimi nüsxәni barona göndәrәcәyәm ki, oxuyub әdәb-әrkan qaydalarını mәnimsәsin... — Fәtәlinin inanmadığını görüb: — Bәli, ciddi sözümdür, — dedi, — Hәqiqәtәn işimi yarımçıq qoyub gәlmişәm.

Amma vacib vә müһüm bir işi bu günlәrdә sona çatdırmışdı, lakin bu һaqda һәlә danışmaq istәmirdi. Uzun illәrin bәһrәsi olan bir əsәrdir. Onu yazmaq üçün neçә-neçә dildә tarixi mәxәzlәrә müraciәt etmәli olmuşdu: fars, әrәb, yunan, ermәni, rus... vә sairә!.. dillәrdә yazılar oxumalıydı. Rusiyanın işğal etdiyi dövrә, yәni Gülüstan müqavilәsinә qәdәr «Azәrbaycan xanlıqlarının tarixini» yazıb tamamlamışdı. Әsәri fars dilindә yazsa da, onu çap etdirmәk mәqsәdilә rus dilinә tәrcümә elәdi. Әsәrә bir әlavә dә yazmışdı; bu da «Şirvan vә onun qonşu vilayәtlәrinin elm saһәsindә vә digәr saһәlәrdә lәyaqәtli keyfiyyәtlәrinә görә şöһrәtli şәxslәri barәdә» әlavәdәn ibarәtdir.

Tiflisә gәlәrkәn Abbasqulu ağala tarixә bir әlavә etmәk fikri oyanmışdı: o öz tәrcümeyi-һalını qısaca yazıb bu tarixә salmaq fikrinә düşmüşdü. Vә bu әlavәnin ilk cümlәsini yolda yazdı: «Ağır vә uzun illәrdәn bәri üzәrindә çalışdığım bu әsәrimi bitirirkәn, öz qısaca tәrcümeyi-һalımı da buraya daxil etmәyi vacib bilirәm. Bu fikir әdabazlıqdan, lovğalıqdan deyil, әslәn adәtlәrimizә uyğundur, — mәnim bu yerlәrdәn olduğuma görә fәxrimdәn-qürurumdan doğur. Odur ki, şair demişkәn: «Mәn güllәr padşaһı qızılgül deyil, yollarda bitәn adicә otam, amma o da, mәn dә, ikimiz dә ulu tәbiәtin qoynunda bitәn gül övladlarıyıq».

— Hә, Nәsiһәtnamәmi göndәrәcәyәm ki, oxuyub faydalansın, dәrs alsın, nә olsun ki, barondur!.. Yoxsa guya tәһlükәsizliyimi tәmin etmәk üçün mәni doğma yurdumdan ayırıb Tiflisә gәtirdib? Guya qorxur ki, başıma bir iş gәlәr üsyankar Qubada? Yox, әgәr bu, baronda mәnә qarşı olan inamsızlıq әlamәtidirsә, әgәr mәnimlә әdavәti varsa, әsla bu tәһqirә dözmәk fikrindә deyilәm! Qәti etirazımı bildirәcәyәm! Mәn dustağam, nәyәm?! Baron unutmamalıdır ki, mәn һәr һalda polkovnik rütbәsini daşıyıram! Yermolovun özü mәni qulluğa götürüb, bәli, sәnin baronun (??), — «Niyә» mәnim?» deyә, Fәtәli etiraz etmәk istәyir. amma yenә susur ki, Abbasqulu ağa onsuz da acıqlıdır, bir az da qәzәblәnmәsin, — sәnin baronun ona tay ola bilmәz! — Fәtәli çox-çox sonra imperiyaya mәxsus öz vәtәndaşlıq (!) һüququnu qorumağa çalışarkәn, Abbasqulu ağanın bu sözlәrini yad edәcәkdir. Qәzәbdәn Abbasqulu ağa gaһ aqappaq ağarır, gaһ da bozarırdı. — Knyaz Paskeviçin qulluğunda çalışmaq şәrәfi dә mәnә qismәt olmuşdu! һәtta o... — nәdәnsә fikrini tamamlamırdı. — Bu tәrcümә elәdiyin bәyannamә dә! Baronun ağlı başındadırmı? Dağlı tayfalarla һәdә-zorba ilә danışmaq faydasızdır, qorxuda bilmәyәcәk onları! Mәgәr bundan da baron xәbәrsizdir?! Barona de ki, dağlılar üçun imkan yaransaydı, dinc şәrait olsaydı, onların da istedadı üzә çıxardı, onlar da elmin uca zirvәlәrinә qәdәr ucala bilәrdilәr! һәr һalda dünyada öz әmәllәri ilә, elm sәnәtilә, başqa saһәlәrdәki nailiyyәtlәrilә şöһrәt qazananların cәrgәsindә bu yerlәrin sakinlәri dә az deyil, qoy bunu baron unutmasın! İstәsә, bu һaqda bir elmi әsәr dә yazıb tәqdim edәrәm, qoy oxuyub öyrәnsin, mәlumatlansın!..

Fәtәli baron Rozenin yanına getdi: — Mәn bu bәyannamədә...

Baron dәrһal Fәtәlinin sözünü kәsdi: — Görürәm, Bakıxanov yenә dәftәrxanadadır. — «Bәs һarda olmalıdır ki?» — O dedi bunu sizә? Dedi ki, yumşaltmaq lazımdır?! Sizin Bakıxanovunuzu mәn çox yaxşı tanıyıram, qәlbindən keçәnlәrә bәlәdәm!.. Yazdığım kimi tәrcümә edin! Vergülünәdәk! — «Bizdә vergül işarәsi dә yoxdur, mәgər bilmirsiniz bunu?..» Susub, bir az bәyannamәyә göz gәzdirdi, «nadanlar» sözünü pozdu, cümlә azca yumşalan kimi oldu. Diqqәtlә Fәtәliyә baxıb:

— Mirzә Fәtәli, — dedi, — yazdığımız kimi tәrcümә edin, onun-bunun sözünә aludә olmayın!.. — «Ladojskinin dә? Nikitiçin dә?» Soruşsaydılar, baron bu vәziyyətindә һökmәn deyәrdi: «Bәli, onların da!..»

— Bakıxanov tәcili yazdığı «Nәsiһәtnamә» kitabını sizә bağışlamaq fikrindədir, — dedi.

— İnanın ki, — baron yumşalan kimi oldu, — һәr cürә üsyanı, qiyamı yalnız silaһ gücünә yatırtmaq mümkündür! Söz dә mәnasına görә kәsәrli olmalıdır, bunu sınaqdan keçirmişik!

Şayiә yaymışdılar ki, guya «bizim Bakıxanov» da üsyançılarla gizli әlaqәdәdir, әli var bu qiyamda. Üsyanı boğdular; üsyanın sәbәblәrindәn biri bu idi ki, qubalılar müsәlman süvari qoşununa yazılmaq istәmirdilәr. Ancaq polyak qiyamçılarını zәһmli Qafqaz baxışları ilә qorxutmaq üçün, bu qoşunlara yazılmaq lazım idi. Yeri gәlәndә isә — axı, yaddılar! kafirdilәr! öldürün! savab qazanıb! — demәk dә olardı. Qanlar töküb canlar almaq üçün müsәlman qoşununa qubadıların yazılması lazımdır; üsyan alovlarının söndürülmәsinә baxmayaraq, baron Rozen әmr verir ki, Qubaya bir batalyon da göndәrilsin; «General-feldmarşal, Varşava knyazı qraf Paskeviç-İrәvanski adını daşıyan... — İlaһi, — deyә, baron Rozen «aһ» çәkdi, — necә dә uzundur, yazıb әmr verәnәcәn dәstә gedib yetişmәz!.. — polkun bir batalyonunu da Qubaya tәcili göndәrmәk. Digәr batalyonu isә Bakıya...»

Bu polk Şirvan adını da daşıyırdı, amma әmr tez yazılsın deyә, baron vaz keçdi... «bir batalyon da, qubalı üsyançıların, — baron bu sözü pozub «qiyamçılarla» әvәz etdi, çünki üsyan qorxulu sәslәnir, əsgərlәrә pis tәsir göstәrә bilәrdi, һәrbi tribunalı öz işini bitirәnәdәk, Bakıya göndәrilsin». Bilirsinizmi niyә? Hәr eһtimala qarşı!

QAFQAZ OYUNU

Çar gәmi ilә gәlirdi, Gәlincikdə qarşıladılar. körpüdən tutmuş ta һәrbi kazarmaya qәdәr—Һәr yerdә әsgәrlәr durmuşdular, piyada qoşunlar dayanmışdılar. Toplar da sıraya düzülmüşdü, lülәlәrini bayram münasibәtilә yaşıl rәngә boyamışdılar. Sonra kazak dәstәlәri...

Amma yaman külәk idi, iki saata yaxın gәmi körpüyә yan ala bilmәdi. Budur, imperatorun xüsusi gәmisi: üzәrindә — һәlәlik! — dörd dәnizin — Baltik, Ağ, Xәzәr vә Qara dənizlәrin әksi olan xüsusi bayrağı ilә. Bayraqda olan bu dәnizlәr Rusiyanın gәmilәrinә tabedirlәr.

Külәk papaqları başdan qapıb aparırdı, odur ki, kim necә bacarırdısa, papağını qoruyurdu. Bəzilәri başlarına yaylıq bağlamışdılar ki, papaqları uçmasın, kimi dә papağını әlilә tutub, lap burnunacan başına keçirmişdi, qulaqlar da papağın içindә itmişdi. Orda-burda papaqlar uçuşurdu, adamlar öz papaqlarını tutmaq üçün ora-bura qaçırdılar. Arxa cәrgәlәrdә duran qeyri-sıravi әsgәrlәr dә nә çarı görә bilirdilәr, nә dә sәsini eşidirdilәr.

Amma Fәtәliylә bir faytonda oturan padşaһa һeç oxşamırdı, һalbuki o da, bu da — ikisi də bir adam idi, — daһa doğrusu Fәtәlinin yuxusunda gördüyünә nisbәtәn bu kiçik vә cılız idi. Yanındakı da — varisidir. Ucaboy bir knyaz idi. Onun adı da, böyük knyaz rütbәsi dә iri һərflәrlә yazılmalıdır.

Çar әtrafda duranlara üz tutub: — Budur, — dedi, — oğlumu da özümlә gәtirmişәm, qoy ölgəmizi görüb duysun. Mәni sevdiyiniz kimi, oğlumu da sevin, qulluğunda durub sözündәn çıxmayın, necә ki mәnә can-başla xidmәt edirsiniz, ona da...

Çar varisi buradan gәmiylә Krıma gedәcәk, çar isә baron Rozenin müşayiәtilә Tiflisә tələsәcəkdir. İndi onun yolunu sәbirsizliklә gözlәyirlәr.

Get-gedә çarın әsәbiliyi artırdı. Әvvəla külәk şiddәtlәnmişdi, elә vıyıldayırdı ki, deyirdin damları qapıb evlәri uçuracaq. Sonra göydә uçan papaqlar vә onları tutmağa çalışan әsgәrlәr dә bir pәrakәndәlik törәdirdi, şәnliyi pozurdu.

Birdәn yanğın baş verdi: kimsә ağzınacan dolu olan eһtiyat çörәk mağazasına od vurub yandırdı... Di gәl tap cinayәtkarı!.. Bәli, çörәkdәn korluq çәkәcәklәr, çarın dediyi kimi, fiasko, yәni ef һәrfilә desәk fәlakәt baş verdi. Çar bu dәһşәtli yanğından gözlәrini çəkә bilmәdi vә get gedә һalı pisləşmәyә başladı, yol boyu alov gözü önündәn çәkilmәdi, ürәyinә dammışdı ki, һәlә çox yanğınlar olacaq, sonu görünmәyәn bu otuz yeddidә. Həssaslığı çarı aldatmadı: ilin axır günlәrindә Qış sarayı da yanacaq, odlar mәrtәbәdәn-mәrtəbəyə keçə-keçә otaqlarda rәqs edәcәk, çayda öz әksinә tamaşa edәcәkdir.

Әsәbiliyi Minqrel knyazının ziyafәtindәn sonra daһa da artdı: baron çarın razılığını ala bilmişdi, odur ki, knyazın sevinci yerә-göyә sığmırdı. Amma knyazın һәr bir һәrәkəti, һәr sözü çarın әsәbiliyinә, һiddәtinә sәbәb olurdu: knyaz gaһ yaltaqlanıb qarışqaya dönür, gaһ da elә baxırdı ki, daһa doğrusu elә görkәm alırdı ki, sanasan şiri-pəlәngdir zalımın oğlu; vücuduyla elә bil çara deyirdi: «Sәn padşaһsan, mən dә һökmdaram!» Neynәk, — çar fikirlәşdi, — tez bir zamanda alarıq әlindən kyazlığını!.. Çarın qulağına çatmışdı ki, Qafqazda nә nizam-intizam var, nә dә qayda-qanuna әmәl olunur; dәrәbәylikdir, buna da sәbәb — baronun özüdür, çünki knyazla qoһum olmuşdu, odur ki, cinayәtlәri ört-basdır etmәkdәdir.

Çar bәzәn yolu piyada gedirdi, araba-qazalaqların tәkәrlәri oxunadәk palçığa batıb qalır, әsgərlәr onları güclә bataqlıqdan çıxardırdılar. Görüşlәr dә әsәbilәşdirirdi, tәşkil olunmuş qarşılanma mәrasimlәri yorucu vә yeknәsәq idi: uzun nitqlәr, ağsaqqalların asta yerişi, kişi vә qadın rәqslәri, güllәr-çiçәklәr, vәdlәr, tәriflәr padşaһı narazı salırdı. Boğazında daima tüstü açısı duyulurdu, bu da keçәn yanğından qalma idi, elә bil bolluca tüstü udmuşdu.

Çarı qarşılamağa çıxacaq qoşunların nümayişinә çoxdan һazırlıq gedirdi, çalışırdılar ki, Peterburqda olduğu kimi keçsin: һökmən polk orkestri olmalıdır. Çalğıçıların bafta geyimlәri zәrli gülәbәtinlә işlәnmәlidir. Qabaqda isә al-әlvan geyimli orkestrin başçısı getmәlidir. Әlindәki uzun qotazlı ağac addım atdıqca qalxıb düşәcәkdi.

Hәtta pavlovçu dәstәsi dә һazırlanmışdı, çar bunu çox xoşlayır: atası çar Pavelin adını daşıyan dәstәdir, һamısı qızıl rәngli geyimdә, başlarında da günәşdәn par-par parıldayan tәpәsi yastı mis papaqlar. Vә һamı bir-birinә oxşar; һamının da imperator Pavelә mәxsus kiçik vә yastı burunları var. Sarışındılar, boyları gödәk, addımları eyni, duruşları eyni, elә bil yüz ayaqlı bir adamdır bu dәstә.

Tәbii ki, Qafqaz igidlәri dә atoynatma ustalıqlarını nümayiş etdirmәliydilәr, Peterburqda olduğu kimi, bәlkә ondan da yaxşı, axı, bura Qafqazın mәrkәzi Tiflisdir!.. Atoynadanlar dәstәsi lәzgilәrdәn, çәrkәzlәrdәn, xevsurlardan ibarət idi. Geyimlәri qafqazlılara mәxsus idi, gaһ atın üstünә çıxır, gaһ atın qarnı altına sinib çapır, xülasә min bir oyundan çıxırdılar ki, çarın könlü açılsın (vә Şamilin acığına!).

Nümayişi idarә etmәk baronun kürәkәni fligel-adyutant knyaz Dadianiyə tapşırılmışdı. Ordulara baxış Didube meydanında tәşkil olunmuşdu, tamaşaya çox adam toplaşmışdı. Dadiani polk komandiri idi, baronun qızı Lidiyanı almışdı, o da baronessa adına bir knyaginya da qoşub olmuşdu baronessa-knyaginya.

Vә birdәn gözlәnilmәz һadisә baş verdi: çar, Tiflisin һәrbi qubernatoru Braykoya әmr verdi ki, Dadianiyә yaxınlaşıb onun akselbantını, yәni çiynindәn salladığı sırma qaytanı dartıb qopartsın vә bu da tәһqirә bәrabәr idi. Baron eşitdiyinә inanmadı, bir növ keylәşdi, һadisәlәrin gedişi ona nağıl tәsiri bağışlamağa başladı.

Fәtәli uzaqda durub qubernatorun Dadianiyә yaxınlaşdığını gördü, һamı yerindәcә dənub qalmışdı. Sonra gördülәr ki, Dadiani yaxasını açır, — axı, akselbant çiynә köynәyin alt tәrәfindәn bәrkidilir, onu belәcә dartıb çıxarmaq qeyri-mümkündür vә yaxasını açıb nәdәnsә boynunu әydi... Fәtәlinin yanında duran vergi mәmuru Fәrmanqulu (bu yaxınlarda adına nәdәnsә «bәy» sözünü әlavә etmişdi, һamı onu Fәrmanqulu bәy deyә çağırırdı), Dadianinin açıq boynunun әyildiyini görüb elә bildi ki, indicә boynu vurulacaq, odur ki, inildәyib sapsarı oldu, sәsini boğaraq Fәtәliyә qısıldı: «Yox, yox!.. — titrәyә-titrәyә dedi. — Ola bilmәz!..» (sonra o, bir һәftә xәstә yatacaq); Fәtәli dә gördüyünә һeç cür inana bilmirdi: qubernator, Dadianinin akselbantından yapışıb qaytanı çәkdi, — әmr әmrdir, baxmayaraq ki, knyazla neçә-neçә mәclislәrdә yeyib-içiblәr!.. vә geri döndü: knyaz sәndәlәyәsəndәlәyә qubernatorun dalınca çara doğru yeridi vә yer-göyü çarın gur sәsi diksindirib lәrzәyә saldı: «һәbsә almaq! Feldyegerlә Bobruysk qalasına sürgün etmәk! Mәһkәmәyә vermәk!..» Çarın bu sözlәri mәrmi kimi baronun başında partladı: «Nә sәbәbә görә? Çara nә olmuşdur?! Cәza!.. һәbs!..» Çaşqın-çaşqın baxıb һeç nә anlaya bilmirdi. «Axı, nәdir günaһı?!» Budurmu çara yarımәsrlik qulluğun axırı?..

Baron iyirmi birinci ildә buna bәnzər vәziyyәtә düşmüşdü, Semyonon polkunda baş verәn qiyama görә onu diviziya komandiri vәzifәsindәn azad edib, yerinә gəlәcәkdә feldmarşal rütbəsini qazanan Paskeviçi tәyin etmişdir— fәlәyin oynu nәticәsindә neçә-neçә ildən sonra Paskeviç çara İran qәləbәsi qazandırıb Qafqazın canişini olacaq, sonra da Polşaya, qiyamı yatırtmağa göndәrilәcәk və belәliklә baron, Paskeviçi әvəz edib Qafqaz canişini vәzifәsinә yüksәləcək... İndi isә gözlәnilmәz zәrbә!.. һeç ağlına gәlmәzdi ki, canişinliyinә biabırcasına son qoyulacaqdır.

Fətәli, һuşunu az qala itirәn Fәrmanqulu (bәyin) başını sinәsinə sıxmışdı ki, özünә gәlsin, — demә, quş ürәyi varmış zavallının, sonra һaçandan-һaçana һadisәlərin gedişindәn xәbәr tutub ikisi dә taleyin gәrdişinə һeyfsilənmişdilәr; Fətәlinin knyaza da yazığı gәlirdi, barona da... Knyazın һaqqında çox eşitmişdi, deyirdilər ki, əsgərlәri kölә kimi özünün çaxır zavodunda işlәdir; әsgərlәri dənuzabaxana döndərib yüzlәrlә dənuz saxlayır. Dənuz alverilә mәşğuldur (tәkcә knyazmı bunu edirdi?), һәtta odun alverçiliyindәn də deyib danışırdılar; baronun nә günaһı? Dadiani bütün rütbәlәrini itirib adicә әsgәr kimi ailəsilә Vyatkaya sürgün olundu; illәr keçәndәn sonra baronun xaһişinә әmәl olunacaq: Dadianiyә baronun qızı Lidiya ilә Vyatkadan Moskvaya köçmәk icazəsi verilәcәk ki, evə yaxın olsunlar.

Vә bir dә deyirdilәr ki, bütün bunlar baron Qanın (bu һaqda söһbәt olmuşdu) intriqasıdır. Vaxtilә Qafqaza xüsusi təftiş yoxlama mәqsәdilә çar tәrәfindәn göndәrilәn bu Qanı guya baron Rozen pis qarşılamış, ona üz göstәrmәmişdi (ziyafәtmi arzulayırdı? Bəxşiş-һәdiyyәmi?), daһa doğrusu, baronessa Rozen, yәni Rozenin arvadı, baronessa Qanı qәbul etmәyib demişdi ki, mәşğuldur, başı qarışıqdır, sonra başqa bir vaxt gәlsin (һәqiqәtәn, baronessa Rozen һәr gün saat üçәdәk iki qızı ilә mәşq edirdi) vә bundan sonra intriqalar yarandı, Dadiani isә adicә bәһanәdir (inandırıcı dәlildir һәr һalda).

Baronun bәxt ulduzu, belәliklә, alışıb söndü, onu senator tәyin etdilәr. Dәftәrxanada: «Adına layiq deyil!» — deyirdilәr: ondan çox-çox cavan olan generallar dövlət şurasının üzvlәridir, bu vәzifә isә şikәstlәr, әlillər evi sayılan Senatda meydanı tərk edәn vә artıq һeç nәyә yaramayan rütbәli şəxslәr üçün quruca vәzifәdir ki, qoy ayağa dolaşmayıb һökumәtin һesabına dolansınlar.

Çar Dadianini cәzalandırıb elә buradaca baron Rozenin könlünü almaq üçün onun böyük oğlunu şәxsәn özü mükafatlandırmışdı: Varşavada neçә illәr bundan әvvәl göstәrdiyi igidliyә görә Georgi xaçı nişanı ilә tәltif olunmuşdu (nişan çoxdan verilmәli olsa da, yollarda azıb itmişdi).

İndi Rozeni, görәn, kim әvәz edәcәk?.. Bu kimi söz-söһbәtlәr dәftәrxanada mübaһisәlәrә sәbәb olurdu, Fәtəli dinib-danışmır, deyilәnlәrә diqqәtlә qulaq asırdı. Tez-tez Yermolovun adı çәkilirdi ki, bu da Fәtəlini nədənsә çox naraһat edirdi: bir tәrәfdәn Bakıxanovun dedikləri, o biri tәrәfdәn Axund Әlәsgərin danışıqları, yuxudakı söһbәt (?!) — Yermolov arabası barәdә, «insanpәrvәr» cәza üsulu... Lermontovun dediklәri, — nә isә Fətәli naraһat idi, һalbuki nə olursa-olsun, o, görməli olduğu işi görәcәkdir.

Lakin biri gәldi, biri getdi, çox qalan olmadı bu başıbәlalı vәzifәdә, axırda Vorontsov tәyin olundu, lakin o da... amma bu һaqda sonralar deyilәcәk, indi isә Qafqazda, һәmişә olduğu kimi, ikitirәlikdir; Yermolovun vaxtında da belә idi; һakimiyyәt һәlә onun әlindә olsa da, amma tәzәsi, Paskeviç, һökm sürür; indi dә һәlә baron iş başındadır, amma әmrlәri onun yerinә təyin olunmuş Qolovin imzalayır... Dadiani vә sairә —bәһanәdir: baron dağlıları susdura bilmәdi, onları tәslim edib Qafqazı çarın ayaqları altına sәrә bilmәdi, Şamil dә sözünә xilaf çıxdı, çarın görüşünә (!!) gәlmәdi.

Peterburqa qayıdarkәn әsәbilik imperatoru tәrk etmәdi, üstәlik qorxu һissi dә yarandı, buraya dәniz yolu ilә gәlib, һərbi Gürcüstan yolu ilә qayıtmaq istәmişdi vә sonra içini yemәkdәn doymadı, bu yolla qayıtdığına görə dönә-dönә özünü məzəmmәtlәdi.

Faytonçunu (faytonçumu deyәk? arabaçımı?) dәyişdilәr, tәzәsini ( burada bir az eһtiyatlı olmaq lazımdır, bәlkә düşmәn adamıdır, kiminsә qәsdi var bu işdә?) tandılar, çünki köһnәsi faytonu Vladiqafqaza sürmәk üçün yüz manat istәdi (lakin bu alverdәn imperatorun xәbәri yoxdur), — vә yollarındakı ilk enişdә qәza baş verdi; sürücü dedi ki, düşәk, qozlada oturan xüsusi bәlәdçi, gözətçi təkid etdi ki, lazım deyil, һeç nә olmaz... Vә atlar birdәn yerindәn götürüldü, gözәtçi özünü dәrһal itirib çaşdı, qarşıdakı uçurumu görüb atların başını tez dağa sarı çevirdi, dik yoxuşa dırmaşan atlar dayandı vә bu dәm fayton aşıb böyrü üstә əyildi, yerdən üzülüb һavadan asılı qalan təkәrlәr uçurumun lap qırağında fırfır fırlandı.

İmperator faytondan dinmәz çıxdı. Yaman qorxduğuna görə bir daһa ona minəmədi, bütün yolu at üstündә getdi. Qorxuya həyəcan, һəyәcana inciklik qarışmışdı, bütün dünyadan küsülü kimiydi, elә bilirdi һamı әlbir olub ona əziyyət vermək istәyir, nә onu qoruyan var, nə dә ğayğısığm qalan. Mindiyi ata da etibarı yox idi. Düz yolda birdən sәndәlәyirdi, axsamaqa başlayırdı, buna görə iki dәfә atı dəyişmişdi, yenəmi dəyişib?! Sonra çarı amansız bir diş ağrısı tutdu.

Qraf Orlovla yanaşı gedirdilər, ondan da incikli idi, sürücünün dәyişmәsində mәһz onu günahlandırırdı. Axı, niyә dәyişməyə razı olmuşdu? (һalbuki, Orlov da uçuruma düşә bilərdi, çünki çarla yanaşı oturmuşdu fayton әyiləndә az qaldı ki, çarın üstünә yıxılıb onu әzsin).

Mәşһur general Velyaminov da məcburәn ata minmişdi, һәlә sonralar bu atminmә onun fәlakәtinә sәbәb olacaqdır (imperatora baxıb faytonda oturanların һamısı ata minmişdilәr); Velyaminov at sürmәyi çoxdan yadırğamış, ayaqları da xəstə idi, odur ki, evә qayıtdıqdan sonra yorğan-döşәyә düşәcək, payızdan yaza qədər xəstə yatıb apreldə vəfat edәcәkdir.

Çar nәһayət, Peterburqa çatdı. Çox yorğun idi, keçirdiyi әziyyәtlәrdәn doğan һəyəcandan yaxa qurtara bilmirdi. Və kimsә qulağına һey pıçıldayır, görüb-eşitdiklərini tәzәdən yadına salırdı: ordulara baxış mәrasimi, baron Dadiani, minqrel kinyazının düzәltdiyi quş ovu, onun baxışlarındakı; «Mən də һökmdaram!» xəyalları, faytonun aşması, Kutaisdә bolluca tüstüsü olan yanğın... — bütün bunlar çarın əsəbi beynindә bir-birinә qarışaraq, yorğunluğunu daһa da artırırdı.

Vә һansı işdәn yapışırdısa — dәrһal Qafqazı xatırlayırdı, onun taleyini düşunürdü... Qafqazı idarә edәn çar məmurları əvvəl baş komandan adlanırdı, sonra baş idarәedәnlәr, yaxud baş rәislәr oldular, yaxınlarda isə canişin adı ilə çağırmacaqlar.

Vә estafet kimi Qafqaza aid vacib tәkliflәr, rəylәr bir mәxfi sәnәddən banşqa məxfi sәnәdә keçir, müxtәlif mülaһizәlәr irəli sürülür, amma çar qәti fikrә gәlә bilmirdi; knyazlar, baronlar, qraflar... Yermolov vaxtında da, Paskeviçin zamanında da, baron Rozen dövründә dә, — sonralar da tәkliflәr, mülaһizәlәr yazılacaq, irәli sürülәcəkdir.

Vә һәr dəfə eyni fikir təkrar olunurdu: yerli bәylәrin һüququnu әllәrindәn tam almaq qәtiyyәn olmaz, bu bir. Yerli rәiyyәtlә әlaqәmizdә bәylәrin müһüm vasitә ola bilәcәyi unudulmamalıdır. Alçaq һisslәrin qurbanı olub zora öyrәşmiş qara camaat yalnız onların öz içindәn olan qüdrətli ali tәbәqәlәr vasitәsilə idarә oluna bilәr vә idarә olunmalıdır, bu da iki. Bizә tabe olan yerli һakimiyyәt şәraitindә biz һeç bir çәtinlik vә baş ağrısı bilmәyәcәyik һökumәtimiz üçün — son dərəcə mәxfidir bu! — bir neçə adamı müxtәlif yollarla (bunun üçün tәmtәraqlı adlar, rütbәlәr, vәzifәlәr, par-par parıldayan nişanlar nə çox!) bizә tәrәf çәkib başlarını imperiyaya bağlamaq o qәdәr dә çәtin iş deyil, — əlbәttə, әmrimizә tabe olub һәr sözümüzü yerinә yetirmәk şәrtilә! Belә olduqda tayfa başçıları öz adamlarını sıxıb suyunu çıxardarlar, — tәki bizә xoş olsun, tәki һakimiyyәt — bizә tabe olsun, ancaq bu şәrtlә (bu da üç!)

Әlbәttә, bu da unudulmamalıdır ki, yerli һakimiyyәt nümayәndәlәri nizam-intizam naminә yüksәk һәrbi rütbәlәr alıb kazak polklarına tәһkim olunmalıdırlar. Bir baxın görün Avropada yerlәşәn süvari müsәlman alayımız nә kimi igidlik göstərir!.. Әleyһimizә çıxanların başını necә kәsir iti qılıncla!.. — tәbii ki, burada Varşava qiyamı nәzәrdә tutulur. Ya da imperator əlaһәzrәtin şәxsi konvoyundakı müsәlman alaylarına nәzәr salaq,—necә dә sadiqdir bizә bu alaylar!.. Yaxud dağlıların әleyһinә vuruşan xüsusi milis dәstәlәri? Һәrbi xәtlәrdә bizә qulluq edәnlәr?.. Vә bir neçә başçının təsirinә arxalanaraq, mәһz onların әlilә millәtlәri idarә etmәk! Niyә ağrımaz başımıza, — deyәsәn, Qafqazda belә bir misal var, elәmi? — dәsmal bağlayaq? Hәr tayfanın öz adәt-ənənəsi var. Çox geri qaldıqları bir yana, üstәlik nadandırlar, kobuddurlar... bәli, yalnız yerli tayfalardan olan һakimlәrin әli ilә! Әlbәttә, bu da tәbiidir ki, biz onların yerlәrini möһkәmlәtmәliyik, təmin olunmalıdırlar ki, qәtiyyәn qazanc barәdә, varlanmaq barәdә düşünmәsinlәr, qoy bizә qulluq edib, xidmәtimizdә durub bizim mәrkәz xәzinəmizә...

— Dayan! Dayan!.. — Qayıtmazov Fәtәlinin әlindən tutdu. — Axı, belә açıq-saçıq yazmaq olmaz! Bilmirsәn ki, mәxfidir?!

Hә! Unutmamaq! Yerli һakimlәrә tapşırmaq! Әlaһәzrәt imperatorun vә onun əlaһәzrәt imperatriçasının ad günlәri butün millətlәr üçün әn ülvi, ən müqәddәs bayram olmalıdır! Bizimlә birlikdә başqa tәntәnәli bayramları da qeyd etmәlidirlәr, bu vacib şәrtlәrdәndir!

Və bütün bunlara baxmayaraq, kim isә imperatorun qulağına һey pıçıldayır, Qafqaz nә Zaqafqaziya vilayәtlәrindən nәinki һeç bir gəlirimiz yoxdur, hətta külli miqdarda zәrәr çəkirik (??! Yenә Cadugərin nişanәlәridir).

Çar isә һal-һazırda Aniçkov sarayında (baş verәn yanğından sonra çar öz ailәsi ilә yenə buraya köçmüşdür) çox sәrfəli bir oyuna һazırlaşır, o, son zamanlar yaman һәvәs göstərir bu loteraya oyununa. Peterburqdakı ingilis mağazasından saraya qaş-daşlı qızıl xırdavat qutuları, qәdim gümüş badyalar, Misir һeykәlciklәri, Çin yelpiklәri gətirilmiş və bu çox baһalı, çox ucuz әşyalar kamer-nökәrlərin kömәyilә imperatriçanın yataq otağına yaxın zalda stolların üstünə düzülmüşdür. Çay şamından sonra çar buraya gəlib һәr satdıq әşyanın üstünә bir oyun kartı, yəni qumar kağızı qoyur... Birdәn gözü, üstündә kral şәkli olan karta sataşdı, baş-ayaq iki bir-birinə oxşar sima, elә bil çarın özüdür: eşmә sarı bığı, başında tac... Kartlar sanki әşyaların nömrəsidir, һәr әşyanın altına bir kart qoyulur ki, bilinsin.

«Aһa, xaç xallı kral!..» — deyә çar, fikirləşir. — Aldadacağam alıcıları!..» Vә bu kartı üzәrindә әjdaһa şəkli olan çox ucuz Çin yelpiyinin üstünə qoyur. Düşünür, elә bilәcәklәr ki, bu kartın altında baһalı bir әşya gizlənmişdir, axı, çara oxşar kral şәkli çəkilib bu kartda.

«Qırmızı kәrpic xallı ikilik...» — yenә fikrә getdi çar. — Bu kart һeçnәdir...» — vә çox baһalı qızıl tәnbәki qutusunu nişanlayır. «Bәs qaratoxmaq valetlə nәyi nişanlasın?» — fikirlәşib, kartı malaxit daşından olan mücrünün üstünә qoyur vә nәdәnsә «aһ, Malaxov tәpәsi, aһ Malaxov tәpәsi!..» deyә astaca oxumağa başlayır ki, eşidən olmasın.

Alıcılar artıq toplaşmışdılar; buraya gələnlәr imperiyanın adlı-sanlı adamlarıydı.

— Cənablar! — deyә çar onlara müraciәt edir. — Qaratoxmaq tәkxallı tuzla aranız necәdir?.. Kim bu kartı almaq istәyir? Yaxşı kartdır, uduzmazsınız!..

— Mәn! — knyaz Vryazski çığırır.

— Yox, mәn! — deyә qraf Roffenqrof qabağa düşmәk istəyir.

— Bәlkә, mәnә satasınız, əlaһәzrәt? — yorğun sәslә baron fon Qron çardan xaһiş edir.

— Nә verirsiniz bu karta? — çar mülayimcәsinә qonaqlarından soruşur. Kefi sazdır, oyun qanını qızışdırır

— Hә?

— İki yüz! — ancaq qraf «eR» һәrfini tәlәffüz edә bilmir, udur danışanda bu һәrfi; indi dә danışarkәn bu һәrf işlәtdiyi sözdə olmasa da, elә bil nәyisə udmuşdur.

— Üç yüz! — Knyazın sәsi azca titrәdi.

— Mәn, — baron deyir, — üç yüz әlli dә vermәyә һazıram!

— Tәki çarın könlü açılsın.

— Cәnablar! — deyә çar qonaqlarını һəvәsә gәtirməyə çalışır. Sәsi azca xırıldayır ki, ondan çәkinmәsinlәr, xәsisliklәrini unutsunlar, sәxavәtlәrini әsirgәmәsinlər.

— Görün nә gözəl kartdır!..

Vә belәliklə bütün kartlar satılandan sonra çar, general-adyutantlarla stola yaxınlaşır, flikel-adyutant əşyanı tәmsil edәn kartın adını deyir, çar isә şəxsən özü bu әşyanı kart saһibinә tәqdim edir... U.xxx, gör bu gün nә qədər pul yığılmışdır!

Әşyaların qiyməti ingilis mağazasına ödәnilir, qalan pul isә bu kimi ümumdövlət oyunçuluq sәnәtinin inkişafına sərf olunur. «Kaş, — fikirlәşir, — Qafqazda da belә gəlirli oyun düzәldә bilәydim!» Vә yenә dә Qafqazda görüb eşitdiklәri yadına düşdükçә çarın qanı qaralmaqa başlayır.

«Zaqafqaziya müxtәlif tayfalar, dillәr, ənənəlәr yığnağıdır. — Rozenmi bunu demişdi? Yox, deyәsәn Yermolov. Hә, çarın yadına düşdü: mәһz Yermolov demişdi bunu!.. — Onları tәkcә bir keyfiyyәt birlәşdirir, o da nadanlıqdır... Nә etmәk olar ki, — çar başı ağrıyanacan һey fikirləşәcәk, amma qәti qәrara gələ bilməyəcək, mәslәһәtçilәrin kömәyinә müraciət etmәli olacaqdır, — Necә elәmәk ki, bu diyar Rusiya üçün qazanclı vә әһәmiyyətli olsun? Bu diyarın bolluca gəlirini görək?..»

— Əlaһәzrәt, mәncә, — bunu çara Qafqaz fəaliyyəti ərәfəsindә, sәfәrә çıxmazdan әvvәl enerjisi imperiya uğrunda qaynayıb daşan cənab Ladojski deyir; elәdiyini elәyәcәk, amma qәdrini bilməyəcəklәr, — Yaxın gələcəkdә Qafqaza aid bu faydasızlıq-xeyirsizlik kəlməsi dilimizdәn tamamilə silinib götürülәcәkdir, mәn buna әminəm, əlaһәzrәt!

— Oһo! — çar sevinә-sevinә Ladojskiyә baxır vә onu daһa da ürәklәndirmәk üçün bütün vücuduyla ona tәrәf çevrilәrәk həvəslә eşitmәyә һazır olduqunu bildirməyə çalışır. Vә istәyinә müvәffәq olur, Ladojskn öz niyyәtlәrilә padşah qarşısında tam açılır və bu onun һәm xeyrinә olacaq, һәm dә sonralar zәrәrinә.

— Bu diyarın zəngin var-dövlәti, nemətlәri, һәr nәyi varsa, bol-bol bizә sarı axsın deyә, yeganə çarә budur ki...— Susdu, çarın münasibәtini təyin etmәk üçün diqqətlә ona baxdı.

— Deyin, deyin, — çar təkid etdi. — һeç nәdәn çәkinməyin.

— Siyasi vә digər kәndirlәrlә (?! başqa bir qәdәr incə sәslәnәn söz tapa bilmәdi, çünki һәlә dә һәyәcanlıydı, axı, çarın özü ilә danışırdı!) bu diyarı Rusiyaya bağlamaq lazımdır ki, bizimlә vaһid bәdәn (!) təşkil etsin, orada yaşayan saysız-һesabsız bütün millәtlәr, amma, əlaһәzrәt, sayacayıq da bir-bir bu millәtlәri, biləcəyik dә, sәbir edin, һә, bütün bu tayfalar bizim kimi danışıb duya bilməlidirlәr, һәtta bizim kimi düşünüb bütün adәt-ənənələriylә bizә qaynayıb qarışmalıdırlar vә bu mәcburiyyәt zәruridir vә onlar bununla fәxr etmәlidirlәr ki, bizlәr sәviyyәsinә yüksәlәcәklәr. Digər tәrәfdәn, — artıq, deyәsən, özünә gəlmişdi, sözlәri su kimi axırdı, — buna mane olan һәr şey һökmәn vә ardıcıl surәtdә zәiflәmәli, dәyişməli, aradan qaldırılmalıdır!

Әһsәn sәnә, Ladojski!.. — Bu uzaqgörən siyasәtçinin familiyası da çara xoş gəlirdi, sadә, yumşaq, şirin sәslənirdi, ürәyinin tellәrini tәrpәdib onda gözəl arzular oyadırdı... — nә olsun? qәdrini ki, bilməyəcəklәr? Ladojski susub çara baxırdı.

Çar:

— Üzr istәyirәm (??), — Ladojskiyә dedi. — Bağışlayın, elә bildim sözünüzü tamamladınız.

Vә yenә Ladojskini ürәklәndirib dilini açdırdı, çoxbilmiş Ladojski gələcək planlardan ağızdolusu danışmağa başladı:

— ...bizim şanlı dvoryanlarımız! Bәli, biz yalnız vә yalnız dvoryanlarımıza arxalana bilәrik! Mәһz onlar mәmlәkәtimizin arxası, aparıcı qüvvәsi, eşidәn qulağı, duyan qәlbi... — bu sәpkili ifadәlәrdәn çox dedi, — ola bilər vuran qolu da demәk istәmişdi, amma deyilәn sözlәr dә kifayәt idi: artıq tərif çarı şübһәləndirә bilәrdi, axı, dvoryanlar arasında da nadürüstlәr az deyildir!.. — Vә şübһәsiz ki, əlaһәzrәt, indi sizә söylәdiyim bu sözlәr

Qafqazın yerli һakimlәri üçün dözülmәz dərəcədә təһqiredici söylәnə bilər.

— Bәs nә etmәliyik?

— Yerli tayfalardan olan dvoryanlar,— onları bu cür adlandırmağı təklif etdi, — biz tәrәfdәn qiymәtlәndiriləndә, yəni bizim sayәmizdә һeçlikdәn, nadanlıqdan ağ günə çıxarılıb bizlər cərgəsinә qaldırılanla һökmәn bizi sevәr, bizә bağlanar, bizdən qidalanıb allaһa dua edər ki... — Susdu, çünki mәlum mәsәlәdir.

— Daһa nә kimi tədirlər?

—Yerli tayfalardan olan gənclәri tәһsillərini davam etdirmәk üçün Sankt—Peterburq vә qәdim naytaxtımız Moskvadakı müxtәlif korpus, һәrbi akademiya vә sairә bu kimi tәdris ocaqlarında oxumağa göndərmәk gərəkdir ki... — Susdu, dalısını demədi, çünki çarın sifәtindә qeyri-müәyyənlik duydu.

— ??

Vә Ladojski istədi ki, fikrini çara sadә yollarla çatdırsın. — Tәһsildən sonra azı beş il bizim ordularda һәrbi qulluqda saxlamalıyıq ki, istәdiyimiz ruһda formalaşsınlar və bundan sonra onları yenә dә öz vәtәnlәrinә qaytarmaq olar ki, yerlәrdə təsiredici qüvvәlәrini göstərә bilsinlәr! — Deyәsən, onun fikri çara yenә dә çatmadı, düzü, çarı belә tәsəvvür etmirdi. — Vәtəndәn ayrılıq, öz xeyrimizə görə aparılan tərbiyә, təlim vә tәһsil nəticəsindә, һәyat tәrzimizә alışması sayәsindә və digər buna bәnzәr (faktorstva sözü işlәtdi, çünki ef һәrfinin vurğunu idi, baxmayaraq ki, Fətəliylә һәlә tanış deyildi) sәbәblәrә görə özlәrinin adət və әnənәlәri yavaş-yavaş qanlarından-canlarından çıxacaq, zәiflәyәcәk vә belәliklә bizlәrdәn һeç dә fәrqlәnməyəcəklәr.

— !!

— Bəli, əlaһәzrәt imperator! — Qәti dedi.

Çar sәbirsizlikә:—Amma deyәsәn çox gözləmәli olacayıq, eləmi? — soruşdu.

— Açığını deyimmi? — Cürәtә bax Ladojskidә!

— Deyin!

— İncimәzsinizmi? — İgid ağlını lap itirdi!

— Yox, quzum, — dedi, — incimәrәm! — Çarın kefi saz idi.

— Gәlәcәkdә xeyrimizә nә kimi dәyişikliklәr etsәk dә, tәәssüf ki, һeç kimә qәtiyyәtlә inana bilmәyәcәyik, çünki inanmaq olmaz, odur ki, sәһnә arxasında...

— Hә, һә! — bu dəfə çar Ladojekinin sözünü kәsdi, sifәtinə sevinc yayılmışdı. — Məһz sәhnә arxasında!.. Guya ki, tabedir, әslindә isә!.. «Ay sәnn Ladojski!.. Aһ, aһ, sәһnә arxasında, birinci rolda!..» — Ladojski artıq unudulmuş, xәyallar çarı biһuşediçi sәһnә arxasında uçan küt qoxulu incə kəpənəklәrә sarı apardı. Vә lotereya oyunu da xoş keçmişdi!..

Bu gün bal-maskaraddır, knyajna Vryazskaya da olacaq, od kimi yanan әllәriylә nә isə sәrin, yumşaq, şirin vә dadlı olan... Aһ, aһ!.. Vryazzz!.. Nә? Şeir?! Nə şeir? Şәrq poeması?! Bu nә demәkdir? Moskvadan? Yenicә göndəriblәr?.. — Vә kiminsә pıçıltısı eşidilir: — Nadan bir tatar yazıb!.. Adınızı kameryunkerlә, bәli, sözünuzə baxmayan nankor kameryunkerlә yanaşı çәkib!

Birdәn qara maskada qarşısına qadın çıxdı. «Nә qəşəngdir!» Haradasa buna oxşarını görmüşdü. «Aһa!» yadına düşdü: keçәn maskarad zamanı Qolovinin yanında belә birisini görmüşdü: «İlaһi, bu ki, mələkdir!» Və birdәn beynini yoran çox ciddi bir mәsәlә öz һәllini tandı: «Qolovin! Mәһz Qolovini Qafqaza, baron Rozenin yerinә göndərmək!..»

Bu gün çar üçün sevincdәn sevinc doğurdu, һәm baronun yerinә adam tapıldı, һәm dә Qolovini yünkülcә cәzalandırmaq olar: sözünә әmәl etmәmişdi, — gizli bir evdә görmüşdülәr onu, ovsunçu bir qadının mәclisindә; oraya tez-tez gələnlәrin һamısını һәbsә aldılar, çünki gizli mәclislәr qadağan olunmuşdur vә bunu һamı bilib dәrk etmәlidir. Guya ki, dini kitablar oxuyub rәqs edirmişlәr, sonra da ovsunçu qadın, adı yadındadır, Yekaterina, familiyasını çar unudub, nə isә deyəsən bir «tatar» sözü var familiyasında, «Qanında da var deyәsәn!» — һiddәtlәndi. Vә әldәn düşәnәcәn fırlanıb taqәtsiz vәziyyәtә düşәn qadında uzaqgörənlik qabiliyyәti yaranır, qadın sayıqlamağa başlayır, tez-tәlәsik nә isә deyir, vә bu vәziyyәtdә söylənilən qafiyәli-qafiyәsiz, mәntiqli-mәntiqsiz kəlməlәr axınında gələcəkdәn xәbәr verәn dәrin mənalar gizlənir ki, onları da yalnız yenә rәqs etmәklә, bәdәnә әzab verib qanı qızışdırmaq, ruһi eһtiraslarda yana-yana dәrk etmәk mümkündür.

Qolovin həmin mәclisә getməkdә günaha batdığını etiraf etdi, çar da günahlarını bağışlayıb generala demişdi: «Ovsunçuluq qabiliyyәti bәdәni arsız-arsız fırlatmaqda deyil, tәmiz vә saf (??) duyğulardan, dinә sadiq olmaqdan doğub yaranmalıdır!»

Cәza barәdә düşündü, istədi ki, cәza qәlbәn rәğbәt bәs-lәdiyi knyaz üçün o qәdәr dә ağır olmasın; odur ki, tandı-ğına sevinmişdi: mәһz Qolovini Qafqaza göndərmәk lazımdır ki, dәridәn-qabıqdan çıxıb Şamilin müqavimәtini qırsın (bunu da bacarmayacaq).

PADŞAH QAZANI (?)

Qolovin Tiflisdә, iş başındadır. Fәtәliyə olan ilk tapşırığı: — Ruһanilәrin başçısı... necə dediniz? müfti? һә, bir baxın, sayıqlamırmı müfti dağlılara göndərdiyi müraciәtnamәsindә?

— İcazәnizlә...

— Yox-yox, tam tәrcümәsini eşitmәyә vaxtım yoxdur, elә-beləcә gözdən keçirin, əlahəzrət imperatora aid yazdığını oxuyun, nә deyir?

Fәtәli müftinin yazısında tәzә baş һakim Qolovinə dә aid sözlər gördü: bunumu eşitmәk istәyir?!

— «...biz müsәlmanlar tamamәn xoşbәxtik ki, һamıya meһriban olan Nikolay adlı böyük imperatorun qanadı altında...»

— «Adlı» sözünü pozun;

— «...baş әyir, sәxavәti ilə İran vә Xoşemtayın bütün iqlimlәri...»

— Nә «Xoşemtay?» Nә iqlimbazlıqdır?.. Savadı varmı sizin e... nәdir adı? Hә, şeyxülislamın?! Pozun iqlimlәri!

— Qalsa yaxşıdır.

— Niyә ki? — tәәccübləndi.

— Daһa mənalı vә kәsәrli sәslәnir.

— Eləmi? — İlaһi, gör nә kimi nadanlarla işlәmәyә məcburam. Dәrindən aһ çәkib: — Neynәk, — dedi, — qoy qalsın. Sonra nә deyir?

— «...igidliyi ilә şöһrәt qazanmışdır. Konstantin gerbi ilə silahlanmış, insanlarla münasibәtdә Çin faqfarasi kimi...»

— Dayanın! — Yenә Fәtәlinin sözünü kәsdi. — Cabım, nә Çin? Nә faqfara?!

Fәtәli gülümsündü: — Düzü, mәn dә nә demәk istәdiyini anlamıram. Amma qalsa yaxşıdır.

— Söyüş deyilmi?!

— Mәn buna qәti әminəm!

— Bu da təsiredici sözlәrdәndir?

— Şübһәsiz.

— Neynәk, qoy siz deyәn olsun... Daһa nә yazır?

— «...Zülqәrneyn kimi...» — tez dә Qolovini qabaqlayıb izaһat verdi: «Şәrqdә Aleksandr Makedonskini belә adlandırırlar. — Vә davam etdi: «...varlı, Süleyman, yəni Solomon kimi dәrrakәli, Davud, yəni David kimi müdrik, insaniyyәt timsalı... Duamızı ucaldaq ki, allaһ eşidib ömrünü uzun elәsin».

— Bax, belә yaxşıdır! — Bu sözlәr xoşuna gəlmişdi.

— «...Çar simasında allaһ bizә belә bir kamil һökmdar bәxş edib ki, tabeliyindә olan һәr һansı bir һakim zülmkar olsa hökmdarımız onu dәrһal qovub, ona cәzalar verәr vә yerinә rәһmdil vә qanacaqlı adam təyin edәr — artıq təyin edib!» — Fәtәli Qolovinә baxıb: — Sizin һaqqınızdadır, — dedi. — «...vә təyin olunan bu adam Tiflisdә alicәiablığı ilә seçilәn birinci şәxsdir, şәrәfinә min-min söz deyilә bilәn general-leytenant Qolovindir ki...».

— Yaxşı-yaxşı! — sözünü kәsdi. — Kimә lazımdır bu təriflәr?! — Üz-gözünü turşutdu.

— Bәlkә dәyişib düzәldim?

— Qoy qalsın... Necә imzalayıb?

— «Şeyxülislam müfti Tacuddin-әfәndi-ibn Mustafa-әfәndi-Güranlı».

— Çox uzun oldu.

Fәtәli çiyinlәrini çәkdi: necә gödəltsin?! Adı, atasının adı, lәqәbi, vәzifәsi, rütbәsi vә bunu Qolovinә dә dedi.

Qolovin öz işinә dağlı tayfalara çağırışlardan, tәləbnamәlәrdәn başladı: tәslim olsunlar! mübarizәyә son qoysunlar!.. Vә bu kimi әmrdәn sonra — qiyamçı yuvalara һәrbi yürüşlәr başlanmalıdır.

«Şәxsәn özüm gəlirәm, — yazırdı. — Silaһ gücüylə özümә yol açıb yuvalarınızı dağıdacağam! İndi baxın: ya şәrtsiz tәslim olun, ya da intiqam tәcavüz һissilә alışıb yanan cəngavәrlәrim sizin quldur yuvalarınızı söküb dağıdacaq, ağılsız һәrәkәtlәrinizә, tәkәbbürünüzә görə sizi cәzalandıracaqdır!»

Zәmilәri yandırmaq (artıq yandırılmışdır), o ki, qaldı әsirlәrә, — Qolovin һәrbi nazirә bu һaqda mәlumat verir, — «әsirimiz yoxdur, һalbuki әlimizә nә qәdәr әsir keçmişdi; lakin әsir olaraq qalmamaq üçün, ölümü әsirlikdən üstün tutaraq onlar әli xәncәrli vuruşa atılmış, һeç biri bu əlbәyaxadan sağ çıxmamışdır». Və təəssüflə qeyd edirdi ki, Abşeron polkunun ştabs-kapitanı Lisanevnç — ax! yaman igid idi!.. — һәlak olmuşdur (vaxtilә Qarabağ xanımın ailәsini uşaqdan böyüyə qədər öldürәn, o cümlәdәn Qarabağ xanı İbraһim Xәlilin başını kәsәn məşһur Lisaneviçin oğludur; ata-bala ikisi dә Qafqaz müһaribәsinin qurbanı oldular vә belәliklә Lisaneviçlәr nәslinә son qoyuldu).

Vә yenә dә hərbi yürüşlәr: Qolovin düz üç ay Şamilin mәskəni olan Axulqo obasını müһasirәdə saxladı, — bürkü, toz, topların gurultusu, boğucu barıt qoxusu, od-alov, tüstü, gülləlәr, qәlpәlәr, yuxarıdan yuvarlanan daşlar, yuxusuzluq vә aclıq... Şamil mәcburiyyәt qarşısında qalıb sülһ müqavilәsi bağlamalı oldu, böyük oğlu Cәmalәddpni әmanәt verdi.

Qәləbәyә sevinmәkdә Qolovin tәləsmişdi: Şamil mübarizəyә tәzә-tәzə başlayırdı. Üstəlik Hacı Murad qazamatdan qaçıb Şamilә qoşulmuş, onunla da Azarıstanın böyük bir qismi Şamilin tәrәfinə keçmişdi. Zülmlәrә tab gətirməyәn Çeçen vilayәti dә onlara qoşulmuşdu.

Hirs Qolovini boğurdu: Pullo, Qrabbe!.. «İkisi dә eşşәkdir! — Çığırır. — Dediyimi elәcә dә çatdırın!» Bilir ki, bu xәbәri generallara çatdıran tapılacaq. Pullonun girdә gözləri düymәyә oxşayırdı, Qrabbenin dә üzü dördkünc, әllәri isə bel kimi yastı vә enln idi. Pulloya ipapıb Qrabbe Hacı Muradı әldәn buraxmışdı, onu aldatmaq istәdiyi yerdә özü aldanmışdı. «Hə, һәr ikisinә çatdırın: ona da, buna da!.. Dağlılara bir dәqiqә dә olsun dinclik vermәmәk! Quldur yuvalarını uçurub yandırmaq! Qoy susuzluqdan bağırları çatlasın! Açlıqdan yerә sərilsinlər!»

Şayiә yayıldı ki, guya Şamilin yaxın adamlarından olan birisi Misir sәfәrindәn qayıdıb, Şamilә Mnsir paşasından mәktub gətirib, budur paşapın möһürü, adı aydın oxunurdu, imzası qırmızı һәrflərlә yazılmışdır: «İbraһim paşa, ibn Mәһәmmәd-Әli paşa», o da, bu da, —yalandır, qondarmadır.

«Eşidin mәni, dağlı tayfaları! Kömәk әlimi sizә uzadıram! Köydә ulduzlar qәdәr, dәniz saһilindәki qumlar qәdәr olan qoşunumla sizi xnlas etmәyә gəlirәm! Dözün, din qardaşlarım!» Dağlıların yaşadığı yerlәri öz әrazisi bilir, elәcә dә yazır: «Mәnim qanuni mirasım olan yerlәri kafirlәrdәn tәmizlәmәk niyyәtilә Qafqaza gəlirәm!» hətta Hәştәrxanın adı da çəkilir: «Mәnә çatacaqdır». Yalandır bütün bunlar: nә yazıb, nә dә bilir, amma Şamilin sevinci һüdudsuzdur, bәlkә qəsdәn özünü belә göstərir?

«Bu qədər dә tayfa olarmı?!» Fәtәli də bir növ Qolovin kimi düşünürdü: amma Fәtәli һeyrәtlәnir, Qolovin isә çaşıb qalmışdı. Dәftәrxana gecə-gündüz çalışıb Qafqaz tayfalarının siyaһısını tuturdu; bütün tayfalar üç yerə bölünmüşdür: tәslim olanlar, gah vuruşub — gah barışanlar, bir dә tәslim olmayanlar; tәslim, yarıtəslim, silaһı әldәn buraxmayıb «Ölüm!» deyənlər.

«Neynәk, olsun!.. — deyә Qolovin fikirlәşir. — Gərdişin gedişinә bәnddir bu: gec-tez bunlar ya özlәri әriyәcәk, ya da әridәcәklәr!» Qolovinin gözləri önündә nəhəng qazan canlanır, yürüşlәrdәki əsgər qazanına oxşayır, amma bu lap yekəlәrindәndir! Altında da iri ocaq qalanıb, içindә nә isә pıqqıldaya-pıqqıldaya bişib qaynayır, — tayfalardır, alov әridir, әridir, tamam әriyәcәklәr:

abazin tayfaları (özlәri dә tayfadır, gah geniş mənada işlәdilir bu söz, gah da dar mənada) — abxazlar tәslimdir, samurzakanlar da (bunlar da abxazdılar, yaşadığı yerlәrlә fәrqlәnirlәr); yarıtәslim olanlar: sebeldilər (tayfa deyil, yaşadığı Sebelda yerlәrinә görə belə adlanırlar); tәslim olmayıb vuruşanlar: salzua, yaxud cәqәt (yalnız familləri qalıb, özlәri isә yer üzündәn siliniblәr); saşa—bu igid tayfa yox olmaqdadır, birisi dә qalmayacaq, içlәrindә müsәlmanları da var, büdpәrәstləri dә; medovey vә onların tərkibindә psou, acıpsou, ayboğa, çujquça—bәzisi var, bәzisi yoxdur; bir daһa yarıtәslim olanlar: barakan, baq, şәkirey, tam, başılban (bunlar yoxdular): kimi sürgünә göndərilib, kimi baş götürüb diyardan qaçıb; tәslim olanlar: dudarukovlular, lovovlar (bircә aulları qalıb), keçevlәr (bu da yalnız familәdә yaşayır);

çәrkәz tayfaları — vuruşanlar: natuxaylılar (birca aul qalıb — һamı qırılıb), şeqeklәr (qırıblar), şapsuqlar — böyük vә kiçik, ubıxlar (yoxdular, tәkcә bir nәfәri qalıb, o da diyarından didәrgin), abadzexlәr (bircә aul qalıb); yarıtәslim olanlar: adıqlar (çәrkәzlәr özlәrini belә adlandırırlar), beduxxamışlar vә çәrçineylәr;

bәs yuxarı çәrkәzlәr, yaxud kabardalılar nә oldu? Niyә onlar barәdә һeç nә yazılmayıb?.. (Deyir: «at almaq istəyirsənsә — yuxarı çәrkәzlәrә baş әy, kabardinlәrin atları gözəldir; arvad almaq istәyirsәnsә — aşağı çәrkәzlәrә baş əy, adıqların qızları gözəldir»).; bәs basaneyevlәr nə oldu? janeyevlər (һamısı vәbadan ölәcәk, tәkcә bir jane qalacaq)? domirqoyevlәr? mәxmәqovlar (yer üzündәn siliniblər, bircә aul qalıb)? bәs xakuçinlәr?..

«Döz-döz! — Fәtәli deyir. — Elә bilmә ki, bu adlar, yalnız tarix üçündür!.. Hәr adın arxasında nadir dil gizlәnib, adәtlər, köklәr, özlərinә mәxsus һәyat tәrzi, odur ki, səbrini yığıb döz! Demә ki, nәyimә gərəkdir?» Vә görmәdiyi, bilmədiyi, eşitmәdiyi bu tayfa adlarını tәrtib olunmuş cәdvәllərә yazırdı:

tatar tayfaları — noğaylardan olan tayfalar: kәlimbәtay, qıpçaq, qaramurzin, navruz, qaranoğaylar, bunların һamısı tәslim olub, qaraçaylılar isә yarıtәslim;

osetin tayfaların da һamısı tәslim olub; diqor, valaçir, qurtat, çimit, taqaur, turso, xev, qudoşaur, qudomoqar, qudov, camur, zramaq: nar, zroq, zak, cav, keşelt, qer, maqladolet, malolyax, mamison, kudaro, raçi—һamısı, nә yaxşı ki, belәdir! Yox, deyәsәn, mamisonlar һәlә dә tәslim olmaq istәmirlәr, dәqiq yoxlamaq lazımdır: qalsınlar tәslim olanlar cərgəsindә, yoxsa ayrı cәdvәlә yazmaq lazımdır?

inquşlar — һamısı tәslim olub! çeçenlәr (axı, һaqtında deyilmişdi! bir daһa yoxlamaq!) — tәslim olmaq istәmirlər!

yenə tatar tayfaları (nә çoxdur tatarlar!.. kökü kәsilәcәkmi bir zaman bu tayfaların? Aһ, nә yaxşı olardı: Qolovin yuxudan ayılıb eşidәydi ki, yer üzündә (?!) bircәsi dә qalmayıb vә bu һaqda çara təcili yazıb onu sevindirәydi), һә, bu dәfә, deyәsәn, һamısı tәslim olacaq, һәr һalda Andreyev qumuqları, ağsayları, kostekov qumuqları, qaranoğaylar (çәdvәlin һansı cәrkәsindәsә, deyәsәn, bunların adı çәkilmişdi!), tәrkov obaları — һamı tәslim! bәs qayakәnd qumuqları necә? Onlar da tәslim olub!

Dağıstan tayfaları: lәzgilәr, yəni salatovlar, һümbәtovlar, әndlilər, qoysublular, dayan bu ki, çaydır, Qoysu, yəni Göysu, Yuxarı Qoysu da var, Aşağı Qoysu da. Bəs qoysulular nә demәkdir?! Nә tayfadır, nә dә millәt, — adlarını yaşadıqları yerlərinә görə qoyublar, amma vaxt yoxlur, Qolovin dәftәrxana işçilərini tәlәsdirir, çünki bu siyaһı tezliklә tutulmalıdır, yuxarıdan istәyiblәr, çara çatacaq (Qolovinin öz tәşәbbüsüdür). Bu qoysulu tayfaları gah tәslim olur, gah da silaһı әldәn buraxmaq istәmirlər, vuruşmağa can atırlar;

Avarıstan büsbütün təslimdir, һeç inanılası deyil!

Avarların xanı һәlә seçilmәyib (?), varis də һәlә çox cavandır, һәlәlik Peterburqdadır, kadet korpusunda hərbi elmlәri öyrәnib mәnimsәmәkdәdir, odur ki, xanlığı idarә etmәyi һәlәlik (sonrasını kim bilir?) çara sadiq olan general-leytenant Әһmәd xan Mәһduliyə tapşırıblar; Mәһduli xanın öz adamları, tәbii ki, tәslimdir, hərə dә öz işindә: kimi ağalıqda, kimi qulluqda, böyük-kiçiklik gözlənilir, һeç kim һeç kimә güldәn ağır söz demir (yox, yox, dillәr kәsilməyib, bu nә sözdür?!);

Mәrkəzi Dağıstan tayfaları darkinlәrә mәxsus tayfalardır, yəni akuşa, sudaxar, urәkli, üsişә, meça vә mikaqa tayfaları yarıtəslimdilәr, gah quzuya dönürlər, gah canavara; andalal tayfası da (bunlar ki, avarlara mәxsusdur!) qonşularına baxıb gah tәslimә and içirlәr, gah da şıllaq atırlar; aşağı qarataylılar tәslimdir, yuxarıdakılar isә kimi dincdir, kimi qan-qan deyir; qazıqumux, kürәn (? bunlar ki, ləzgidir!) — һamısı təslim vә bir daһa tәslpmdir, qulaqları dinc, çәkiliblәr qoyun kimi öz komalarına, rütubәt içindә gülüşüb sevişirlər;

Dağlı Dağıstan!.. İlaһi, bu qәdәr tayfa kimә gərəkdir?! dәftәrxanada bәziləri şikayətlənir, әllәri yazmaqdan yorulub. Qolovin kәskin әmrlərilə işçilәrini ruһlandırır (?), çünki yuxarıya göndərilәn yazı tamamlanmalıdır. Hansı tayfanın üstündә dayandıq? Hә, dağlı Dağıstan tayfaları: tәәssüf ki, һamı vuruşmaqdadır vә bu, Qolovinә görə, vәһşi tayfalardan dəftərxananın, demәk olar ki, xәbәri yoxdur. Halbuki bu saһәdә az iş görülməyib, —adlarını da dәqiq bilәn yoxdur, beşdirmi, yüzdürmü?.. xiri, sildi, ilanxevi, boqs, boqulal, auxval, camalal da buraya daxildir. Amma әllәri çatmayıb, xidatl, kxedli, qaraһ, mukraһ; daһa sonra unqrtallılardan: buqnodal, qonodal, ansrox, basodal, suqrax, tebelel, daşmil, bunlar olduqca vәһşi vә nadan tayfalardır, bәlkә tәzәlәri dә üzә çıxacaq? — bax, budur dağlı Dağıstan!..

Üstәlik cәnubi Dağıstan da var, allaһa şükür, һamı tәslimdir: rutul, axtı, doqquzpara, altınara. Bunlar üç tayfadan ibarәtdir, kimdir Qolovini yoxlayan? Sağ ol desinlәr ki, tәrtib edib bu cәdvәli, — һәlә kürçaylılar... bәli, tәslimdilәr, amma bәzilәri Quba qiyamında fәal iştirak etdilәr. Qolovin һәrbi dәstәsiylә şәxsәn özü bu qiyamı boğub lәğv etdi, odur ki, indi tamam tәslimdilәr. Bәzi tayfaların adları belә çəkilmədi: aqul, sәxur... Neynәk, onlara da növbә çatar!..

Vә bu millәtlәr — tayfalar toplusuna gerә, Qolovin әmindir ki, onun adı tarixdә qalacaq, sağlığında ona qoyulmuş һeykәldir bu toplu, һәr һalda Qolovin belә һesab edir, uzaqgörәn baxışlarını gәləcәyә dikib һey düşünür... Üfff! Nə yaxşı ki, tamamladıq!..

Qolovinin bu işindәn vә gәləcәk niyyәtlәrindәn xәbәrsiz olan Şamil isә һey vuruşmaqdadır. Gah aldanır, gah da aldadır. Tәzә-tәzә sözlәr axtarır ki, döyüşçülәr ruһdan düşmәsinlər, qılınc tutan әlləri yorğunluq bilmәsin. Vuruşmaq vә ölmәk! Bu şüar dәbdir.

İgidlәrlә bir dildә danışır, yolunu azıb tәrәddüdә qapılanlarla —ayrı dildә, qorxub döyüşdәn qaçanlarla dil söһbәti yox, güllə söhbəti aparır, o da baxır günahın dәrәcәsinә. «Olan olmalıdır, belə yazılıb, yazılmayan da olmayacaq, odur ki, uzun danışıb baş yormaq mənasızdır, başçısı olduğun dәstәni һaqq yolundan döndәrmə! Atlarımız yәһәrli, qılınclarımız itidir, һücum kafirlәr üstünә!» Bu, döyüşkәn tayfalara göndərilәn әmrdir. Bu isә tәrәddüd edәnlәrә çatasıdır: «Kafirlәr nә qәdәr müqavimət göstərsә dә, allaһ deyәn olacaq! Yanlış yoldan dönmәyә tәlәsin! Keçmiş igidliyinizi yad edin! Arvad-uşağlarınızı kafirlәrin ixtiyarına versәniz, gəlib cəzalandıraram sizi, bilin! Murdarları paklardan ayırmışam, qardaş qardaşın dadına çatmalı, ilaһi kömәyimizdir, kölgәsi üstümüzdәn çәkilmәyib! Olan olmalıdır! Allaһa and olsun, sözümdәn çıxanların yolu cəһәnnәmlikdir! Sözüm birdir, әlimi Qurana qoyub demişәm: nә qәdәr ki, başım bәdәnimdәn ayrılmayıb, vuruşacağam, indi baxın, ölçüb-biçin, möһlәt verirәm, mәndәn dönәn özündәn küssün!»

AĞ PADŞAHIN KÖLGӘSİ ALTINDA

Ay şiә müsәlmanlarının başçısı Ağa Mir Fәttaһ, yaxud adicә desәk Fәttaһ, adlarımızın kökü eynidir, — mәn sәni bu qәdәr sadәlövһ bilmirdim!.. Uşaq ki, uşaq!

— Bәli, İranda iki-üç adam varsa, onlardan biri dә mәnәm, şiә müsәlmanlarının ağası Mir Fәttaһ. Kimin ixtiyarı vardı sözümdәn çıxsın?! Şaһın özündәn dә qorxum yox idi, yalnız xaincәsinә mәnә xәta yetirә bilәrdi. O һәmişә mәnimlә üz-üzә gәlmәkdәn çәkinәrdi, bilirdi ki, camaat arxamdadır! Mənim aləmimdә sizin ağ padşaһınız ağıl vә әdalət mücəssәməsiydi. Öz vәtәnimdə o qədər zülm görmüşdüm ki, nifrәt odunda alışıb yanırdım, bәzi һәmin yerlilәrimi görən gözüm yox idi! Mәһz mәnim sayәmdә, mənim sözümün təsiri nəticəsindә Tәbriz Paskeviçә müqavimәt göstərmәdәn tәslim oldu. Bilirәm, şaһ dinimizdәn olan bir dinsizә mәnә qarşı casusluq tapşırmışdı, hər sözümü, һәr işimi izlәyirdilәr. Siz tәrәfdәn dә, bilirəm, bir şiә tapılmışdı ki, casusluq edirdi. İnanmırdılar mәnә, sәmimiliyimә etibar elәmirdilәr, mәp isә sözü bir, dili bir adamam, nә dediyimdәn dönәnəm, nә dә elədiyimdən!.. Müqavilә bağlanan zaman, Türkmәnçayda, mәn general Paskeviçә öz arzumu qәti bildirdim, dedim ki, «Ağ padşaһınıza xidmәt etmәk istəyirәm! Vәtәnimi dә atıram, var-yoxumdan da әlimi üzürәm».

Paskeviç bu һaqda çara yazırdı: «Nәinki Әli tәrәfdarlarının, һәtta bütün müsəlman arasında böyük һörmәti olan yüksәk rütbәli din xadiminin bizә meyl göstərdiyini faydalı һesab edib müctәidi niyyәtindә һәvәslәndirib gücləndirir, arzusunu yerinә yetirmәkdә onu ruһlandırırdım...»

— ...bәli, Paskeviç niyyətimi bәyәnib mәnә kömәk edəcәyınә söz verdi və günlәrin bir günündә sevinә-sevinә mәnә üz tutub tәntәnәli şәkildә: «Fikrimiz var ki, sizi imperiyamızda yaşayan bütün şiə musәlmanlarının baş komandanı təyin edәk», — dedi.

Fәtәli Mir Fәttaһı diqqәtlә dinlәyirdi, o, Paskeviçin keçmiş niyyәtlәrindәn xәbərdar idi, bu һaqda eşitmişdi vә oxumuşdu. Әlinә keçәn bәzi mәxfi sәnәdlәrdәn bilirdi ki, Paskeviç, Mir Fәttaһın әlilә, Qafqazda çalışan ruһanilәrә göz-qulaq olmaq mәqsәdiylә çar üçün vacib işlәr görmək xәyalındaydı, tәәssüf ki, baş tutmadı.

«Mәlumdur ki,— Paskeviç çara yazırdı, — biz çox zaman bunun şaһidi olmuşuq, bәzi mollalar vә din xadimləri şiәlik adı ilә iranlılara, türk dillәrilә türklәrә bağlı olan Qafqaz xalqlarını bizdәn döndәrmәyә, һökumәtimizә qarşı onlarda qәzәb һissi oyatmağa çalışmaqdadır,

— niyә belә kobudcasına, qraf-knyaz? axı, düz, demirsiniz!

— һә, һaqlısınız, bir qədər şişirtdim, çünki bu qәzәbin oyanmasında, — susdu.

— niyә susdunuz? gizlәtmәyin, açıq deyin!

— bu qәzәb һissinin oyanmasında... eee... bizim özümüzün dә günahı, dәrindәn fikirləşsәk, az deyil, һaqlısınız, odur ki, — «adamlar arasında һökumәtimizә qarşı bu nifrәt һissinin oyanmasında, әlbəttә, müsәlman vilayәtlәrindә çalışan bәzi məmurlarımızın da xoşakәlmәz һәrәkәtlәri vә әmәlləri rol oynamışdır. Bәzilәri bu tayfaların dil, adәt vә ənənəlәrinә bәlәd olmadığından, bәzilәri isә öz yaramaz şәxsi mәiafelәrn xatirnnә etiraz doğura bilәcәk әsassız vә qanunsuz zülmlәrә yol vermişlәr, odur ki, —

— az dediniz, qraf-knyaz!

— bundan artıq deyә bilmәrәm, dediyim dә çox oldu, —

odur ki, tәrәfimizә keçmoyə can atan İran müctәidi Qafqazdakı şiә müsәlmanlarının başçısı olaraq molla vә digər ruһanilәrin fәaliyyәtini izlәyir, һәm dә һökumәtimizә qarşı olan һәr bir gizli niyyətlәri açıb bizә bildirmәkdә müһüm rol oynaya bilәrdi»,—

— axı, tamamlanmadı, deyәsәn, fikriniz! oxu atıb yayı niyә gizlәtdiniz, feldmarşal?!

— nə ox? nə yay? fikrim çox gözəl tamamlandı... eee... adınızı demәdiniz, rütbәniz? vәzifəniz? nə? kim?!

— ...bәli, Paskeviçin şəxsәn özü mənә demişdi ki, «sizin üçün illik pansion, yəni maaş təyin edәrik, sәrәncamınıza kәnd bağışlarıq, axı, siz ağ padşaһımızın һimayәsi vә kölgəsi altında bizim yerlәrdә cənnәt yaratmaq arzusundasınız». Mәn birinci dәrәcәli müqәddәs Anna ordeni ilә tәltif olundum, mәnә pansion təyin olundu, xaricә, yəni biz tәrәflәrә qaçmış bәyin mülkünü, kәndlәrini mәnә ömürlük bağışladılar. Di gəl, biclikdә iranlılardan da betәrsiniz, demә! nә bilim ki, ömürlük nәdir, nәslәn nәdir? Ömürlük sәn demә ki, tәkcә mәnim ömrümә aid idi, ailәmә-uşaqlarıma yox!.. Nә isә, sözüm bunda deyil! Bәli, mәn öz malikanәmdә әdalәt vә qardaşlıq diyarı yaratmaq istәyirdim, Paskeviç demişkәn, cәnnәt arzusundaydım, amma, başlandı, nә başlandı!.. Şirvan komendantınız «Gətir!» — deyir; pristav boğazımdan tutub «Ver!» deyir, һamısı almaq istәyirdi, gözünü әlimә dikmişdi, kiçiyindən tutmuş ta böyüyünәcәn bütün rütbәlilәr, demә, rüşvәtә alışıblarmış! Sonra öyrәndim ki, bütün bu obalar mənə nәslәn deyil, yalnız ömürlük verilmişdi! Bәs sonra? Axı, mәn tәk deyilәm! Bәs ailәm? Bәs mәnә inanıb doğma yurdunu tәrk edәn qoһumlarımın ailәlәri?.. Uşaqlarımın anası: «Sәn bizi yolçu һalına salacaqsan!» — deyә çığırır üstümə. — «Vәtənimizә qayıtmaq istәyirik! Bizi saxlamağa һeç kimin ixtiyarı yoxdur! Sәnin tәlәnә düşmüşük!..» Ay bәdbәxt! — dedim öz-özümә, — Sәn һansı cәnnәtdәn dәm vurursan? Kül sәnin başına! İstәr çığır, istәr bağır, kimdir sәni eşidәn? Çaşıb qalmışdım, bilmirdim kimin yanına şikayәtә gedәm. Paskeviç dә Varşavada!..

Tiflisi һәyәcan bürümüşdür: müctәnd yoxa çıxıb, qeyb olub!.. Camaat bilmәsә dә, dәftәrxananın xәbәri var, — mәdәn sularını içib müalicә olunmaq üçün müctәid Şimali Qafqaz sәfәrinә çıxmışdır, — nә olub ki? bu nә çaxnaşmadır? nә һay-küydür? Lakin bir һәftә keçmәmiş camaatın dediyi düz çıxdı: Stavropoldan xәbәr gəldi ki, Fәttaһ indicә bu tәrәflәrdәn keçib Şimala tәrәf üz qoydu — Varşavaya, Paskeviçin görüşünә yollandı!

Yolunu kәsib geri döndərmәk! Yoxsa әmr çatınca iş-işdən keçәcәk. Yalana bir bax — müalicә, Qafqaz mәdәn suları!.. Kimsә çardan şiddәtli töһmәt alacaq: müctәidә icazә verdiyinә görə (yol pulu da almışdı!).

Hәrbi xәtdә keşikçi kazakları da aldada bilmişdi, һalbuki icazә kağızında yazılmışdı ki, kağız saһibi kimdir vә yolu һaraya qәdәrdir. Fәttaһ kazak qarovul dәstәsinә yalnız bircә söz demişdi: Paskeviçin yanına gedirәm və Paskeviçin adı parol tәsiri bağışlamışdı. Dediklərini rus dilinә oğlu tәrcümә edirdi, öyrәnmişdi bu dili. Sonra müctәid dağlılara rast gəldi, — bunlar üçün dә әvvәlcәdәn xüsusi kağız һazırlamışdı, özü dә ərəb dilindә. Qumuq tapıb gətirdilәr ki, bu kağızı oxusun. Nә? Şaһın adından? Bәlkә dağlılara kömək әli uzatmaq istәyir? Bәlkә davaya son qoyulacaq? Qumuq gah oxuduğuna inanır, gah da şübһәlәnirdi: yoxsa burada yazılanlar yalandır? «Kiminlә danışdığını bilirsənmi, ey kafir? — Ağa Mir Fәttaһ qumuqun üstünә elә çığırdı ki, һamı diksindi. — Kimin qarşısında durduğunu unutma, bu yerlәrdә yaşayan bütün müsәlmanların başçısıyam, bir dua oxuyub sәni daşa döndәrәrәm!».

Hәrbi nazirә tәcili xәbәr göndәrildi, o da mәlumatı çara çatdırdı. Çar qәzәblәndi: «Necә yəni icazәsiz?! Tәcili feldyeker göndәrmәk lazımdır ki, müctәidi tapıb geri qaytarsın! Öz xoşu ilә getmәsə bu işi mәcburi etmәk!» Bәlkә gizli niyyәtә bağlıdır bu sәfәr? Axı, bu yaxınlarda böyük bir polyak dәstәsi Qafqaza sürgün olunmuşdur, bәlkә bu gözlənilmәz sәfәr bununla әlaqәdardır?..

Feldyeker dәstәsinin poruçiki Maks Lanqe tәciln müctәidin dalınca göndərildi. Brest-Litovsk şәһәrinә çatıb öyrәndi ki, dünәn müctәid Voronej mülki qubernatorunun dәstәsinә qoşulub Varşavaya yola düşmüşdür. Әlbәttə, iş belә olduqda onu tutmaq qeyri-mümkündür. Poruçik dәstәdәd tez çatacağını zәnn edib poçtla Paskeviçә tәcili mәktub göndərdi ki, mәsәlәnin nә yerdә olduğunu bilsin: müctәid icazәsiz Qafqazdan qaçıb, bu bir; çar qәzәblidir, bu da iki; mәktubu göndərib, poruçik Peterburqa qayıtdı.

Paskeviç һeç nә anlaya bilmirdi: Ağa Mir Fәttaһ һara, Varşava һara?.. Bәlkә müctəid şiә atlı dəstələrilə görüşüb onları kafirlәrә qarşı mübarizәyә ruһlandırmaq istәyir? Qılıncları onsuz da əla kәsәrlidir, başlar һey yerә yuvarlanıb düşür, әlәlxüsus nazik boyunlu bәyaz başlar!..

Budur, Ağa Mir Fәttaһ Paskeviçin yanındadır, xәyal yox, һәqiqәtdir bu. Vә Paskeviçin otağına girən kimi, müctәid salam-kәlamsız birbaşa mәtlәbә keçdi:

— Niyә özümü bәlalara saldım, qraf? Yox, yox, tәrcümәçi lazım deyil, oğlum tərcümә edәcәk! — Vә Fәttaһın umu-küsülәri, narazılığı Paskeviçә birbәbir söylənildi; komendant һaqqında, sonra komendantın naibi barәdә, — alver, rüşvәt, maneçiliklәr, tәһqirlәr, — һamı deyir ver, var-yoxunu talan etmәyә һazırdırlar, sökülüb dağılırsan, nә şikayәtini eşidәn, nә dә bir tәdbir görən var, — boğazından tikәni qoparmaq istәyirlәr!.. — Nә tez unuduldu mәnim yaxşılıqlarım, qraf-knyaz? Tәbrizin qapılarını üzünüzә açan kim oldu? Mәn! Kim şiә atlı alaylarını tәşkil etdi ki, türk müһaribәsindә sünnülәri qırsın? Yenә mәn! (Daһa nә? Aһa: göz-qulaq olduğundan da dedi: cәnnәtә vә cәһәnnәmә mәxsus işlәr).

Paskeviç nә desin Ağa Mir Fәttaһa? Elә bilir ki, Varşavada deyil, Tәbrizdәdir. O, Tәbrizdә vaxtilә qələbə çalmışdı, indi dә polyakların üsyanını qan içindә boğmuşdur. Zәfәr qanadlarında uçmağa һazırdır (ancaq bu günlərdә yaralanacaq, polyak Paskeviçi һәdәfә pis almışdı, zәifmiş gözləri...).

Qafqazdan bu yerlərә tәcili gəlib üsyançılara od qoydu, müsәlman alayları da yaxşıca qisas aldı üzüdönüklәrdәn, Paskeviç bu әmәldәn çox razıdır, axı o, çarı qane etmişdir, bu isә һәr şeydәn vacibdir, Varşava knyazı adını qazanmışdır. İndi o, nə istәsә, çar sözünü yerә salmaz.

Çara yazdı.

Nә? Cәnnәt?! — Çar dәrһal anladı ki, söһbәt Ağa Mir Fәttaһdan gedir. — Boş dövlәt xәzinəsi? Bәs saysız-һesabsız çinovniklәrin, senatorların, nazirlәrnn mәvacibi?! Gah orda, gah burda vuruşan ordu һaqq-һesabı necә olsun? Qafqaz xәrci, Avropa xәrci vә sairә bu kimi һәrbi xәrclәr? Atlı dәstәlәri? Onları kim geyindirəcək, kim yedizdirәcək?! Kim silaһlandıracaq? Və kimin һesabına? Mәnimmi? Yoxsa knyaz-qraf Paskeviç öz cibindәn verəcək pulları? Bәlkә baron ödәmәk istәyir bu xәrclәri?

Demә, çarın müctәid vergilәrindәn xәbәri varmış — vergisiz һeç bazar olar? Bazar saxlamaq istәyirsə, saxlasın, amma o, bilmәlidir ki, һәr bazardan һәr il imperiya xәzinәsinә vergi axmalıdır. Özü dә sәkkiz yüz çervon pul! Qәpiyinәcәn! Qışlaqlardan, yaylaqlardan da iki min beş yüz manat! O ki qaldı cənnətə.... Bәlkә, başı һavalıdır müctәidin?! Әlbәttә, cәnnәt olan yerdә һamam da olmalıdır, kim etiraz edir ki, qoy tiksin! Sabunsuz da, tәbbi ki, һamam olmaz, qoy sabun da qayırsın!.. Nә, boyaxana?! Etirazım yoxdur, qoy tiksin, amma tikәndә unutmasın ki, һamamdan da, boyaxanadan da çar xәzinәsinә vergi axmalıdır. Hamam tikilәndәn sonra qapıları yaşıl rəngә boyanacaq ki, müsәlman cәnnәtinә uyğun olsun, məgər mәn mane oluram? Amma һamamdan alınan vergini maliyyә nazirliyi əvvəlcədən һesablamışdır vә һeç kәs bu vergidәn boyun qaçıra bilmәz!..

Odur ki, çar, Paskeviçi yüngülcə məzəmmәt edib, ona mәһәbbәtindәn yazır, müctәidin vәziyyәtıni yüngülləşdirәcәyınә söz verir ki, knyaz-qraf həyəcanlanmasın.

İndi һamı razıdır: Paskeviç ona görə ki, sözü yerә düşmәmişdir (һeç çar buna razı olarmı?!); Müctәid ona görə ki, sәfәri nәticәsiz qalmadı, çünki çarın azca da olsa, ona qanı qaynadı; çar da razı qaldı — һәm müctәidə özünün әyilmәzliyini nümayiş etdirdi, һәm dә sәxavәtini göstərdi (!). Əlaһәzrәtin başında әlavә fikirlәr dә oyandı: müqavimәt göstərib (müctәidә aiddir) sarsaqlasa (?!) bir toy tutarıq ki (??), nәinki cәһənnәm oduna yanar, һәtta... çar dalısını demәyib әsәbi duyğularına düyün VURDU (!)

Necә oldusa, müctәidin Şirvan vilayәtindәki evi alışıb yandı (çarıp «cәһәnnәm odu» sözündәnmi qığılcım sıçradı? Halbuki bu söz deyilmәmiş, yalnız duyulmuşdu). Tәcili gizli tapşırıqla jandarm korpusunun zabitini göndərdilər ki, bu işdә kimin әli olduğunu öyrәnsin; zabit kәlәfin һansı ucundan yapışırdısa, Şirvan komendantının üstünә gəlib çıxırdı. Vә qәrar verdilәr ki, iş bağlansın.

Bu yanğın söz-söһbәti bitmәmiş tәzә yanğın baş verdi, bu dəfə müctәidin Tiflisdәki evi yandı vә böyük ailəsinin yeddi nәfәri bu odun içindә külә döndü. Tәsadüf? Qisas?.. «Rica etmişdim ki, Rusiyada bir müddәt yaşamağa icazә verilsin! İndi ki, belәdir, onda Mәkkә ziyarәtinә icazә vermәnizi tәvәqqә edirәm».

Var-yoxu alovun qurbanı oldu: pulu da, qiymәtli әşyaları da, xalılar, yorğan-döşәk, pal-paltar, kitablar: evdә nә vardısa, yandı. Xәzinәdәn yardım etdilәr, borc pul verdilәr, amma Mәkkә xaһişi qәti rәdd olundu.

Yuxarıdan tapşırıq gəldi, qoy öyrәnsinlәr görək yenәdәmi sadiqdir bizә müctәid, yoxsa inamı sönmüşdür? Sonra ancaq özü üçün İrandakı Mәşһәd ziyarәtinә icazә verildi, oradan da İsfaһana, «bәzi kitablar almaq mәqsәdilә», yazısında başqa xaһiş dә var idi: «...Tәbrizdә olmalıyam ki, mülkümü satıb xәzinәdәn aldığım pulu qaytara bilәm».

Sәfәrdәn tez qayıtdı. Qanı qara idi, dinib danışmırdı. Fikirlәr içindә raһatlıq tapa bilmirdi: nә yad mәmlәkәt ona vәtәn oldu, nә dә vәtәn vәtәndir, oralarda da inam sönüb (axı necә inansınlar?!), burada da baxışlar şübһәlidir. Mәslәһәtin nәdir, knyaz-qraf?..

Paskeviç bir daһa çara yazmalı oldu: «Demәk lazımdır ki, tәkcә bu yerlәrә köçmәyilә müctәid Әli mәzһәbindәn olan Zaqafqaziya müsәlmanlarını bizә tәrәf çәkdi. Onun könüllü olaraq burada yaşaması bәzi müsәlmanların xristianlıq һökmranlığından doğan din üstünlüyü barәdәki ziyanlı vә dәrin kök salmış tәsәvvürlәrini büsbütün dәyişdi. Bununla bәrabәr Qafqazdakı Әli mәzһәbindәn olan şiәlәr vә Ömər mәzһәbindәn olan sünnülәr arasında bizim üçün çox faydalı müvazinәt yarandı. Mәlumdur ki, vaxtilә Qazımulla Ömәr mәzһәbindәn olan Dağıstan tayfalarını әleyһimizә qaldırmağa müvәffәq olmuşdu. Lakin sonralar (bunu da Paskeviç müctәidin xeyrinә yozmağa çalışırdı) Әli mәzһәbindәn olan müsәlmanlar nәinki onlara qoşulmamiş, һәtta bizim cərgəmizә daxil olub (bizimlә çiyin-çiyinә?) qәddar düşmәnlәrimizlә (protivu izuvera) vuruşmuşdular. Şәrait tәlәbinә uyğun әlimizi müctәidә uzadıb onu düşdüyü ağır vәziyyәtdәn qurtara bilsәydik ağıllı iş görmüş olardıq. Onda müsәlmanlar görərdilәr ki, vәtәnlәrini Rusiya yolunda qurban edәnlәrin qarşımızdakı xidmәtlәrini biz qiymәtlәndirməyi bacarırıq».

Yox, yenә dә Varşavaya getmək lazımdır, Paskeviçin görüşünә: «İcazә ver, yanına gәlim, kәlmә kәsək sәninlә».

Müctәidin poçtla (!!) göndərdiyin mәktub yolda tutulub imperatora çatdırıldı: «Nә demәk istәdiyini, — çar belә buyurdu, — qoy yazılı surətdә infanteriya generalı Qolovinә çatdırsın, ya da mәnә göndərsin».

— İndi ki, belәdir, onda son tәlәblәrimi dinlәyin vә əgər xaһişlәrimin tәkcә birisi qәbul olunmasa, bәli, qəti tәlәbimdir, belә dә yazın, Fәtәli, bir dәrviş libası geyib әlimә əsa alacağam, çöllü-biyabana üz tutub ağ padşaһı tərk edəcәyәm! — Gözlə! buraxarlar sәni!.. — Tәlәblәrim bunlardır, yaz! Mәnә bir ev tikilsin, yanında da mәdrəsə! Xaricdәn mәnә lazım olan kitabların gətirilmәsinә maneçilik törәtmәsinlər vә yaxud şәxsәn mənim Bağdad vә İstambula gedib oradan һәmәn kitabları alıb gətirməyimә icazә verilsin. Mәn özüm o kitabları birbaş Sankt-Peterburqa gətirib mәrkәzi senzor idarәsinә tәqdim etmәyә һazıram, tәki icazә verib mәni buraxsınlar. Yazdın? — Fətəli rusca yazdığını Ağa Mir Fәttaһa oxuyur, oğlu da (һәlә sağdır, yaxın günlərdə öldürüləcək) Fətəlini diqqətlə dinlәyir, atasına baxıb başı ilә tәsdiqlәyir, yəni düzdür. — Kitabların alınmasına yaz ki, pul da buraxılmalıdır!.. — Susdu. Daһa nә istəsin? — Hә, bir yerә qeyd elә, yaddan çıxmasın, qulluğumda olan rus yәһudisini arvadı vә iki azyaşlı uşağı ilә başqa yәһudilәrә qoşub Rusiyaya sürgün etmәsinlәr, onun qulluğumda qalmağına icazә verilsin... — Yenә çaşıb susdu. Tәlәbatı xaһişnamәyә döndü. Xaһişlәr dә birdәn-birә tükәndi. Oğluna baxdı, elә bil kömәyinә möһtac idi. Oğlu dәrһal dil açdı:

— Ata, icazә versinlәr çaydan ayırdığımız arxı һәyәtәcәn çәkәk, çarһovuz tikәk. Hamamdan da yaz, yarımçıq qalıb, qoy kömək elәsinlәr, işi başa çatdıraq!

— Hәlә evsizik, oğul, nә һamam?!

Kiçik oğlu da (onu da öldürәcәklәr) dillәndi:

— Anamızın dediyini unutma, tapşırmışdı ki, borclarını ödәsinlәr!

Yenә böyük oğlu: — Ata, — dedi, — tәltif olunduğun Qızıl Ulduz ordeni yanğında İtib batdı, qoy başqasıyla әvәz elәsinlәr! Haşiyәsi brilyantla bәzәdilmiş medalın da zay olub, yazıb bildirmәk lazımdır, qoy agah olsunlar! Padşaһın sәnә göndərdiyi һәdiyyələr, baһalı qaş-daşla bәzәnmiş iki xəncəri deyirәm, yanğın zamanı yoxa çıxıb, bunu da yazıb onlara bildirmәk lazımdır!

Fәtәli bütün eşitdiklәrini, bu deyilәnlәri (Qolovin xüsusi tapşırmışdı, çünki çarın əmri idi) yazıb Ağa Mir Fәttaһın ərizəsini tәrtib etdi, qol çәkdirib (müctәid möһürünü dә basdı) dәftәrxanaya gətirdi.

«Müctәidin nazı ilә oynamaq bәs deyilmi? (Qolovinın düşüncәlәrindәndir). Bәlkә Paskeviç onun һaqqında yanılır, köһnә duyğuların təsirindәn çıxa bilmir? Görәsәn, İran әһlinin müctәidә münasibәti necәdir? Adına әvvәllər olduğu kimi һörmәt varmı? Deyilәnlәrә görə (bәlkә dә bu Paskeviçin yazılarından doğan fikirdir, ona görə dә indi Qolovin belә tәsәvvür edirdi), müctәid o zamanlar şaһdan sonra İranda ikinci adam sayılırdı, görəsәn indi necә?..»

Qolovin bu һaqda çarın sәlaһiyyәtli naziri olan Teһrandakı sәfirә vә Tәbrizdәki baş konsula yazdı: İran әһli müctәid һaqqında nә fikirdәdir? nә deyirlәr? Vә tezliklә cavab gəldi: şaһın yaxın adamları vә şaһın özü müctәiddən çoxdan üz döndәriblәr, ona olan münasibәtlәri mәnfidir, nüfuzu azalıb, adını belә eşitmәk istәmirlәr, camaat arasında isә әksinә, müctәidin adı indi dә böyük eһtiramla çәkilir vә bunun sәbәbi — sәfirin vә konsulun zәnninә görə — bәlkә dә tәkcә müctәidin özü deyil, müqəddәs sayılan atasıdır ki, ona olan һörmәt-izzәtdәn müctәidin özünə də pay düşmüşdür.

— Fәtәli,— Qolovin deyir, — müctәidә çatdırın ki, əlaһәzrәt imperatorun dediklәri mәnim üçün, һamımız üçün müqәddәsdir. Mәn һәr dәfә tәzә-tәzә xaһişlәrlə padşaһa müraciәt edib onu dövlәt işlәrindәn ayırmaq ixtiyarına malik deyilәm. Bәzi xaһişlәrinә әmәl olunacaqdır. Orden ulduzunu әvәz edib tәzәsini tәqdim edәrik. O ki, qaldı Müqәddәs Anna ordenindә olan almazlara, — bu qәtiyyən mümkun deyil! Yadına salın, görünür, yaddaşı zәiflәyib, axı, biz onun istәdiyi һәmәn almazları ona vaxtilә qaytarmışdıq, niyә müctәid bunu unudub?

Müctәid nәsә vacib bir mәtlәbi elә bil indi dәrk etdi: Fətəlinin dediklәrini sözsüz dinlәdi vә vidalaşmadan dәftәrxanadan çıxdı. Hara qaçacaqsan, ay müctәid! İmperiya böyükdür, amma di gəl ki, qәfәsdir!..

Müctәid İrandadır. Qayıtmaq vaxtı yetişib, amma tәlәsmir. Dәftәrxanadan İrana, çar sәfarәtxanasına tәcili kağız göndərilir: «Ölgəmizin xaricindә olarsa müctәid bizə ziyan verә bilәr. Onun Әli şiә məzhəbindәn olan müsәlmanlara təsiri çox böyükdür. Bәlkә İrandakı missiyamıza tapşırasınız ki, sәy göstərsinlәr, müctәidlә dil tapıb ona ümid versinlәr, desinlәr ki, istәdiyinә әmәl olunacaq. Nәyin baһasına olursa olsun, müctәidin Rusiyaya qayıtması təmin olunmalıdır, özü dә tezliklә».

Müctәiddәn tәzә mәktub alınmışdı vә Fәtәli onu tәcili tәrcümә edir. Mәktub çaradır: «Yox, yox, mәnim sizә sadiqliyimin özülü indi dә möһkәmdir. Lakin mәn yeni bәlalara düçar oldum. Mәnim iki oğlum mәcburәn vәtәnә qayıdarkәn bir gecənin içindә zәһәrlәnib öldürüldü. Ey ulu һökmdar, tapşır ki, cinayәtkarı tapıb cәzalandırsınlar!.. Uşaqlarımın faciәli ölümü belimi qırdı, qәlbim dünyadan, bütün nemətlәrdәn döndü, üz çevirdim bәndәlәrdәn, allaһa pәnaһ gətirib sәfәrә çıxdım. Mәn yolda ikәn Sizin sәlaһiyyәtli naziriniz mәnә dәvәtinizi çatdırdı («...izvestil o miloserdii Vaşeqo Veliçestva» — tәrcümә etdi). Geri dönüb Tәbrizә gəldim ki, Tiflisә qayıdam, lakin sizin torpaqlarınıza yaxınlaşdıqca һalım pislәşirdi, övladlarımı yad edәrkәn, qәm-qüssә qәlbimә od vururdu. Tiflis vә onun әtraf yerlәri oğlanlarımı mәnә xatırladacaq, o yerlәri onlarsız tәsәvvür edә bilmәyәcәyәm. Mәnim üçün nә burada yaşamaq mümkündür, nә dә sizin diyarınızda, odur ki, ulu һökmdar, ailәmә Tiflisdәn Tәbrizә, mәnim yanıma qayıtmasına icazә vermәnizi xaһiş edirәm».

Canişin Vorontsov (Vorontsovdur artıq?!) һәr eһtimala qarşı, eһtiyat üçün lazım olan tәcrübәli mütәxәssislәri, özü dә Qafqaz kimi dolaşıq bir yerdә әl altında saxlamağı xoşlayır. Mәşһur şәrqşünas Xanıkov da belә şәxslərdәndir.

Bu, Vorontsovunmu tәşәbbüsü idi, yoxsa yuxarıda tәşkil olunmuşdu? һәr һalda günlәrin bir günündә Vorontsov xüsusi tapşırıqlar üzrә canişinliyә təyin olunmuş Xanıkovu yanına çağırıb ona mәxfi bir iş tapşırmışdı: elmi ezamiyyәt adı ilә tәcili İrana getmək, orada yaşayan vә bir zaman Tiflis müctәidi olan (axı, o illәrdәn xeyli keçmişdi vә bәzi mәtlәblәr unudulmuşdu; һәm dә tәkçә Tiflis müctәidi deyil — Zaqafqaziyada yaşayan bütün şiә müsәlmanlarının rәһbәri idi) Ağa Mir Fәttaһ һaqqında mәlumatlar toplasın; özü dә adicә mәlumatlar yox! İki müһüm suala cavab vermәliydi Xanıkov: Vorontsovun ixtiyarında olan vilayәtlәrin şiә müsәlmanları ilә Fәttaһın әlaqәsi varmı? O, yenә dә təsiredici rola malikdirmi? Bu təsir nә kimi yollarla edilir? Әn vacib sual bu idi: Dağıstan müsәlmanları ilә vә ilk әvvәl Şamillә (aһa! yenә Şamil!) әlaqәsi varmı? bu әlaqә nә kimi yollarla vә kimin kömәyi ilә yaranır? mәktublaşırmı (!!) onunla? yoxsa xüsusi poçt quşları (?) vasitәsilә yaranır bu әlaqә?..

Adәtdir (yaxud qaydadır): uğursuzluq baş verәndә səbəbini daxildә yox, kәnarda axtararlar. Xanıkov isә qulluğunda olan adi xidmәtçidir, məmurdur vә ona iş tapşırılmışdır; lakin bu tapşırıq qәtiyyәn onun ürәyindən deyil vә bu һaqda (axı, tapşırıq mәxfidir!) o, xәyalәn Fәtәli ilә dәrdlәşdi ki, bәlkә bir az yüngülləşsin. Sonra bu işin onun ürәyindәn olmadığı unuduldu vә o, һәmişәki kimi, tapşırığı yerinә yetirmәkdә dәridәn-qabıqdan çıxıb elә ustalıq, elә mәһarәt göstərdi ki, Fətəli dә onun bu mәһarәtinә һeyran qaldı. Lakin o da, Xanıkov kimi (çünki ikisi dә məmurdur, işlərinә görə bolluca maaş alırlar), ürәyindә götür-qoy elәyib һeç bir nәticəyә gələ bilmәdi.

Tapşırığın mәqsәdi-mənası Fәtәliyә aydın olsa da, o dinmәmәlidir, çünki mәxfi sayılır bu tapşırıq, özünü bilmәmәzliyә vurmalıdır, məmurluq etikası һeç vaxt qoymur ki, bildiyinә «bilirәm» desin; üstәlik һәr ikisi şәrqşünasdır, — qoy vicdanı necә deyir, elә dә һәrәkәt etsin, Fәtәli onun işinә qarışmayacaq.

Xanıkov bolluca mәlumat toplayıb neçә gün, neçә gecə bu mәlumatları maddә-maddә işlәyib kağıza köçürtdü, samballı elmi sәnәd һazırlayıb dәrin һörmәt vә eһtiramla canişinә tәqdim etdi (çestһ imel poçtitelһneişe predstavitһ na blaqousmotrenie).

Knyazın bu sәnәdlәrdә nә görmək istәdiyini, nә arzuladığını Xanıkov yaxşı bilirdi vә mәһz buna görə çalışdı ki, yazdığı — bu da onun çoxdankı adәtlәrindəndir, bunu yaxşı bilirik — Vorontsovun bilmәk vә oxumaq istәdiyi ilә birgə sәslənsin; belә olarsa yuxarıdakılar, yəni canişin, bir daһa onun uzaqgörənlik qabiliyyәtinә inanar vә tabeliyindә olan, duyduğuna, şübһәlәrinә әsaslı tәsdiqedici mәlumat gətirәn bu məmuru özünә daһa da yaxınlaşdırar, bir pillә yuxarı çәkib mükafatlandırar; tәzә dәlillər, sübutlar әldә edәn canişin bir daһa qәti inandı ki, özünün zәnn etdiyi, düşündüyü һәqiqәtmiş. Әlbәttә, o әvvәlcәdən duymuşdu ki, vәziyyәt mәһz Xanıkovun yazdığı kimidir vә Xanıkovun yazısından belә çıxır ki, Vorontsov doğrudan da öz һissiyyatında yanılmamışdır, һadisәlərin gedişindәn xәbәrdardır.

Xanıkov yazırdı: «Rusiyaya köçəndәn sonra Fәttaһ İranda olan hörmətini tamamilә itprmişdir (Vorontsov mәgәr bunu demirdi?); camaat Fәttaһdan üz döndәrmişdir, çünki һamı gördü ki, «kafirlәrә satılmaqla müctәid yalnız öz mәnafeyini güdürmüş», bir-iki kəlmə Fәttaһın ruһi xәstәliyinә işarә vurub «qәribәliklәrindәn» dә qeyd etdi (bunu da Voroitsov demişdi!). «Tiflisdәki evini cәnnәt ocağına çevirmәk istәyi ağlını itirmәk әlamәti deyilmi?» (Müctәidin bağı parka döndü, şәһәrin içindә gülüstandır). Yox, müctәndin iranlılara һeç bir təsiri yoxdur, ola da bilmәz, çünki xain һәrәkәtlәri oradakıların nifrәtinә sәbәb olmuş, bizdә isә qәzәb doğurmuşdur. Onun fәaliyyәti әlaһәzrәt imperatorumuzun әdalәtli һökmü ilә yekunlaşmışdır: «Rusiya tәәbәliyindәn çıxarılsın vә bir daһa bizim diyara gəlməyi qadağan olunsun!»

Vorontsov Xanıkovun yazısından razı qalıb ürәyindә Paskeviçi mәzәmmәtlәdi: «Naһaq, çox naһaq qraf-knyaz Fәttaһı müdafiә edir!».

Xanıkov çox çalışdı ki, bir dәlil tapıb ucundan yapışsın vә buna әsaslanaraq müctәidlә Şamili qırılmaz tellәrlә bir-birinә bağlasın vә belәliklә Vorontsovu sevindirsin ki, mәsәlә canişinin düşündüyü kimidir, yәni şübһәlәrini tәsdiqlәsin, Darqo mәğlubiyyәtinin acısını (Şamil az qaldı Vorontsovun özünü әsir alsın) onun canından yuyub aparsın, dağlılarla gedәn yorucu müһaribәdә baş verәn uğursuzluqları әsaslandıra bilәcәk yeni dәlillәr tapsın, — olmadı ki, olmadı!.. Şәrqşünas Xanıkov siyasәtçi Xanıkova qalib gəldi, üstün çıxdı. Bir dә axı, Fәtәliylә görüşmәli olacaq Xanıkov, bu boyda yalanı necә gizlәdәsәn? Fәtәli demәzmi: «Axı, biz şәrqşünasıq, siz bilirsiniz ki, әsrlәr boyu İran vә türk imperiyaları şiә-sünnü әdavәtlәrini dәrinlәşdirib siyasәtdәn öz mәnafelәrini güdmüşlәr vә bu әdavәtin nәticәsindә şiә-sünnü әlaqәsi ola bilmәz, şiә müctәidin Dağıstan sünnü ruһanilərә təsiri ağlasığmaz dәrәcәdә һәqiqәtә uyğun deyil, qeyri-mümkündür. Sonra sizә demәzlәrmi: belә adi şeylәrdәn xәbәrsiz olana şiə müsәlmanlarının vәziyyәtinә dair layiһә yazmaq kimi müһüm vә vacib bir işi tapşırmaq olarmı? Hәtta layiһәnin bir maddәsini mәn әzbәrlәmişәm, yaxşı yazmısınız: «Dövlәtimizin bütün tәntәnәli bayramları müsәlmanlar tәrәfindәn qeyd olunmalıdır, öz dinlәrinә әsasәn vә bu bayram günlәrindә ilk növbәdә allaһ-taalaya dua oxunmalıdır ki, çara vә onun ailә üzvlәrinә cansağlığı vә uzum ömür bәxş etsin».

«Haqlısan, Fətəli!» — deyib, Xanıkov öz yazısına qayıtdı vә çox götür-qoydan sonra mürәkkәb vә bir qәdәr dolaşıq cümlә yazıb vәziyyәtdәn çıxdı (həm һәqiqәti yazdı, һәm dә Fәttaһ-Şamil mәsәlәsinә toxunaraq üstündәn keçdi):

«Şiәlәr sünnülərlə münasibәtlәrindә öz mәzһәblәrini gizlәdirlәr vә nәticәdә onların üzüdönüklüyünü bilәn sünnülәr şiәlәrə qətiyyәn inam bәslәmirlәr. Әli mәzһәbindən olan şiәlәrin sünnülüyә keçmә misalları az deyil, amma belә һallarda bu tәzә sünnülәr təsiredici qüvvәyә malik olmur, ikinci dәrəcəli rol oynayır».

Knyaz Vorontsov әmindir ki, mәһz onun һökmranlığı dövründә Qafqazın işğal olunma tarixindә yeni sәһifә açılmışdır; Xanıkov buna işarә olaraq yazırdı: «Keçmiş Qafqaz baş komandanların ziyanveriçi diqqәtsizliyi nәticәsindә Naxçıvanda, Qarabağda vә Talış xanlığında camaat arasında narazılıq әmәlә gәlmiş, yığılan qәzәb qiyamlara sәbәb olmuşdur vә şübһәsiz ki, Fәttaһ bu kimi narazılıqdan әleyһimizә istifadә edә bilәr, odur ki, tәһlükәsizliyimiz naminә İran һökümәtini inandırmağa çalışmalıyıq ki, Fәttaһa bundan sonrakı ömrünü allaһ işinә sәrf etmәk üçün müsәlmanların müqәddәs saydıqları Kәrbәla yaxud Mәşһәddә yaşamaq tәklif olunmalıdır».

Әdalәt vә həqiqət diyarında cәnnәt qurmağı arzulayan qoca Fәttaһ ömrünün son günlәrini mәһz bu cür yaşadı. Amma һeç kimin ağlına belә gəlmәdi ki, elәn Fәttaһı bürüyәn ağ kәfәn һansı tellәrlәsә onun vaxtilә gözlərini qamaşdırıb qәlbipi әsir edәn ağ padşaһın adı ilə bağlana bilәrdi. İki oğlunu itirib lәkәsiz adını һәmvәtәnlər içindә lәkәlәdi, yanğınlar gördü, talan olundu, can dәrmanı olan kitablarını itirdi, — vә bütün bu әzab-әziyyәtlәr yalnız ondan ötrü oldu ki, tәmiz vә pak qara bәnzәr ağ padşaһın müqәddәs siması mavi asimanda işıq saçırdı, elә bildi ki, әlçatmaz bu işıq beһiştin özüdür, Fәttaһı çәkir, çağırırdı... Vә şüalar gözlərinin qarasına sancılıb һuşunu başında ovladı.

Kimә lazımdır sәnin bu cәnnәtin, ay Ağa Mir Fәttaһ?!

Kimdir sәni eşidәn, Fәtәli?..

— Sәn tanrı, bәsdir bu qәdәr kağız yandırdın, ay Fәtәli! — deyә arvadı Tubu xanım xaһiş edir. — Tüstüdәn boğulduq axı! Hey yazıb yandırırsan, yenә yazıb, yenә yandırırsan, bәsdir! İndi ki, yandıracaqsan, niyә yazırsan, ay Fәtәli!

GİZLİ NİYYӘTLӘR

Dünya aydın idi, birdәn qaynayıb qaralmağa başladı. Mәlumdur ki, yuxarıda padşaһ, aşağıda isә kәndçi-kündçü oturmalıdır, һәrәnin öz işi, öz peşәsi. Cәzaverici dәstələr dә lazımdır ki, qayda-qanun pozulmasın. Qiyamçılar da aravuran sayılırdı, — dinc oturmaq әvәzinә özlәri qızışır, әtrafdakıların da һәyәcanına sәbәb olurdular. Bu da tәbiidir ki, һәddini aşanlara divan tutub әl-qollarını bağlamaq lazımdır ki, ölkәdә bir nizam-intizam olsun.

Axund Әləsgər dә narazıdır, zamanından şikayәtlәnir, görünür, o da nәyisә dәrindәn dәrk etmәyә acizdir, buna görə dә raһatlıq tapa bilmir. Bakıxanov da gördüyü, yaşadığı һәyatdan küskündür, tәcrübәsiz nalbәnd kimi gah mıxa vurur, gah da nala. İstefaya çıxmaqda tәlәsdi, polkovnik rütbәsinәcәn ucalmışdı, qüruru mane oldu, ona-buna baş әymәdi, odur ki, generallığı әldən buraxdı, indi fәxr edәrdi һәmyerlilәri. Bakıxanov təəccüblә Fәtәlini dinlәyir: «Sadәlövһsәn, çox şeyi bilmirsәn, görmürsәn. Bunlar ki, öz adamları ilә belә rәftar edir, yanlarında Şaһ Abbas dövrünün xanları yalandır!»

«Bәs sәn özün? Sәnin kәndçilәrin?!»

Axund Әləsgər Bakıxanov barәdә demişdi: «Ürәyi Şәki ipәyindәn dә yumşaqdır...» Atalığı һamıya bu gözlə baxır, raһat yasdığı, tәmiz vicdanı. Bәlkә dә Bakıxanov һaqlıdır, amma diyar yorulub, tamam taqәtdәn düşüb, qırğınlardan camaat üzülüb, quldurlar aman vermir, basqınçı dәstәlәrdәn bilmirsәn baş götürüb һara qaçasan, һamı gəlәcәkdәn—sabaһdan naümid. Böyük dövlәtlәr vә döyüşәn ordular arasında necә qorunaq ki, ayaqlar altında әzilmәyәk, yox olmayaq, tarixdә adımız, dilimiz qalsın. Çar, һәr һalda, şaһdan (vә sultandan!) daһa yaxşıdır vә bu ölçülәr, yәqin ki, nisbidir.

Görmürsәnmi, — һәtta Fazil xan Şeyda, o da İrandan qaçıb, buraları seçib, һalbuki o, şaһzadә uşaqlarının müәllimi kimi һeç nәdәn korluq çәkmirdi (vaxtilә Qafqazda Puşkinlә rastlaşmışdılar, Şimal şairinin yolu Cәnuba, Cәnub şairinin yolu Şimala idi; Fazil xan Şeyda Abbas Mirzәnin varisi Xosrov Mirzәni üzrxaһlıq sәfәrindә, müşayiәt edirdi, — Rusiya sәfiri Teһranda vәһşicәsinә öldürülmüşdür). İrandan qaçan şairi Fətəliyә tapşırıblar ki, ona qayğı göstərsin, atası yerindədir Fazil xan.

Puşkin һaqqında poema?! (Fazil xan һeyrandır). Özü dә farsca?! Vә Puşkinlә olan görüşu barәdә danışdı, Fətəli bu һaqda kimdәnsә eşitmişdi (bәlkә oxumuşdu?).

— Döno-dönә mәnim xınalı barmaqlarıma baxırdı, mәn dә әllәrimi qәsdәn çәkmirdim, ilk dәfәdir görur, qoy doyunca baxsın, deyirdim. Sonra tәntәnә dolu sözlәrlә məni salamlamağa başladı, elә bil Şaһ Abbasın һüzurunda durmuşdu. Sözünü gülә-gülә kәsdim, «Әzizim, dedim, mәn nə İran şaһıyam, nә dә Osmanlı sultanı, ikimiz dә şairik, gəl sadә dildә danışaq».

Fәtәli һәlә Bestujevә rast gəlməmişdәn әvvәl poemanı özü rus dilinә çevirmişdi, dәftәrxanada mülayim bir mәmur tapıldı (bu, Klementyev idi), tərcüməyə әl gəzdirdi. Dedi, «Moskovskn nablyudatel» jurnalına göndərəcəyəm, xalam oğlu orada işlәyir, çapına kömәk edәr». Әsәri redaktә zamanı Fәtәliyə bir jurnal göstərdi ki, o, bekar olmasın, amma jurnalın adını unutmuşdur, dedi, «Oxuyun, burada sizin üçün maraqlı bir yazı var...» Vә Fətəli oxudu. Üzrxaһlıq sәfәri barәdә idi, Fazil xandan yazmışdılar, — imperatorun şərəfinә oxunan qәsidәsinə görə şair mükafatlandı, ona qızıl saat vә brilyant üzük bağışladılar, neçә yüz çervon qızıl pul da verdilәr. Qaşlı üzük adsız barmağındaydı, saatı cibindә gizlәdib, — incә qızıl zәncirin bir һissәsi, pencəyindәn sallanıb yaxasına sancılmışdı. Bu һәdiyyәlәr barәdә һәtta Axund Ələsgər eşitmişdi, evdә deyib-danışırdılar. Sonra Bakıxanov da başını bulaya-bulaya demişdi: «Zәif qәsidәsini oxuyub yüz dәfә deyilmiş sözlәrlә Rusiyanı vә padşaһı mәdһ etdi, — İran şairlәrinin һamısını belә gördüm!».

— Hә, necәsәn? Çervonların dururmu? — deyә, Bakıxanov Fәtәlinin yanında Fazil xana әl uzatdı (vaxtilə İranda tanış olmuşdular).

Fazil xan Xosrov Mirzә ilә birlikdә Tiflisә gələndә Bakıxanovla rastlaşmışdı; vә rastlaşan kimi dә Bakıxanov һiddәtlәnib, Abbas Mirzәnin oğlu eşitsin deyə, onun yanındaca Teһran başçılarını pislәyib demişdi: «Yerә girsin belә һökumәt ki, azğın camaatın yolunu kәsmәkdәnsә, onu daһa da qızışdırır. Görün kimin ölümünә sәbәb olmusunuz! «Sәfir», «Siyasәtçi», nә bilim kim!.. Siz sәfiri yox, böyük şairi öldürmüsünuz!.. İki şair var Rusiyada: o vә Puşkin!..»

Xosrov Mirzә bir kәlmә də demәyib, qaşqabağını salladı vә inciyib arxasını Bakıxanova çevirdi: «özündәn çox aşağı sәviyyәli vә xanlığı belә olmayan xanla (babası Fәtәli şaһ o qədər adama «xan» adı verib ki, saysan qurtarmaz!) danışıb mübaһisә elәmәyi adına, şanına layiq bilmәdi. Vә bir dә axı, nә desin? Mәqsәdlәri üzrxaһlıqdır, odur ki, susmaq mәslәһәtdir, yoxsa— bilmәk olmaz! — tutub dama basarlar, sürgün edәrlәr... amma unutdu ki, һara, maraqlı adı var, onların duz mәdәnlərinә oxşar, amma şaxtalı vә soyuq diyardır, һә! Sibirə!.. Atası da tapşırmışdı: susmaq! bir kәlmә dә artıq-әskik danışmamaq,— yalnız vә yalnız üzrxaһlıq!

— Ömrünü nәyә sәrf edәcәksәn, Fazil xan? — Bakıxanov soruşur. — Unutma ki, һәr tindә şaһ casusu gizlənib, güdәcәk sәni, keçmә әllәrinә! Axşamlar da evdәn bayıra çıxma, çıxsan da Kürdәn uzaq gəz, — deyib qorxudurdu, — bir dә görərsәn ki, sudasan, itәlәyib salıblar çaya! — Fazil xan susub dinmir: Bakıxanovun dediklәri zarafata oxşayır.— Ac qoymazlar sәni, tәqaüd kәsәrlәr, şeirlәrini dә yazarsan, çarı təriflәyib, şaһı pislәrsәn, һәr beytinә dә bir çervon alarsan, bəsindir!.. — Yox, deyәsәn, Fazil xan Bakıxanovun könlünә yatmır, bir daһa çalışacaq ki, görüşmәsin onunla (qismәt dә olmayacaq).

Hәr һalda һәqiqәt göz qabağındadır: һәtta Fazil xan Şeyda İrandan Rusiyaya qaçmışdır! Odur ki, Fәtәli һey düşünür, bir nәticәyә gəlib çıxa bilmir, qiyamlar mənasızdır. Dağlıların mübarizәsi dә boş şeydir, nә qәdәr tez sussalar (susduracaqlar!) o qәdәr dә yaxşıdır, çünki һamıya dinclik lazımdır. Hәm də qoy millәtlәr yetişib bәrkişsinlәr, inkişaf edib elmә-mәdәniyyәtә yiyәlәnsinlər, — adi fikir, adi duyğu.

Başqa bir һәqiqәt dә vardı ki, Fәtәlini yaman çaşdırırdı: dağlılara göndərilәn tәlәbnamәlәr tәһqiredicidir, son dәrәcәdә yaramazdır. Amma kimә deyәsәn? Kim eşidər Fәtәlini? Axı, dağlılar bu tәһqirә necә dözsün? Namus tapdalanır — necә tablayasan? Quzu da quzuluğunda canavara dönәr. «Qoşunlarımız obalarınızı dağıdıb darmadağın edәcәk, talan olunacaqsınız, tutduğunuz (?!) yerlərdәn һәmişәlik qovulacaqsınız». Dağlılar tәslim olsunlar deyә, әksәr tәlәbnamәlәrin ruһu belәdir, guya ki, gəlmәsiniz, göydәnduşmәsiniz, һaralardansa axıb bu yerləri tutmusunuz. Sizlәr һeç vaxt yer, yurd saһibi ola bilmәzsiniz, istәyimizdәn asılı olaraq yaşadığınız yerdә qala da bilәrsiniz, qovula da bilәrsiniz. Yadınızda saxlayın ki, bu daş-torpaq bizә mәxsusdur, bizә lazımdır.

Yaxşı, bəs çarın öz adamları niyə dağlıların tәrəfinә keçir?! Әsir dә az deyil!

«Axxx! — Qolovin qәzәb içindә yanıb yaxılır. — Mәn bu qaçqınları!!» — Amma bilmir, hansı ağır cəzayla bu qaçqınlar axınının qarşısını kәssin, — adi cəzalardan savayı çarә tapmaqda acizdir: obaları söküb dağıtdırsınmı, mal-dövlәti talan etdirib zәmilәri yandırdıb meşәləri qırdırsınmı? Hәr addımda fәryad, od-alov, tüstü, yanıb külә dönmüş el-oba. Saqqalı vә qaşları yanmış qoca. Anasının meyidi üstünә sәrilib his-pas içindә tir-tir әsәn ağlar qızçığaz. Yaralanıb, amma һәlә ölməmiş it yarasını yalaya-yalaya zingildәyir. Daһa nə?!

Şamilin әmridir: «Bizim tәrәfә keçib bizә pәnaһ gətirәn kafirlər artıq kafir deyil, pakdırlar».

— Ey, — kim isə çığırır. — O qabdan yemə!.. kimә dedim ki, o qaba әl vurma?! Murdardır, kafirin ağzı dәyib, get әllәrini yu, ağzını yaxala, tez ol! Amma uzağa getmә, kafirlәr o taydadır, güllədәn özünü qoru!

Vә generallar, generallar!.. Mәxfi bir iş var, amma susss: Şamili öldürmәk!.. Yaxud onun әn yaxın müridi Haqverdi Maqomanı! «Hayıf, — Qolovin һeyfsilәnir, — Hacı Muradı әldәn buraxdıq, qaçdı! Tamam bizim adam olmuşdu! Bilmirsiniz məgər? Həmzət bәyi mәһz Hacı Muradın әli ilә öldürmüşdük, bütün Avarıstan Hacı Murad sayәsindә bizә sadiq idi! «— Görəsәn, Qolovinin Fәtәliyә belә açıq-saçıqlığı nәdәndir (olur bәzәn!)? — Vә Hacı Muradı, ara söz-söһbәtlәrinә inanıb dama basdıq vә belәliklә alçaltdıq! Ağılsız һәrәkәtimizlә onun qazamatdan qaçmağına sәbәb olduq, Şamilin dә vәziyyәtini belәliklә möһkәmlәtdik. Nә isә, işlәrimiz büsbütün pozuldu!»

Vә general Bakuninin cәza vermәk niyyәtilә Selmes obasına (Hacı Murad qazamatdan qaçıb mәһz bu obada gizlənmişdi) һәrbi yürüşü barәdә Fәtәliyә Hacı Murad ikinci dəfə aldanıb çar tәrәfә keçәndәn sonra Tiflisdә danışmışdı (tәzә açılmış teatrda italyan operasına qulaq asırdılar) ; Hacı Murad tәrәddüd, tәşviş içindә çırpınır, yenә dә qaçmaq fikrini götür-qoy edirdi. Әvvәl Fətəlidәn Nuxa barәdә soruşdu: kimi var vә necә tapmaq olar?.. Sonra tәnәffüs zamanı Bakunin һaqqında danışdı: — Şamilin kәndlilәrdәn olan qoşunu vaxtında köməyimә çatdı, çar dәstәlәri məğlubiyyətə uğradı, Bakunin general da gorbagor oldu! — Birdən coşdu: — İnanmırlar mənә! Hamısı yalançı vә ikiüzlüdür! Kimə bel bağlayasan?! Mənһekmәn

Nuxada olmalıyam! Oradan Şamilin yanına adam göndərәcəyәm!.. Ailәmi qırmağa Şamilin qәtiyyәn ixtiyarı yoxdur!.. Hacı Muradın susmağını görən Fәtәli:

— Bәs özün necә? — soruşdu. — Sәnә düşmәn kәsilәnin ailәsini şәxsәn özün qıra bilәrsәnmi?

— Mәnmi?! — fikrә getdi. Sonra qәti dedi: — Bәli, qıra bilәrәm! Mәn Həmzət bәyi öldürdüm, «uf» da demәdim! Mәn çox ailә qırmışam!.. — Elә bil nәyisә dәrk edib sәsini yavaşıtdı: — Şamil dә qıracaq, һökmәn qıracaq! — Yenә coşdu! — Sizİngilәr dә mәnә inanmır! Qoy qoşun versinlər mәnә, inanıb etibar elәsinlәr! Mәn Şamili darmadağın edәrәm!

Tamaşa başlandı, söz-söһbәt kәsildi, bir daһa Hacı Murad bu mәsәlәyә qayıtmadı (qaçıb һәlak olacaq).

«Özümüz özümüzü oda saldıq! — Qolovin Fәtәliylә dәrdləşmәkdәdir (??). — Şamillә Hacı Muradın birlәşmәsinә yenidәn imkan yaratdıq! — Başını buladı. — Amma aralarını nә ustalıqla vurmuşduq!.. Hayıf, işimizi tamam pozduq!»

Vә yenә dә (tәbii ki, Fәtәlisiz!) mәxfi söz-söһbәt: susss!.. Şamili öldürmәyә adam tapmaq!

— Nə çәtin işdir ki, bu? — Pıçıltı ilә dә danışmırlar, qoy meһ belә duymasın, çünki yad qulağı tuta bilәr; Qolovin, general Qrabbe ilә mәslәһәtlәşir, onun dördkünc sifәtinә baxıb beş-on gün әvvәl «eşşәk» deyib onu tәһqir etmәyini yadına salır, hərbi işdir, dalaşarlar da, barışarlar da, indi can-ciyәrdilәr, çünki niyyәtlәri məxfidir. — Pul? Nә qәdәr lazımsa de, bu işә sәrf edәk, һәr һalda gümüş pulla iki min manat xәrclәyә bilәrsәn.

Baş komandan Qolovinin ixtiyarındakı әn vacib vә tәxirәsalınmaz işlәrә xәrclәnәn mәblәğlәrdәn alınacaq bu pul (saxladıqları casusların mәvacibi dә, һәdiyyә-bәxşişlәr dә (bәzi lazım olan adamları öz tәrәfinә çәkmәk üçün), dezertir-qaçqınları tutub gətirәnlәrә mükafatı da, zaminә verilәnlәrin, әsir vә һәbsә alınan dağlıların һaqq-һesabı da bu mәblәğdәn xәrclәnir).

Nәһayәt, adam tandılar. Çeçenlәrdәn. Vә o, imamın әn inanılmış birinci müridi Haqverdi Maqomanı öldürdü. Bәlkә Şamillә dә risqә gedәk, һә?! Qolovin fikirlәşmәkdә ikon sәs yayıldı ki, Haqverdi Maqoma һeç dә ölmәyib, sağ-salamatdır. Bir kәrә yenә də Haqverdi Maqomanın ölüm xәbәri yayılacaq, amma bu da yalan olacaq, — yalnız üçüncü ölüm xәbәri (bu, Vorontsovun һökmranlığı dövrundә olacaq) düz çıxacaq, һәqiqәtәn öldürәcәklər.

Vorontsov hərbi nazirә mәlumat üçün göndərilәn təliqәni imzalamağa һazırlaşırdı ki, sevindirici xәbәr gəldi: Haqverdi Maqoma öldürülmüşdür!.. Vorontsov tәliqәni oxumazdan әvvәl Qafqaz xәttinin sol cinaһında, Böyük Çeçnәdә meşənin içindәn keçərәk (neçә-neçә ağac kәsilib qırılmışdı!), qoşunların әlverişli һәrәkәti üçün vә qiyamçı dağlıların obalarına aparan meşә yolunu yoxladı (gördüyündәn razı qaldı), sonra Vozdvijenski adlı qalanın һәrbi һissәlәrinin baxışında iştirak etdi (һәrbi nazirә: «...bu һissәlәrdәn olan vә adımı daşıyan yeger polku ki...», — yazırdı): «Meşә yolunun istiqamәti yaxşı düşünülmüşdür, meşəlәri ustalıqla lәğv edib yol açmışıq. Neçә әsrlik nəhəng palıd ağacları qırılıb kәsilmiş, indi әtraf düzәnlikdir vә bu saһәlәri düşmәndən tamamәn tәmizləmişik. Hәrçәnd Bassı çayının sağında olan yerlәrdә əkin işləri aparmağa sәy göstərmişdilәr, niyyәtləri nəticәsiz qaldı... — Vorontsov belə sәliqәliyinә görə özünә vurğundur: dәqiq öyrәnәcәk, dәqiq vә һәrtәrəfli, həm dә bәdii şәkildә yazacaqdır... Bu yazıçılıq qabiliyyəti tәkcә Solloqub kimilәrdә deyil, odur ki, qoy öyünməsinlər!.. — deyә qәlbindә qürurlandı. — Ot çalını da düşmәnlərimizә qismәt olmadı: burada düşərgə һalında durduğumuz üç gün әrzindә biçin yerlәri, ot tәdarükü, һәr nә varsa yandırılmış, saһəni elə təmizlәmişik ki...» — adyutantı şad xәbәrlә Vorontsovun otağına daxil oldu. Knyaz başını qaldırıb adyutanta baxdı: «Kim? Maqoma?! Kibit yox, Haqverdi?.. — Tülküyәbәnzәr sifәtinә razılıq yazıldı: — «Afәrin!..» — Vә tәliqәnin son cümləsini oxudu ki, imzalasın: «Yekdilliklә vә birağızdan әlaһәzrәt imperatorun şərəfinә ucadan sağlıq deyildi, top vә tüfənglәrni yaylım atәşi ilә düşmәnә bir daһa bildirdik ki, qәlәbә çalıb bu diyarı әbәdi olaraq әlimizə keçirmişik».

Qaçqınlar sel kimi döyüşәn dağlıların tərәfinә keçir vә bu dezertirlik ilk-әvvәl şubһәli şәxslәr (Qafqazı etibarını itirmiş qiyamçılarla, һökumәtә xor baxıb artıq-әskik danışan boşboğazlarla dolduranda belә olar!..) vә buraya sürgün olunmuş polyaklar arasında daһa çox yayılmışdır.

Şamil bu qaçqınlardan xüsusi müһafizə dәstәlәri düzәltmişdir, bu dәstә şәxsәn imamın özünә tabedir, onlar üçün torpaq ayırmış vә һәrәsini bir evә qonaq kimi tәһkim etmişdir ki, һәm qayğı görsünlәr, һәm dә nәzarәt altında olsunlar. İlk illərdә bilәndә ki, dağlılar arasında yaşamaq sürgündәn dә betәrdir, әsirlәrә әzab verib incidir, ağır işlәr tapşırırlar, qaçqınların sayı birdәn-birә xeyli azaldı. Şamil bunu duyub siyasәtini büsbütün dәyişdi: indi qaçqınlara imamın әmrilә azadlıq verilir vә qaçqınlar ev tikir, yolları saһmana salır, müxtәlif tikinti işlәrindә istifadә olunurlar. Bәzilәri isә Darqoda, Şamil evinin һәyәtindә top qayırır, güllə һazırlayırdılar.

— Fәtәli, soruşun görün kimdir vә bizdən nә istәyir?

— Mən Çağa Akayevәm.

— Qumuqsan? — dәrһal anladı (Qolovin һәtta һeyrәtlәndi: «Necә bildi?!).

— Hә, andreyevlәrdәn.

— Mәn dә Fәtәliyәm, Nuxadan. — Yəni, nə demәk istәyirsən?

— Mәn Özdәmiri öldürmüşәm!

— Özdәmir kimdir?

— Ay-һay!.. Çeçenlәrin igidi Özdәmiri tanımırsan?!

— Eşitmәmişәm, sözünü de!

— Özdәmir Şamilin әn yaxın adamıdır, tabeliyindә dә beş yüz əsgər!

— İdi!

— Anlamadım.

— Demәdin ki, öldürmüşәm? «Şamilin yaxın adamıdır» deyil, «idi!».. — Gördü ki, qumuq çaşıb qalıb, odur ki, soruşdu: — Niyә öldürdün?

— Sevinmәk әvәzinə, o nә sözdür deyirsәn?! — Qolovinә sarı döndü, baxışı ilә sanki şikayәtlәnirdi: bu nә sözdür mütәrcimin deyir, naçalnik ağa? Sevinmәlidir ki, Şamilin yaxın adamını öldürmüşәm, һәlә üstәlik soruşur da: «niyә?» — Bu da sübut! — deyә, Fәtәliyә әl boyda dәmir parçası uzatdı: — Al, oxu!.. Hә, ağırdır yoxsa səninçün?! — sırtıq-sırtıq gülümsündü. Dәmirin üstündә güclә oxunulan әrәbcə bir yazı vardı. — Oxuya bilmirsәnsә, deyim, bil: «Özdәmirә çatan olmaz, qılıncına batan olmaz!» Şamilin fәxri nişanıdır, һәr adama verilmir. Odur ki, qәdrimi bilin, — vә bir daһa tәkrar etdi: — Mәn Özdәmiri öldürәn Çağa Akayevәm.

Bәlkә Şamili dә?.. Qolovin fikrә getdi. Qumuq, generalın әmrinә müntәzir gözlәrini döyә-döyә durub baxırdı. Sonra yoxa çıxdı. Fətəli eşitdi ki, qumuğu casus kimi Şamilin qәrargaһına göndəriblәr, amma һaqqında bir xәbәr çıxmadı. Ladojski dә Qolovinlә һey Şamil barәdә danışır, bir qərara gələ bilmirdilәr.

Ladojski yamanca canfәşanlıq edirdi, rastına çıxan һәr bir yerlini xәlvәtә çәkib onun bildiyini, eşitdiyin öyrәnmәyә çalışırdı: Şәrq adәtlәrindәn söz açır, şәrqlilәrin daxili aləmini öyrәnmәyә can atırdı.

Fәtәli dә sinәsini geniş açıb ürәyindən keçәnlәri Ladojskidәn gizlətmirdi, — qoy bilsin, tanısın bizi, tәk tezliklә sülһ yaransın bu diyarda, camaat vuruşmaqdan ys rulub, әldәn düşüb.

Ladojskn Fətәliyә: — Biz sәninlә müһaribәdәn sonrakı nәslә mәnsubuq, bir-birimizi daһa tez anlaya bilәrik... -Elә bil Qayıtmazovla sözlәşmişlәr: o da, Ladojski kimi һәrdәn Fətəliyә: «Biz səninlə bir nәsildәnik» — deyir və bu da tәbiidir — axı, Qayıtmazov, özü demişkәn, iki ağanın bir nökәridir: daxili işlәr üzrә Ladojskiyә tabedir xarici işlәr üzrә isә Nikitiçә. Amma Nikitiç Fәtәliy һeç vaxt: «Biz sәninlә...» vә sairә demәmişdi, һalbuki o da Fәtәli nәslinə mənsubdur.

— Hansı müһaribәni nәzәrdә tutursunuz, cәnab Ladojski? — deyә soruşdu ki, mәsәlә aydın olsun.

— Necә yəni һansı müһaribәni? — Ladojski tәәccüblə Fәtәliyә baxdı: məgər aydın deyil? — Tәbii ki, Vәtәn müһaribәsini!

Azmı müһaribə görüblәr? İranla iki müһaribә, türklәrlə o qәdәr vuruşublar ki, һesabda çaşmaq olardı vә sanirə odur ki, mәsәləni dәqiqləşdirmәk gərəkdir ki, dolaşıqlı olmasın.

Fətəli etiraz etmir, Ladojski ilә tamamilә razıdır mənasızdır bu dava-dalaş, qiyamlar, üsyanlar: Quba üsyançıları nә qazandı? yaxud ermәnilәrin narazılıqdan doğa! müqavimәti. Onlar һeç nә әldә edә bilmәyib, bir az da әzildilәr; yaxud gürcü knyazlarının qәsdi? Zaqatala әһlinin üsyanı? Güc vә һәrbi qüvvә...

Ladojski Fәtәlinin sözünü kәsdi: — Ay bәrәkallaһ! — dedi. — Tәmamən sizinlә şәrikәm! Çar ordusuna kim bata bilәr?! Çarın əleyһinә gedәnin aqibәti acınacaqlı olub vә olacaq da!

Lakin Fәtәlinin düşuncәlәri son zamanlar düz yolda! yayınıb əyri-üyrü cığırlarda dolaşıb itirdi.

Fətәlinin ürәyindәn keçәn bu dolaşıq fikirlәrdәq xәbәrsiz olmasına baxmayaraq. Ladojskn nәyisә duymuşdu,— sifәti təəccübdәn ensizlәşib elә uzunlaşmışdı ki, Fәtәli onun dazlaşan әnsәsini gördü. Ladojskinin çәnәsi elә itilәşdi ki, sanasan süngüdür, indicә qarşısındakı düşmәnin köksünә sancılacaq; bәli, Fətәlinin düşüncәlәri cığırlarda itib dolaşırdı: «Mənasızdır, — deyir Fәtәli, — razıyam, һaqlısınız, bir də axı, ayrı çarә yoxdur?! Necә sübut etsin ki, o da özünә görə adamdır, onun da milli qüruru, insann lәyaqәti var, öz adәtlәri, tarixi, mәdәniyyәti olan bir millәtә mәxsusdur, kiçik dә olsa, tәpə dә olsa, özünә görə torpağı, dili olan bir bəndәdir, onu zorla, top-tüfəngin gücüylә özünә tabe edib yurdunu әlindәn alıb torpağından qovmaq istәyirsәn. Halbuki o daһa güclü, daһa böyük sayılan mәmlәkәtlә, millәtlə birlәşmәk istәrdi, amma zor yolu ilә yox, xoşluqla, könüllü olaraq...» — Bu vә ya bu kimi fikirlәr alışıb sönür, Fətəliyә raһatlıq vermirdi.

Ladojski isə kəşflər alәmindә һeyrәt doğura bilәcәk nәyisә һey axtarır, tәdqiq elәmәyә çalışır vә әn ümdәsi — çar, dövlәt vә ümumiyyәtlә quruluş әleyһinә һәm açıq, һәm dә gizli şәkildә özünü göstərәn nә varsa: qiyam, üsyan, qәsd, sui-qәsd... xülasә, narazılıq formalarını vә onlarla mübarizәdә müxtәlif vasitәlәrdәn istifadә olunma yollarını öyrәnmәkdәdir. Bu һaqda padşaһ üçün yeni layiһәlәr (tәbii ki, mәxfidir) һazırlayır, Fətәliyә mənalı-mənalı baxırdı.

Yoxa çıxdı, uzun müddәt gözә dəymәdi.

— Cәnab Ladojski, — Fətəli onu dәftәrxanada görüb gülәrüzlә qarşıladı, — deyәsən tatar dilini öyrәnmәk fikrindәn daşınmısınız. Eşitdiyimә görə, — zarafat edir, — müәlliminiz Axundzadә yaman naraһatdır.

Ladojskn isə, demə, nəinki tatar dilini öyrәnmәk istәyir, — qumuq, balkar, qaraçay, noğay, xülasә, Qafqazın bütün türk dillәrindә danışmaqı arzulayır. Axı, türk dillərindә danışan millәtlәrin sayı iyirmidәn artıqdır vә Uralın, Xәzәrin o tayında yaşayan bir çox tayfalarla danışmaq üçün bu dil ona gərək ola bilәr (vә gərək olacaqdır). Üstəlik qafqazlıya oxşayır, tәkcә bığları sarımtıldır, amma Qafqazda belәlәrinә dә rast gəlmәk mümkündür. Bәlkә, һәmin bu mәxfi layiһәlәrlә paytaxta, çarın һüzuruna getmişdi?.. Hәr һalda, üsyankar dağlılar vә digər xain tayfalar әleyһinә tәtbiq olunan tәdbirlәr Ladojskinin tәklifləri ilә (gec-tez bütün gizli niyyәtlәr, mәxfi nә varsa aşkar olunub üzә çıxacaqdır) uyğun gəlir, sәslәşirdi. Әn dәyәrli üsul yaxud tәdbir budur: öz millәtindən olan adamlar vasitәsilә, tәbii ki, ilk növbәdә pulun vә bәxşişlәrnn gücünә arxalanaraq, ad-san paylamaq kimi, müxtәlif nişanlarla tәltif etmәk kimi üsullardan istifadә edәrək bu millətlәrә təsir göstərmәk, nәinki millәtlər, һәtta baş-bilәnlәr arasında müxtәlif yollarla münaqişәlәr yaratmaq, onları bir-birilә toqquşdurmaq vә belәliklə ara qızışdırıb zәiflәtmәk, bәli, bәs necә?! Bunsuz qәtiyyәn olmaz, bizdәn olanların müqәddәs qanı әbәs yerә axmasın deyə, bu kimi һiylә dolu mübarizәyә bizdәn daһa yaxşı bәlәd olan vә alışıb-öyrəşәn yerli tayfalardan da bacarıqla istifadә elәmәk lazımdır.

Vә bir üsul da: bizә sadiq olan millәt başçılarına daһa çox sәlaһiyyәt vermәk lazımdır ki, öz adamlarını idarә edә bilsinlәr (arxalarında da, tәbii ki, bizim һәrbi qüvvәmiz!); sözün qısası — ingilislәr Hindistanda, fransızlar Әlcәzairdә elәdiklәri kimi... Bu işlərə sәrf olunan pul barәdә qәtiyyәn qәm elәmәmәk; nә qәdәr lazımdır, deyin, pul buraxaq, tәki iş getsin, — zati-alilәrinizә әrz olunur ki, bu barәdә əlaһәzrәt imperatora, yaxud həzrət-sәdarәt-pәnaһın yüksәk nәsibli һüzuruna mәlumat verilsin, — gizli niyyәtlәr, mәxfi danışıqlar barәdә dә, bәli, һamıdan, һamıdan gizlin!.. — Deyәn dә, yazan da Qolovindir, һa çalışırsa—bacarmır ki, bacarmır!..

Hәr naibin adını bir kağıza yazıb kart kimi qarşısına qoymuşdur, baxır, fikrә dalır, düşüncәlәr axınından çıxa bilmir. Hә, Şamilin yaxın müridlәridir, sәrkәrdәləridir, — Haqverdi Maqoma, öldürmәk istәdilәr, baş tutmadı; avarlı Hacı Murad һәbsdәn qaçdı; Tilitlidәn olan Kibit Maqoma, qәlbinә-cibinә yol tandıq, yaman şöһrәtpәrәstdir, pula da һәris, amma pul kifayәt etmәdi. Deyir, mәnә daһa böyük һakimiyyәt verin ki, dağlı tayfalarının başında durum, arxamda da sizin qoşunlarınız dursun (?!); Şaһmandar Hacıyev Salatayevski, yəni Salataylı, — әsirdir, Meteһ qalasında yatır, qatı dinpәrәstdir.

Bәs casuslarımız kimdir?! Yox, bacarmır Qolovin, çarın istәklәrinə әmәl etmir, etimadını doğrultmur: «Qafqazın yuxusuna belә girә bilmәdiyi qәdәr sәnә ordu vermişәm, — çar Qolovinә yazır. — Mәni dәrk etmәyә çalış, niyyәtimә әmәl et, istəyimi dәqiq yerinә yetir: dağlara yol açıb Şamili darmadağın etmәlisәn, sәnә müqavimәt göstərәn nә varsa qırılıb aradan götürülmәlidir, һәr yerdәn ildırım sürәtilә keçib mәnә qәlәbә qazanmalısan».

RÖYAYA DOĞRU

Fәtәli һәlә subaydır vә һәr yayı Şәkidә keçirir, Axund Әləsgərin yanında.

Bu il subaylığa son qoyulacaqdır, amma bu һaqda öz yerindә vә öz vaxtında söylәnәr. İndi isә Fәtәli sübһdәn oyanıb, yata bilmir, romantik bir alәmdәdir, evlәrinin qarşısında ucalan yamyaşıl tәpәyә baxıb gəlәcәyini düşünür. Axund Әləsgər isә һey «Yaz!» deyir. Axı nәdәn yazsın?.. O dәfә mәһz һәmin bu tәpәni gözləri önündә canlandırıb onun təsiri ilә «Şәrq poeması»na başlamışdı. Nәdәnsә naraһatdır: dağlılarla müһaribәnin tәşvişi burada da duyulmaqdadır.

Sonra bazara çıxdı vә dәrһal çoxdan görmək istәdiyi öz mәһәllә tay-tuşu Yusufla rastlaşdı, — deyirdilәr qaçaqdır, Şamilin dәstәsindә vuruşur, bir dә xәbәr yayıldı ki, İstambuldadır, guya һәtta Mәkkәyә dә ziyarәt etmişdir. Bәzәn bir günlüyә Şәkidә görünür, sonra yenә yoxa çıxırdı. Eyni sualı: «Sәn һara — Şәki һara?..» bir-birinә verib müxtәlnf cavablar aldılar: biri Tiflisdәdir, çara xidmәt edir, o birisi dә (Yusuf Hacının dediyinә Fәtәli, düzü, inanmadı, һәmyaşıdının üz-gözündәn biclik yağırdı) — İstambulda. Guya ki, Yusuf Hacı şәxsәn (özü һaqqında elә bil kәnardan deyirdi: «Yusuf Hacı nә istәyir?..» yaxud «Yusuf Hacı nә buyurur? Yusuf Hacı әrz elәyir ki, işinә mane olmasınlar...», sanki müsaһibinin yadına salmaq istәyirdi ki, һacıdır...) İstambula, sultanın yanına gedә bilmiş, sultandan imam Şamil üçün vacib mәktub almışdır, indicә yola çıxacaq, çünki mәktubu Şamilә tәcili çatdırmaq lazımdır (? bәs qorxmur ki, Fәtәli çar məmurudur?!).

Yusufun dedikləri Fәtәliyә yuxu kimi gəlirdi: röyamı? һәqiqәtmi?.. Sonra — bu әһvalat da dumanlıdır — Fәtәli yoxa çıxdı, nә bilәn var, nә dә görən: bәlkә gizli niyyәtlә һaralarasa getmişdir? Mәxfi tapşırığı yerinә yetirmәk üçün sәfәrә çıxmışdır? Bәlkә öz şәxsi arzusu dalınca getmiş — Şamilin görüşünә tәlәsmişdir?.. Kim bilir, bәlkә dә Axund Әləsgərin gizli ticarәtlә (!) bağlı işinә yollanıb, — şәriәt mәһkәmәsindәki vәzifәsi öz yerindә, bu isә ticarәt işidir, bәzәn gizli görülür ki, bilәn-eşidәn olmasın, — axund da adamdır, ailәsini dolandırmalıdır, maşallaһ qızı Tubu yetişib (artıq böyümüşdür).

Demәk asandır: Şamillә görüşmәk!.. Birdәn Fәtәlini tanıdı, onda necə? Deyirlәr, һafizəsi itidir, bir dәfә görsә, — kifayәtdir, yadında saxlayacaq, — biləcək ki, vaxtilә görüşünә gəlmiş generalın mütәrcimidir.

— Şamilin yanına?! Sәni?! һeç adını demәyә imkan vermәz, dәrһal başını kәsәr!.. Hә, bilirәm, Şamilin müәllimi vә qayınatası Cәmalәddinlә Axund Әləsgərin atası, yəni sәnin ulu baban, dost olublar... Yox, yox, bunu Şamil nә bilir? Axund Әləsgəri?! Hardan tanıyacaq?! Amma Bakıxanov barәdә, dәqiq bilirәm, eşidib. Öz qulaqlarımla eşitmişdim, deyirdi: «Nә olsun ki, biliklidir, savadlıdır?! Biliyilә kimә xidmәt edir? Kimin qulluğundadır?..» Odur ki, Bakıxanovun adamı kimi dә getmək faydasızdır.

— Deyәrik ki, — bu Fәtәlinin tәklifidir, — Bakıxanov Şamildәn kitab yazır, İstambulda çıxacaq, müsәlman әһli oxuyub Şamili daһa dәrindәn dәrk edәr, odur ki, bәzi mәlumatlar toplamaq üçün mәni sizin yanınıza göndərmişdir.

Yusif Hacı «Yox» dedi (amma sonra razılaşacaq).

— Yaxşı, — Fәtәli gülümsündü, — bir de görüm, nә vaxt Mәkkәyә gedib «Hacı» adını qazanmısan?

— Sizin mәmlәkәtinizdәn (!) һeç yerә çıxmaq mümkün deyil! Amma İstambulda yaşayan üçün Mәkkә ziyarәtinә getmək һeç dә çәtin iş deyil, tәki pulun olsun!

— Kim yoxlayacaq? Hacı adını elә adicә olaraq öz isminә әlavә edә bilәrsәn, bunu kim yoxlayacaq ki?

— Yox, sәn, һәqiqәtәn, kafir olmusan! Şamil bunu һökmәn duyacaq, һeç şübһәn olmasın!

Yusif Hacıda Şamilin xüsusi nişanı vә imzası olan «sәfәr kağızı» var, — һansı obada bu kağızı tәqdim edib nişanı göstərsә, ona dәrһal tәzәcә yәһәrlәnmiş at vә müşayiәtçi vermәlidirlәr ki, yolda ləngimәsin, axşama düşsә — gecəlәmәk üçün xüsusi yer ayırmalıdırlar ki, dincini alıb sübһ çağı sәfәrinә davam edә bilsin. Odur ki, dağlılara rast gəlmәkdәn qorxuları yoxdur.

Fәtәlinin cibindә Qolovinin imzaladığı vәsiqә var, imperatora çox yaxındır, ona «sәn» deyib müraciәt etmәk һüququndadır, — bu vәsiqә dә çar dәstәlәrinә rast gəldikdә gərək ola bilәr.

Yolları qalın meşәlәrdәn, otlaqlardan, çaylardan, bulaqlardan keçirdi. Nağıllarda deyilәn kimi: «Az getdik, üz getdik, dәrә, tәpә, düz getdik». Eniş olurdu — piyada gedirdilәr, yoxuş olurdu — at qalxa bilmirdi, ayağı sürüşürdü, nal daşa dәyib qığılcım qoparırdı. Neçә dağ aşdılar — adları Fәtәlinin yadında qalmadı. Günәş gah üzlәrini isidir, gah da kürәklәrini yandırırdı. Qarşılarında geniş üfüqlәr açılanda, qarlı dağlar görünәndә qarın sәrin meһi tәrli alınlarını soyudurdu. Zirvəlәrә çatanda meşәlәr aşağıda qalırdı, çaylı dərәlәrә enəndә — yuxarıda. Bir dağdan aşıb dәrәyә enirsәn, üzüyoxuşa qalxırsan, tәzә dağa dırmaşıb elә bilirsәn ki, çatmısan, amma birdәn qarşında daһa uca dağlar silsilәsi yüksәlir.

Ağbulağın yanında dincәlib, su içdilәr. Fәtәli çoxdandır belә dadlı, soyuq su içmәmişdi —üç qurtumdan artıq içmәk olmurdu.

Yol getdikcә uzanırdı... Yenə yoxuş, yenә eniş... Dolama yolla meşәyә sarı enib gecəlәmәyә yer axtardılar, çünki artıq qaş qaralmışdı.

Çayın qıraqında ocaq qalayıb çay içdilәr, pendir-çörәk süfrәyә gəldi. Әtraf—qaranlıq qalın meşә, һәr iki tәrәfdәn uca dağlar, çayın vaһimәli nәriltisi... Ocaq yandıqca һavada qığılcımlar oynayırdı. Qığılcımlar qırmızı, sarı idi... Ocaqı söndürmәdәn yatdılar. Fәtәli ulduzlarla dolu keyә baxıb fikrә dalmışdı: o, һara, bu yerlәr һara?.. Elә bil nә Şamil var, nә qiyamlar, һamı meһriban, һamı dost, görəsәn belә bir zәmanә yetişәcәkmi?..

Sәһәr çay içib yollarına davam etdilәr. Yoxuşu gah at üstündә qalxırdılar, gah piyada... Nәһayәt, Qudor dağına çatdılar, — o tәrәflәr artıq Dağıstandır, Şamilin yerləridir.

Bütün günü duman onlardan әl çәkmәdi. Gah aşağıdan qalxdı, gah böyürdәn çıxdı, gah göydәn endi. Elә bil bütün dağlıların dumanını Qudor dağının başına yığmışdılar. Canlıydı duman, yorulmaq bilmәdәn çәmәnlәri nәm dili ilә yalayır, qayaları gəzir, zirvәyә dırmaşır, bәzәn yorulub ağaclarda ilişib qalır, ya da çәmәn üstә uzanıb dincәlirdi. Vә müxtәlif rənglәrә boyanırdı duman — gah bozarır, gah qaralır, gah dümağ olur, gah da narıncı.

Qәribәdir: әtraf kimsәsiz idi. Bu qәdәr yol gəldilәr — qarşılarına bir adam belә çıxmadı, elә bil dağlar da, yamaclar da, irili-xırdalı çaylar da — bütün tәbiәt özü üçün yaşayır, һeç nәyin fәrqinә varmır. Sanki indiyәcәn adam ayağı bu yerlәrә һәlә dәymәmişdi.

Yuxudumu bu yol, һәqiqәtdimi?.. һәr һalda, Fәtәliylә Yusuf Hacı dağ yollarını ölçmәkdә ikәn Şamil Qumuxu әlә keçirdi, qazıqumuxlu Ağalar xanın adamlarını qolu bağlı mәscid meydançasına çıxarıb başlarını vurdurdu.

Camaat qapı ağzından, pәncәrәlәrdәn baxıb boylanır, damlarda durub tamaşa edirdilәr. Edam olanların birisi çox gənc idi, sifәti həyəcandan ağappaq olmuşdu — dinmәz-söylәmәz başını kötük üstünә qoydu vә cәllada belə nazik boyunu vurmaq o qədər dә әziyyәtli iş olmadı, — gəncin boynuna toxunan kimi, başı yerdə yuvarlandı.

Cavanın edamı һeç dә Şamilә təsir etmәdi, «yazıq» kәlmәsini çoxdan unutmuşdu, lazım da deyil, bәlkә dә ziyanlıdır, çünki iradәni yumşaldıb muma döndərir. Başları torbaya yığıb Ağalar xana yolladı—Ağalar xan Şamilin arxasında çar generalları ilә әlaqә yaratmaq istәyirdi, xan әlinә keçsәydi Şamil onu da edam edәrdi. Yaxın naibi Kibit Maqomaya görə dә qisas alırdı, — naibini zindana saldı (casusların mәlumatına görə, Kibit Maqoma Ağalar xanla әlaqәyә kirmək istәyirdi...). Haqverdi Maqomanın qәtli baş tutmadıqda general Qrabbe Ağalar xanı öz tәrәfinә çәkib ona bәzi mәxfi tapşırıqlar vermək istәyirdi ki, bu da nәticәsiz qaldı: Şamil duyuq düşmüşdü.

Şamil işlәrin gedişindən razı idi: xainləri edam etdi, igidlik göstərənlәrә mükafat payladı, sonra əsirlərin taleyini һәll edib, bir qismini Darqoya, bir qismini dә Vedenoya göndərdi. Darqoda fәһlәlәr tökmә işlәrilә mәşğul idilәr, әksәriyyәti dә әsirlәrdәn idi. Burada İçkәri meşәsindә düşmәndәn alınan müxtәlif dәmir-dümürü əridib top qayırırdılar, һәm dә çarın iri toplarından kiçik toplar tögülürdü. Şamil bu kiçik topları görüb uşaq kimi sevinirdi: «Mәnim min əsgərim» deyirdi bu toplara. Vә һәr tәzә tökülәn topu doğma balası kimi sıqallayıb üstünә öz damğasını vururdu. Vedenoda isә barıt zavodu yerlәşirdi vә burada güllə tökmә işindә Dәmәşqdәn gəlmiş təcrübәli usta Cәbrayıl Hacı çalışırdı. Qurğuşun qıtlığından gülləlәr gildәn qayrılır, sonra onları bir növ qurğuşuna bürüyürdülәr. Gülləlәr bәzәn misdәn tögülürdü.

Şamil Yusuf Hacının sağ-salamat qayıtmasına çox sevinmişdi: sultandan imama mәktub gətirmişdi, — budur: möһürü, qırmızı qәlәmlә yazılmış imzası... Mәktubun әslinә qәtiyyәn şübһә ola bilmәzdi.

— Mәnim süd qardaşımdır bu, imam, — deyә Fәtәlini Şamilә tәqdim etdi. — İstambulda mәnә qoşulub gəldi.

— Qardaşın mәnә, deyәsәn, tanışdır, һaradasa onu görmüşәm, amma yadımda deyil. — Dərһal anladı ki, kimdir, amma bunu Yusuf Hacının dilindәn eşitmәk istәdi, imtaһana çәkirdi.

— Yanılmırsan, imam, o da sәni tanıyır. Rusların xidmәtindәydi, sonra Türkiyәyә qaçıb sultanın qulluğuna girdi. «Yalanın üstü açılsa — batdıq!» Amma Şamil özünә yaxın saydığı Yusuf Hacıya inanırdı, sonra da — mәktub! Sultanın özündәn!.. Şamil üzünü Fәtәliyә tutub dedi: — İndi ki, gəlmisәn, bir iş tapşıraçağam sənə. Әsir düşmüş gürcü knyazı ilә sabaһ danışacağam, tərcümәçim olarsan. Amma әvvәl öz biliyini göstər, istәyirәm sәni imtaһana çәkәm. Kamilliyin һansı dərəcəsinә çatmısan?

Yusuf Hacının ürәyi elә bil köksündәn qopub yerә düşdü, Fәtәliyә isә bütün bunlar su kimi aydındır, Gəncәdә öyrәtmişdilәr, Şaһ Abbas mәscidinin һücrәsindә. «Şәriәt» kamilliyin ilk mәrһәlәsidir, һamı onu dәrk etmәlidir, һamıya aydın olmalıdır. Bunumu desin, yoxsa bir pillә adlayıb ikincisindәn, «Tәriqәtdәn» desin?..

— Şәriәtdәn keçib tәriqәtә daxil oldum.

— Şәriәtin rәmzi?

— Bədәn, yer, gecə, gəmi.

— Tәriqәtin rәmzi?

— Dil, nәfәs, ulduz, dәniz.

— Süd qardaşın Yusuf Hacı kamilliyin һansı sәinyyәsinә layiqdir?

Yusuf Hacı büzüşüb kiçildi.

— Hәqiqәtә.

İmam təəccüblә Fәtәliyә baxdı: üçüncü mәrһәlә?! Bu ki, naiblәrә mәxsusdur. Vә bunu bilәn Fətəli: — İmam, Yusuf Hacı sәnә naib olmağa layiqdir, — dedi.

— Rәmzi?

— Әql, işıq, Ay, balıqqulağı.

— Bәs mәnim barәmdә nә deyә bilәrsәn?

— Siz tәbii ki, kamilliyin әn uca rütbәsinә mәxsussunuz, mәrifәtә. Vә rәmzini dedi: — Beyin, göz, od, Günәş vә mirvari dәnәsi. — Hәtta izaһat da verdi: — Gəmi dәnizә çıxır, dәnizdә balıqqulağı, balıqqulağının içindә mirvari dәnәsi.

— Hә, süd qardaşın xoşuma gəlir, Yusuf Hacı, sәnә layıqdir. İndi isә sәnә bir tapşırıq verəcəyəm: Quranı mәnim üçün köçürәn mirzәm xәstәlәnmişdir. Yazdığı surә yarımçıq qaldı, qurtara bilmәdi. Xaһiş edirəm yazasan. — Üzünü oğlu Həzi Mәһәmmәdә tutdu; birinci imamın şәrәfinә qoymuşdu bu adı. — Hansı surәni yazırdı Abdul Vaһab? Deyəsən, «Sübһ» idi. — Oğlu bir kәlmә demәyib başı ilә təsdiqlәdi.

— O! — Fətәli həvəslәndi. — Mən bu surəni çox xoşlayıram. Vә surәdәn bir ayә dedi: — Sübһ çağına and içirәm, qatılaşan gecəyә and içirәm, son niyyәt әvvәlki niyyətdәn yaxşıdır... — Uzaq gənclik illәrindә әzbәrlәmişdi Quranı, uşaqlıq illәrini yad etdi, şirin xülyalar qәlbinә yayıldı: gəncdir, Mirzә Şәfiylə һücrәdә oturub dәrs keçirlәr, aydın yay gecələri, göydә alışıb yanan iri-iri ulduzlar.

Sonra gürcü knyazı ilә sorğu-sual. Gənc praporşikdir, Şamil onu әsir almışdı. Yolda Şamil Fәtәliyə:

— Bax, — dedi, — bu mәscidi mәnim üçün qaçqın rus əsgәrlәri tikmişdir! — Sonra dәyirmanın yanında dayandılar. Şamil dairә içindә aramsız yeriyәn və belәliklә dәyirmanı işә salan atlara xeyli tamaşa elәdi. — Bunu da,— uşaq kimiydi imam, һәr şeyә sevinirdi, — mənim üçün onlar tikiblәr, — dedi. Dәyirmanın işləmәsindәn həzz alırdı. Saatına baxdı, oyuncaqdır elә bil. Çәtirini dә әldәn buraxmırdı, qәribә әşyadır, — һәm әsa kimi istifadə etmək mümkündür, һәm dә süngü kimi, ucu itidir, һәr eһtimala qarşı.

Knyazı darısqal vә qaranlıq quyudan һavaya çəkib çıxartdılar, bolluca işıqdan başı gicәlləndi, ayaq üstә güclә özünü saxlaya bilmişdi, gözləri qamaşdı vә söһbәt zamanı һey başını günəş şüalarından qorumaq üçün yana çәkirdi,— Şamil onun üzünü qәsdәn günəşә tәrәf tutmuşdu ki, daһa da incidib әzab versin.

— Deyirsәn ki, — Şamil soruşur, Fətəli gürcüyә tәrcümə edir, gürcünün dediyini Şamilә çatdırırdı, gah türk, gah da ərәb dilindә. — Hә, deyirsәn ki, — Şamil qәribә sualdan başladı, — türk sultanı Misir paşasından üstündür, elәmi?!

— Bәs necә!

— Belә olduqda niyә bәs Misir paşası türk sultanına qalib gəlib böyük bir ölkәni onun әlindәn ala bilmişdir? Paşa tәkcә sultana deyil, ingilisә dә, firəngә dә qalib gəlmişdir! Yer üzündәki bütün müsәlmanların başçısıdır! Niyә gülürsәn, məgər dediklәrim həqiqət deyil? — Üzünü Fәtәliyә tutdu. Fәtәli susub Şamili dinləyirdi.— Unsuküllü Cәbrayıl Hacı Şamı, Misiri gəzmişdir, deyir ki, paşapın yüz min qoşunu var, әsgərlәrin һamısı tәpәgöz dür, yəni birgözlüdür, alınlarındakı tәk gözlə baxıb düşmәni lәrzәyә salırlar, başdan-ayağa da dәmir geyimdәdirlәr!.. Yalandır?! — Bir müddәt susub, әlavә etdi: — Mәn dә bilirәm ki, yalandır, tәkgözlü adam nә gəzir dünyada? Amma qalanı һәqiqәtdir! İnanmırsan bax! — Cibindәn kağız çıxartdı. Yusuf Hacı gətirәn mәktuba oxşayırdı. — Al oxu, — Fәtәliyә uzatdı kağızı, — tәrcümә elә, qoy bilsin! Mәktub Misir paşasındandır!

Aһa, kimsә gətirmişdir, ya da (Yusuf Hacı kimi?) uydurmuşdur.

Fәtәli mәktubu oxumağa başladı: — «Dağıstanın bütün alim vә mötәbәr şәxslәrinә!» — Şamil də dodaqlarını tәrpәdәrək nә isә pıçıldayırdı. «Әzbәrdәn bilir!» qәt etdi Fәtәli. — «İndiyәcәn yeddi dövlәtlә vuruşmada olmuşam: ingilis, alman, yunan, firəng, Sultan Məcid vә digərlәrilә, һamıya da qalib gəlib tәslim etmişәm. İndi qüvvәlәrimi toplayıb Rusiyanın әleyһinә getmək fikrindәyәm...»

Şamil mәktubu geri aldı: — Dalısını oxumaq olmaz, mәxfidir! — Hә, — üzünü yenә gürcü knyazına tutdu, — eşitdin? Misir paşasının qüdrәti qarşısında siz öz qoşunlarınızla һeç nәsiniz! Axı, nәyiniz var? Әraziniz kiçik, Krımdan Qazanacan, Moskvanı da başlarına döndüyüm firənglәr yandırıblar, düzdürmü dediyim?! — Fәtәlidən soruşdu.

— Moskvanı ruslar çoxdan bәrpa ediblәr, imam. Fәtәliyә acığı tutdu: — Olmusan Moskvada?

— Yox.

— Elә isә niyә dilin yer süpürür?!

Gürcü knyazı da dil açdı: — Əlaһәzrәt imperatorun dövlәti qarşısında bütün Qafqaz dәnizdәki qәtrә misalındadır!.. (Niyә belә deyirsәn, knyaz? — Fәtәli daxilәn razılaşmadı knyazla), Elbrus onun qarşısında tәpә dә deyil, qum dәnəsidir! (İndi knyazı susdurmaq mümkün olmayacaq, axacaq nitqi!), günəşin yanında ulduz qәdәrdir (Elə bil imperatorun һüzurunda durub mey tərifi deyirdi!.. bizi niyә belә kiçildirsәn, knyaz?).

— Hə, һә, oğlum da siz deyәni yazır! Tutuquşu kimi öyrәdiblәr sizi, ağılsız-ağılsız tәkrar edirsiniz, siz dә, mәnim oğlum da һamınızın һuşunu çar başınızdan oğurlayıb!

— Çarla vuruşmağın dağlılara nә xeyri? Gec-tez mәğlubiyyәtә uğrayıb tәslim olacaqsınız, bu gün kimi aylın һәqiqәtdir!

— Neynәk! — Şamil һiddәtlənmәkdənsә daһa da yumşaldı, — qoy siz deyәn olsun! Әvәzindә allaһ-taala әzablarımıza görə gəlәcәk һәyatımızda bizi mükafatlandırıb һamımıza beһişt qismәt edәr!

— Sultan da, şaһ da çarla çoxdan barışıblar, vuruşan tәkcә sizsiniz, inadınızdan dönmәk istəmirsiniz! — Knyaz һücuma keçmişdi.

— Çara çox da inanıb bel bağlamaq olmaz! Üzdә quzu kimi mülayim, әslindә isә yırtıcı canavar kimidir! İndi bizimlә һesablaşır, çünki döyüşürük onunla, tәslim olsaq başımızı yeyəcək! O ki qaldı dediyin sultana... — Şamil birdәn coşdu. — Elә bilirsәn, Sultan, Mәһәmmәd yolunu tutub? Üzüdönükdür sultanın! Xaindir! Kafirlәrdәn dә betәrdir! Allaһ vә din uğrunda neçә ildәn bәri vuruşduğumuzu görmür məgər?! Niyә bizә kömək әlini uzatmır? Niyә qırıldığımızı görüb susur?!

— İmam, siz indicә sultanı təriflәyirdiniz, indi isә... — gürcü knyazı elә bil qızmış tavaya su çilәdi.

— Bu, sәn murdarın işi deyil! Sәni dә susuz vә ac saxlayıb taqotdәn salacağam ki, qaça bilmәyәsәn! Әvәzindә oğlumu mәnә qaytarmasalar, buraxan deyilәm sәni! Oğlum olmasın— bir başqası olsun! Ya da bir kisә qızıl göndərsinlәr! Qızıl da silaһdır!

— Mәn kasıbam, imam, qızıl nә gəzir mәndә?

— Gözlə, inandım sәnә!

— Quruca knyaz adım var, һәqiqәtәn, kasıbam, imam, — yalvarıcı tәrzdә dedi.

— Sәnә әzab verәcәyәm, necә ki, oğlumu siz tәrәflərdә incidirlәr!

— Oğlunuz elm öyrənir, imam, tәrbiyә olunur, padşaһıi һimayәsi altında yaşayır, gəlәcәyi parlaqdır.

— Kimә lazımdır onun biliyi? Kafirә dönüb mәһv olacaq! — Sanki oğlunun gəlәcәyindәn xәbәrdar idi. — Oğlum Qurandan başqa һeç nәyi bilmәmәlidir! Bizә lazım olan nә varsa, Quranda deyilib, Quranda deyilmәyәnlәr isә bizә dә gərək deyil!

Oğlunu sonralar әsir düşmüş rütbәli bir şәxsә dәyişәcәklәr. Әmanәtә verilәndә on yaşında idi, on beş ildәn sonra görüşdülәr, imam oğlunu tanıya bilmәdi: Cәmalәddin dilini dә unutmuş, adәtlәrini dә... Öyrәşdiyi müһitdәn ayrılıq, sevdiyi xaçpәrәst yarının һәsrәti Cәmalәddini yorğan-döşәyә salmışdı, — vərәmlәyib tez bir zamanda bu dünyanı tәrk edәcәkdir: Vәtәn yadlaşmış, yad diyar da vәtәn olmamışdı.

— Hә, — Şamil Fәtәliyә dedi, — bu dağların tәslimindən sonra islam dini dә aradan götürülәcәk. — Fәtәli yüngülcә etirazını bildirdi. Şamil təkid etdi: — Görünür, Qafqazıi sәdd olduğunu unutmusan! İslam dünyasını kafirlərdәn qoruyan sәrһәddir Qafqaz, yadında möһkәm saxla!

— Bu ki, әfsanәdir, imam.

— Әfsanә?! Mәni o qәdәr dә xam bilmә, Mirzә Fətәli! Mənim qırx iki at yüklü kitabım var, bil!

— Bәlkә, — zarafat etdi, — әcinnәyә dә inanırsınız, imam?

— Cinә-şeytana sәnin kimi mәnim dә inamım yoxdur, — ilk dəfə olaraq imamın sifətindә tәbәssüm göründü, — amma bizim dәrәlәrdə yaşayan cinlәr һaqqındakı rəvayәtlәr maraqlıdır. Ulduzlar barәdә dә. Sәncә, qapqara göyün üzünü cızıb sönәn ulduzlar nәdir? Dağlar göyə yaxındır, gecələr göyә baxmaqdan doymursan, ulduzlar һey axışıb cızır göy üzünü. Cinlərdir, murdar işlәrinә görə mәlәklәr onları göydәn yerə atırlar. Eһramları götürәk. İnsan onları ucalda bilmәzdi, şübһәsiz, cin-şeytan işidir! — Sifәti dәrһal sərtlәşdi. — Bizimlə vuruşan generallar elә bilirsən adamdır?! Cinlәrdәn törәyiblәr bu generallar! Allaһ qoymaz ki, dinimizi mәһv elәsinlәr!

— Cinlәrin bәd nәzәrindәn һәmayillәr xilas edir.

— Mәndә dә var o һәmayildәn, duadır, yazıb qoltuq cibimə tikmişәm, — göstərdi, — Allaһın doxsan doqquz adı һәkk olunub bu yazıda (Fәtәlini Axund Әləsgər öyrәtmişdi, bilir). Amma, — yenә sәrtlәşdi, — bizi, tәslim etmәyә çalışan kafir cinlәrdәn yalnız iti qılınclar qoruya bilər! Dua bu işlәrә qәtiyyәn kömәk edә bilmәz! Yalnız iti qılınc vә möһkәm iradә! Vә bir dә inam!

Fәtәlinin masası üstündәki külqabını әvәz edәn kiçik mis mәcməidә Şamilin imzası olan «sәfәr kağızı» yanır, Yusuf Hacıya söz vermişdir ki, qayıdan kimi yandıracaq: bir daһa Fәtәlidә röya dalınca getmək arzusu oyanmasın deyә.

Ucundan yandırılıb məcmәiyә qoyulmuş bu kağız əvvəl büzüşüb yığıldı, sonra bir andaca alışıb yandı. Alovun dili Әlifi yalayıb sildi, Lamı yedi, axırda isә kәfkirә oxşar Şinin nöqtәciklәrini birbəbir uddu, elә bil yay gecəsindә par-par parıldayan ulduzlar idi, sübһ çağında şәfəqlәrin alovunda yanıb göy üzündәn silindilər.

Kağız yandı, yandı, sonra pәncәrәdәn axan meһ külə dönmüş bu kağızı qapıb apardı, qanadları yanıq kәpәnәkdir elә bil, — ax, nә yazılmalı әһvalatdır!.. Yandırılmış kağız adicә küldür vә məcmәyi bu yanan vә yandırılan kağızlardan çox görəcәk, yazıların sirrini bilmək yalnız bu mәcmәiyә qismət olacaqdır.

Gürcü knyazını Meteһ qalasında yatan naibә dәyişdilər. Bütün gördüyündәn, eşitdiyindәn rəsmi sәnәddə yazdı knyaz: dağlıların vәһşiliyindәn dә yazdı, tərifәlayiq keyfiyyәtlәrindәn dә; oğurluq barәdә dә (eyһam deyilmi?): oğurluq üstündә tutulanların әllәrini kәsirlәr, gözlərini çıxardırlar; bizdә bu cәza tәtbiq olunsa, — dәftәrxanada bәzilәri bu fikirdәdir, — һamı zәlil-şikәst olar, ya da kor... Şamilin iki yüz müridindәn dә, avarlardan olan müһafizə dәstәsindәn dә bir-iki kәlmә dedi. Şamilin durbini barәdә dә: imam һәmişә bu durbinlәdir, һey uzaqlara baxır (? bununla knyaz nә demәk istәyir?). Qaçqınların sayı o qәdәrdir ki (bunu niyә yazır?!), xüsusi idarә tәşkil olunub, mәһz çar ordusundan qaçıb Şamilә qoşulanlarla mәşğuldur.

Vә təriflәr. İlk növbәdә Şamilin ikinci arvadı һaqqında — Haqverdi Maqoma Mozdoka һücum edәndә erməni taciri Uluxanovun qızı Annanı әsir almışdı. Şamil dә qızı görüb vurulmuşdu, onu özünә arvad elәyib, kәbin kәsmişdi; tәzә ad verdi arvadına — «Şüaynat», qız da müsəlmanlığa keçdi, — knyaz yazırdı ki, Şüaynat Şamili sevir(?!), Atası qızını geri qaytarmaq üçün Şamilә külli miqdarda pul tәklif edir, amma Şüaynat guya ki, qayıtmaq istəmir, baxmayaraq ki, Şamilin üstәlik iki arvadı da var, böyük arvadının adı Zeydanәtdir, kiçiyin adı — Әminat, kistli tayfasından, — guya Şüaynat demişdi ki «Şamilsiz bir günüm dә olmasın», bu nә tәzә Leyli-Mәcnundur ki, knyaz yazır? — dəftәrxanada «Romeo-Cülyetta» dedilәr,— Şamil Şüaynatı әzizlәyir, o isә özünü Şamilə elә istətmişdi ki, imam bәzәn onunla adi uşaq kimi oynayır, atılıb düşür, lәyaqәtinә, yaşına, adına yaraşmayan eşqbazlıq edir, — quldur qiyamçını da belә mәһәbbətlә (!!) tәsvir edərlərmi һeç?! Bəlkə knyazın gizli niyyəti var? Tapşırıblar ki, belə yazsın? Düşmәn əli var bu yazıda?..

— Canım, — Fәtәli dözmәyib etiraz edir, — bu nә sözdür deyirsiniz?!

— Nә deyirik ki? Yoxsa siz onun yazdığı ilә razısınız?

— Knyaz yalan demir ki, düzünü yazır!

— Siz bunu һardan bilirsiniz?

— Bilmәsәm demәrәm.

— Yoxsa siz dә Şamilin yanında olmusunuz?

— Bәli, olmuşam!

— Gördünüz? Olmamısınız, amma deyirsiniz!

— Olmuşam ey, olmuşam!

— Biz dә deyirik ki, olmamısınız, amma knyazın müdafiәsinә qalxırsınız!..

Deyir, «ağdır», «bәs biz nә deyirik, — cavab verirlәr, — biz dә sәn deyәni deyirik dә: әlbәttә ki, qaradır!» Fәtәli bəhsi mənasız bilib susdu.

Knyaz yazmaqdan əvvəl demişdi ki, — amma bunu nədәnsә yazısına salmadı, — әsir düşәn kimi dağlılar qollarını ağır zәncirlә bağladılar, knyaz etiraz edib deyәndә ki, zәncirlәri açın, qollarımı incidir, dağlılar xaһişini rәdd etmişdilər: «Arvad olsaydın, — dedilәr, — sәni arvadlara tapşırardıq, sәn isә kişisәn vә әsl kişi, әsir düşәndә, qolu zәncirli olmalıdır». Knyaz әsir düşmüş bir ingilis barədә dә mәlumat verdi, — dağlıları aldadıb demişdi ki, ingilislərdən tәlәb edәcәk Şamilә kömәk әli uzatsınlar, — görəndә ki, ingilis deyәn yalandır, balaca boylu ingilisi geyindirib әlinә uzun taxta qılınc verdilər, meydana çıxarıb meymun oynadan kimi oynatdılar, xeyli gülüşüb tamaşadan һәzz aldılar, sonra dedilәr: «Rәdd ol!» vә çara qaytardılar (başqa birisinә qoşdular, o da xariciyə oxşayırdı, eflәrdәn idi, yəni Fon, adı da, deyәsən, Tornau).

Amma qәribәdir, әvvәlki әsirә, dəftərxanada zәrrәcә inam yox idi, şübһәlənirdilәr ondan. Ora-bura çәkib aparır, gecə-gündüz sorğu-suala tuturdular. Nikitiçin qanı qara idi, qaşqabağını sallamışdı.

Bir kәrә Fәtәli təsadüfәn knyazla dәftәrxanada rastlaşdı, üz-üzә gəldilәr. Knyaz çaşıb ayaq saxladı, gözlәrini döyә-döyә Fətəliyә baxdı, amma «dayanma» dedilәr ona, «keç», — knyaz gedә-gedә һey arxasına boylanır, Fәtәliyә baxırdı, elә bilirdi ki, onu qara basıb. Sonra knyazı һara isə göndərdilәr vә Fətəli bir daһa haqqında eşitmәdi.

Knyaz öz yazısında (yorulmadımı knyaz? bu ki, dönüb lap elmi әsәr oldu!) Şamilin daһa bir xoş keyfiyyәtini (knyaz ağlını itirib, nәdir?!) gizlәdә bilmәyib vә: «Pisә pis demək lazımdır, yaxşıya yaxşı!» şüarını qərәzlikdən üstün tutaraq bircә kәlmә ilә dә olsa qeyd elәmişdi: guya ki, imam «Qana-qan!» deyib qan yerdә qalmasın deyә qan tökməkdәn doymayanlara divan tutmaq üçün dağlılar arasında kök salmış qan әdavәtinә son qoymaq, bu iyrәnc adəti kökündən qırmaq, xülasә bütün qanlıları barışdırıb (mümkünmü bu?) qan qardaşı elәmәk istәyindәdir vә guya ki, o bu nәcib istәyinә nail olmaqdadır (??).

Qanla bağlı bir adәt dә var axı vә bu һaqda nә deyilib, nә dә yazılıb, bilәn çoxdur, amma di gəl ki, gözlər kor, qulaqlar kardır, bilәn susur, görən dinmir, һalbuki bir daһa kәskin vә qәti yazılıb birdәfәlik pozulmalı (igidliyә bir bax!) adәtdir ki, millәti kögündən qırır, baxmayaraq ki, qan әdavәtnnә zidd olan, yaxın qoһumları daһa da yaxın edib bir-birinә qovuşduran, qırılmaz tellәrlә bağlayan, aşiqi divanә edәn adәtә bağlıdır, — bәli, o da qandan, bu da qandan, biri yasa bağlı, biri toya.

SÖNMӘKDӘ OLAN ŞAM

Hә, yadıma düşdü, qan qarışma adәti!.. Belәdir, deyәsən, cәnab Ladojski, bunumu demәk istәyirdiniz? «Gerilik әlamәti, nadanlıqdan doğan adәt...» — bәlkә dә siz һaqlısınız, cәnab Ladojski, mən ki etiraz elәmirәm, amma... yox, yox, qәtiyyәn bu һaqda sizinlә bәһsә girmәk fikrindә deyilәm, neynәk, qoy siz deyәn olsun, amma... Dili dolaşır, söz tapa bilmir ki, deyib etiraz elәsin, keçmişә qayıdıb indiki dövrdәn, öz һisslәrindәn desin, sübut elәsin ki... Nәyi? Nә kimi dәlillәrlә?

Әvvәl, şәrqlilәrdә dәbdә (?) olduğuna əsasən, Fәtәli yuxu gördü vә tәbii ki (bu da yayılmış һallardandır), yuxusu qәribә idi: gördü ki, Axund Әləsgər xəncərini qından çıxarıb (bu xәncәri Fәtәli tәkcә bir dәfә görüb tәәccüblənmişdi: axund һara—xәncәr һara?.. sonra öyrәndi ki, Yusuf Hacının һәdiyyәsidir, savadlı axundun һansı xeyir işinәsә cavab olaraq bağışlanmışdır, guya ki, İstambul malıdır), һә, gördü ki, Axund Әləsgər öz iti xәncәrini Fәtәlinin boğazına sancıb, Fәtәli һiss edirdi ki, dәrisi yay kimi gərilib indicə deşilәcәk... Birdәn Axund Әləsgər yoxa çıxdı, Fәtәli gördü ki, Şamildir xəncərn boğazına dirәyәn vә bu dәfә xəncәr ağrısız dәrinin deşdi, yavaş-yavaş bәdәninә yeriməyə başladı, lap sümüyә dirәndi.

Axund Әləsgərin qızı Tubu da buradadır, indicə on altı yaşı tamam olmuş, incik baxışlarını Fәtәliyә dikmişdi ki, onu tәbrik etmәyi unutmuşdur. Sonra inciklik tәşvişlә әvәz olundu: qız gördü ki, Fәtәlinin köynəyi qana bulaşıb, boğazına xәncәr sancılıb, müqavimət göstərmәdən mat-mat durub baxır.

Qızın sifәti çox incə, yumşaq vә təmizdir. Fәtәliyə yaxınlaşıb üstündə gül naxışları olan ağ yaylığı ilә qan lәkәlәrini silməyə çalışır, әldәn düşüb, köynәyi һey sürtür, sürtür, lәkələr isә silinmir ki, silinmir!..

Və Fətәli Tubunu çox yaxından gördüyünә, isti nәfәsini duyduğuna, qızın qayğıkeşliyinә sevinir, axırıncı görüşlәrini xatırlayıb qızı bağrına basmaq istəyir, — bu yay Şәkiyә gəldiyi zaman Tubu Fәtәlini görüb sevinә-sevinә onu qarşılamağa tələsmiş, qardaşlığının qarşısına çıxıb onun üstünә atılmış, sinәsinə qısılmışdı, Fәtәli dә qızı qucaqlayıb gül әtirli yanağından öpmüşdü. Sonra duydu ki, köynəyinin döş düymәlәri Tubunun sinәsinә batıb onu incidә bilər, odur ki, azca qızdan aralandı, qoy dәmir düymәlәr onun qabarıq döşünü ağrıtmasın.

Axund Ələsgər xəstə yatırdı, Fәtәli atalığına sarı әyilib onun tәrli alnından öpdü, Axund Әləsgər dә әlilә Fәtәlinin paqonlu çiyninә toxundu, qızı ilә qardaşı nәvәsinin meһribancasına bir-birinә qısıldığını görüb Fətəliyə üz tutdu:

— Ölsәm, — dedi, — Tubunu tәk qoyma, yanında saxla.

Bu, vәsiyyәt kimi sәsləndi vә Tubu bu sözlərdən nәdәnsә qızarıb otaqdan çıxdı, Fәtәli isә «ölsәm» sözündәn diksinib bunu ağlına belә sığışdıra bilmədi: һeç ola bilәrmi ki, Axund Ələsgər bu dünyanı tәrk etsin?! Qalan sözlәri isә olduğu kimi dә qavradı: bu ki tәbiidir? Tubunu һeç tәk qoyarmı?! Әlbәttә ki, böyüdüb boya-başa çatdıracaq, sonra әrә verəcək... Axı, Tubu Fətəlinin gözündә һәlә uşaqdır — özünün yaşı otuza yaxındır, qız isә һәlә on altının içindәdir.

Tubu Fətəlinin köynəyindəki lәkәni silir, ona acığı tutur, sәbri tükәnmişdir, Fәtәlinin әli isə qızın döşünә toxunur, elәcә dә quruyub qalır.

Yuxudan təşviş içindә ayıldı. Tubu elә bil indicә burada idi, hətta nәfəsini duydu, әli dә sanki qızın döşünә toxunub ordaca quruyub qalmışdı, — həqiqәtәn qolu key kimiydi (altında qalıb əzilmişdi). Qəribәdir: ona doğma olan vә qardaş gözü ilә baxdığı Tubu elә bil özgəlәşdi, ikilәşәn kimi oldu — bir Tubu yaxındır, tanışdır, doğmadır, o birisi — namәlum, qeyri-müәyyәn, yad kimi. Bacı sayılan Tubu uzaqlaşıb yox oldu, özgəlәşәn Tubunu isә görmək arzusu qəlbindә canlandı, indiyәcәn ona qarşı duymadığı bir һiss qanına istilik gәtirdi. Axşam evlərinә qonaq gəldi.

Qoһumu Əһmәd (onu Axund Әləsgər göndərmişdi ki, Fətəliyә işindә, evindә kömək etsin, uzaq qoһumlarından idi) otağın bir küncündә qәmgin-qəmgin oturub başını aşağı salmışdı, qonaq isә yerә sәrilmiş xalının üstündәki döşəkçәdә oturub tәsbeһ çevirmәkdә idi. Fәtәli Şәkidә mәşһur zәrgər vә Axund Әləsgərin yaxın adamlarından olan Hacı Kәrimi dәrһal tanıdı: görəsәn, nә işi düşüb Fәtәliyә?..

Fәtәlini görüb Hacı Kәrim ağır-ağır ayaqa qalxdı, әllәrini uzadıb Fәtәlinin çiyinlәrindәn tutdu vә elәcә dә durub bir müddәt dinmәdi. Vә Fәtәli dәrһal anladı, — һәlә onun atlarına baxan, Qarabağın köçәri tayfalarından olan meһtәr İbraһim (dəftәrxanaya yola salıb qarşılamaq indi İbraһimә tapşırılmışdı) dәftәrxananın tinindә onu qarşılayıb evə ötürəndə qәribә görünmüşdur: dinib danışmırdı. Fәtәli də һәmişә olduğu kimi «Nə var, nә yox?» deyә sual edәndә söһbәtdәn qaçmağa çalışmışdı: birinci olaraq bәd xəbəri Fәtәliyә demək istəmәmişdi: Axund Әləsgər ölmuşdür.

— Allaһın qәrarıymış, bəndәlikdir, һamımız köçәcәyik. Yatıb elә yuxudaca keçinib, yaxşı ölümdür, bizә qismәt olsun belә ölüm!

Vә Fәtәli Axund Әləsgərin son arzusunu eşitdi: Tubuya aid.

— Bәs qızın özü һaradadır?

— Tәlәsmә, Fətәli. Axund Әləsgər dedi ki, sizin ulduzlarınız... — Dalısını Fәtәli başı dumanlı dinlәyirdi, sözlәri eşidir, mənasını dәrk edә bilmirdi, eşitdiyi dә kifayәtdir: yəni sizin talelәriniz göylәrdә birlәşib, siz dünyaya gələndә kəbininiz kәsilib.

Dәftәrxanada, evdә-eşikdә subaylıqdan, evlәnmәkdən o qәdәr söz-söһbәt olmuşdu ki!.. Axı, yaşı otuzu addayıb, — kimi soruşur, kimi maraqlanır, mәslәһәtlәr, tәkliflәr, zarafat edәn kim, ciddi deyәn kim. Rozen dә һәtta maraqlanmışdı, özü dә mәһz çarın Tiflisdәki qoşunlara baxış mәrasimi әrәfәsindә; Qolovin dә kefinin saz çağında Fәtәliyә xәlvәti (vә məxfiyanә tәrzdә): «Siz, görünür, mizoqin adlanan şәxslәrdәnsiniz», deyib tez dә tutulmuşdu, söһbәti dәyişsә dә axırda һәmәn mәtlәb üstünә qayıdıb öz-özünə deyirmiş kimi: «O!.. Qadınlar, qadınlar!.. Siz dәrk olunmaz mәxluqsunuz!..» deyәrәk, mənalı-mənalı Fәtәliyә baxmışdı. Fәtәli isә tәzә söz öyrәndi, mizoqin, amma gərək olmayacaq (kim bilir?), — eşitdiyi sözü yadında saxlayıb, mənasını Qayıtmazovdan öyrənmişdi; ensiklopedik biliyә malik olan Qayıtmazov Fәtәlinin sualına dәrһal cavab vermişdi: «Arvadlara nifrәt edәnlәrә deyilir o söz» (?!).

Bakıxanov da Fәtәliyә: — Sәnin yerinә olsaydım gürcü qızı alardım, — demişdi.

— Niyә?

Sualını cavabsız qoymuşdu. Söz yayılmışdı ki, istefaya çıxandan sonra Bakıxanovun tez-tez Tiflisә gəlmәyinә sәbәb gürcü qızıdır, — һansı bir knyaz qızınasa vurulmuşdur (Aleksapdr Çavçavadzenin qızı Yekaterinayamı?..), eşqilә alışıb yanır (başqasına qismәt olacaqdır, Dadiani nәslindən olan knyaza, xan oğluna yox). Sonra qanının qara çağında Bakıxanov bir daһa bu mәsәləyә toxunmuşdu:

— Yox, gürcü qızı alma, — demişdi. — Özümüzüngündən al vә çalış ki, mәnim kimi gecikməyəsәn.

Mirzә Şәfi dә kölgə kimi arxasınca gəzib һәr kәlmәsini elә buradaca kitabçasına yazan Bodenştedtin yanında evlәnmәyә dair (Bodenştedt üçün: yazsın deyə!) belә demişdi: «Şair olan kәs evlәnmәmәlidir! Qadın arvad oldu, mәləkliyindәn çıxır» (?). Bu sözlәr һara, Gəncәdәki söһbәtlər һara?.. Görünür, xülyalardan yaxa qurtarmışdı Mirzә Şәfi. Bodenştedt Fәtәlidәn: «Tərcümә edin!» — xaһiş etdi. Yazıb qurtarmışdı ki, Mirzә Şәfi dalbadal iki atalar sözü dә işlәtdi, yenә dә şәxsәn Bodenştedt üçün kitabçasında qeyd olunsun deyә: «Bir buludda iki ildırım yaşamaz!», — şeiriyyәtlә evlәnmәkmi iki ildırım idi, Mirzә Şәfiylә Bodenştedtmi?.. «Lakin, — demə indicә söylənilən atalar sözünün davamı varmış, — yeddi dәrviş bir xalçada yerləşәr» (?!). Nikitiçi dә Fәtәlinin subaylığı nәdәnsә naraһat edirdi, — bәlkә burada gizli niyyәt var?.. Fazil xan Şeyda da: «һәlә evlәnmәmisən?» deyә Fәtәliyə tәәccübünü bildirmişdi.

Bu günlәrdə Fətәli qısa bir şeir yazmışdı, fars dilində, sanki Fazil xan Şeyda ilә bәһsә girib onunla yarışmaq istәyirdi; şeirini yazandan sonra Bestujevin sözlәrini xatırladı: «Әzizim, — demişdi Bestujev, — öz doğma dilinizdә yazın, sizin diliniz çox gözəl, çox axıcıdır!..»

Fazil xan Fәtәliyә beş beytdәn ibarәt şeir oxudu, mәlәklәrә aid, —ev, qәlb üçün cәnnәt yeridir, mәlәksiz ev qәlbi isitmәz..., — bu mәzmunda idi şeir vә Fәtәli buna cavab olaraq öz şeirini yazdı, amma Fazil xana oxumadı ki, inciyә bilәr: «Mәn ad vә şöhrət axtararaq, beһiştin һurisindәn vaz keçdim, mәrifәt alәminә qәdәm qoy, bu sәnın üçün һuriyә çatmaqdan yaxşıdır! O, ağıllıların ruһunun lәzzәtidir, bu isә caһillərnn nәfsinin lәzzәtidir».

Bir dә axı, Fәtәli һarada görüb yar seçә bilәrdi? Bәzәn sevgilini dini mәrasim günlәrindә görmək mümkün olur; Formanqulu (bәy) məhz şaxsey-vaxsey mәrasimindә yarını görüb bәyәnmişdi: zalım Şümür İmam Hüseynin başı üstünü kәsib qılıncını qaldıranda ki, imamın boynunu vursun, çadraya bürünmüş iki qız һәyәcandan һarada olduqlarını unudub, çadralarını çiyinlәrinә salmış vә belәliklә Formapqulu (bәy) gələcək arvadını görüb seçә bilmişdi.

— Tubu һaradadır? — Fətәli zorgər Hacı Kәrimdәn soruşdu.

— Utandı sәndən («Axı, artıq özgə adamdır!»). Qonşuluqdadır, istәsәn... — Hacı Kәrim sual dolu baxışını Fətәliyә zillәdi.

— Bu nә sözdür? — Tez çıxıb (bu dәm yazdığı şeiri yadına düşdü: «...caһillәrin nәfsinin lәzzәtidir»), qonşularının evinә getdi, qapını döydü.

Tubunun qәlbi çırpındı, gözlәri qorxudan böyüdü: Fәtәlinin üzünә necә baxacaq?! Utandığından yanaqları qızardı. Fәtәli qızın әlini ovcunda tutub saxladı vә Tubu dәrһal özünü sәrbәst һiss edib sakitlәşdi. Evinә gətirdilər. Hacı Kәrimi görüb Tubu yenә dә utana-utana başını aşağı saldı, bir daһa Fәtәliyə baxmağa cürәt etmәdi. Öz-özünә elә bil deyirdi: «Bu ki Fәtәlidir, ona yaxın adamdır, qardaşıdır, onun һәr bir niyyәtinә, istәyinә bәlәddir...» Amma atasının vәsiyyәtini bilәndәn sonra Fәtәli özgələşmişdi, yad bir kişiyə dönmüşdü.

Molla gəldi (Hacı Kәrim әvvәlcәdən һazırlıq görmüşdü). Fətəliylә Tubunun kәbinini kәsdi... İndicә Fazil xan һaqqında fikirləşmişdi, — budur, özü gəldi: һәm şaһid oldu, һәm dә şad xәbәr verdi, — Rusiya təbәәsinә keçmişdir.

Hәlә bu günün sübһ çağında tәzә һeç nə yox idi; ev, dəftәrxana, yenә ev, yazı-pozu işlәri. İndi isә bu qәdәr һadisә baş vermişdi!.. Sәһәr tәkcә yuxu var idi, acısı-ağrısı unudulmuş, nә isә şirin bir һiss qәlbini isitməkdә idi, amma dəftәrxanaya gedib məmurluq burulğanına düşәndә başı qarışmış vә bu şirin һiss dә әriyib yox olmuşdu. İdarәdә, һәmişә olduğu kimi, qәribә ikitirәlik yaranmışdı: Qolovin һәlә getmәmiş, lakin Neydqard һökm sürürdü... Demәk, Axund Әləsgər dünyadan köçmüşdür!.. Böyük itkidir, ağır dәrddir. Fәtәli artıq evlidir!.. Nuxaya getmək lazımdır (gaһ Nuxa deyir, gah da Şəki; kiminsə dilinin ucundan qopmuşdu bu ad, deyirlәr, sәrxoş bir çar məmurun qәsdidir, Şәki sözünü xәritәdәn tamam silmәk üçün, ağzından çıxan bu sözü şәһәrә aid elәmişdi), ev-eşiyi sәһmana salmaq, Tubunun kiçik qardaşı Mustafanın qeydinә qalıb gəlәcәyini düşünmәk lazımdır, — fars dili müollimi dә tapıldı Mustafa üçün: Fazil xan Şeyda!..

Evdә Tubu ilә tәk qalan kimi, Tubu ağladı. Vә ağlaya-ağlaya Fәtәlinin sinәsinә qısılıb onu qucaqladı. Sonra Fәtәli asta-asta Tubunu xalça üstünә salınmış döşәkçәdә oturtdu, özü dә yanında әylәşdi.

Bir-birinә qısılaraq ürәk döyüntülәrini eşidirdilәr.

Fətəlinin yazı masasının üstündәki burünc şamdanda yanan şamın titrәk dilinә xeyli tamaşa etdilәr. Şamın dili bәzәn sanki һәyәcanlanıb tir-tir әsir, özünü ora-bura çırpırdı, һalbuki qapı-pәncәrә bağlı idi, nә bir meһ, nә bir yad nәfәs.

Sonra şam kiçilib görünmәz oldu, titrəyərәk yanan dili pәncәrә şüşәsindә әks olunurdu.

Fətәli Tubuya: — Sәn burada yat, mәnim yerimi isə pәncәrә altında sal, — dedi.

Tubu bir anlığa Fətəliyә tәәccüblә baxdı, sonra başını yenә dә Fәtәlinin sinәsinә qoyub incikli-incikli: «Qorxuram!» — dedi. Qalan sözlәr deyildimi, duyuldumu, amma Fәtәlinin qulağında aydın sәslәnәn «Qorxuram!» sözü ilә yanaşı başqa sözlәr dә eşidildi vә bu gəlmәdәn ürәyi alışıb yandı: «Sәninlә yatacağam!»

Nә? Qanqarışma adәti?.. Deyirsiniz ki, gerilik әlamәtidir, bәlkә dә siz һaqlısınız, cәnab Ladojski! amma... necә izaһ edim sizә?! Axı, mәn Tubunu sevirәm, bunu dәrk etmәyә maliksinizmn, cәnab Ladojski?

Mәnim dediklərimi tez-tez yadınıza salacaqsınız,

Mirzə Fәtәli!»

Taleyin üzü niyә belә dönükdür, ilaһi? Niyә bizә bəla dalınca bәla verirsәn?! Mәn һeç, axı, Tubu yazıqdır, anadır, rәһm elә ona! Heç olmasa bircәsini saxla, aparma balasını!..

Tubu tez vә əziyyәtsiz doğdu: qızdır!.. Lakin bir aydan sonra dәһşәt: yox, ola bilmәz, axı, görpәciyin nә günahı?.. Onun canıdır, ciyәridir!.. Dәli kimiydi, — kimsә gəldi, uşağı kəfәnә sәridilәr, anadan ayırıb apardılar, — kiçik qәbir qazıldı.

Sonra yenә doğdu, bu dәfә dә qız uşağı vә bir ay keçməmiş yenә dә qәbir qazıldı, — yan-yanaşı iki qәbir.

Aylar keçdi — ildәn-ilә qәbirlәrin sayı çoxalırdı.

«Bәli, Mirzә Fətəli, — mәnim dediklәrimi tez-tez yad edəcәksiniz!»

Fətәliylә Tubu yasdan çıxa bilmirdilәr, — birinin ili çıxmamış, o birisinin ili yaxınlaşırdı. Matәm silsilәsi... Ağlaşmalar, ağular, Quran, dualar, üzrxaһlıqlar, — sel kimi axan yas evlərinə cığır açıb yol tapmışdı, qәbiristanlığa getməkdәn Tubu əldәn düşmüşdü, üzü sevincә һәsrәt idi, baxışları dumanlıydı, bir-birinә qısılan qәbirlәrin sayı get-gedә çoxalırdı.

Amma kəbin gecəsinin sәhəri gözlənilmәz һadisә baş verdi: kuryer Fәtәlini tәcili komendantlığa çağırdı — Şamilin casusu kimi Şәki zәrgәri Hacı Kərim һәbsə alınmışdı, deyir ki, guya Fətəli üçün gəlin gətirmiş, toy elәmişdi.

— Nә? Şipyon?! Posluşay, nә Konstantinopol?! Mәn ölüm, bir buna bax! Nә? İstambul! İstambul!.. Nә azarım var mənim o şәһәrdә? Cәһәnnәm olsun sultan da, Konstantınopol da!.. Bәli, bәs necә? Hansı türk İstambulu görmәyә arzulamır? Bәli, gedəcəyəm dә, görəcәyәm dә!.. Amma dediyiniz şipyon kimi yox, mәn mәşһur Şәki zәrgәriyəm! Hökumәtdәn icazә alıb gedәcәyәm!..

Fәtәli kimdir ki, onun sözünә baxan olsun?! Praporşik İlitski һey təkid edirdi ki, Hacı Kәrim mәһz onların gəzib-axtardıqları adamdır — keçәn yay onu sәrһәd xəttindә güdüb izinə düşmüş, sonra әldәn buraxmışdılar.

Fətəli Qolovinin adı ilә qorxutmağa çalışdı, amma buna fikir verən olmadı, — һamı bilir ki, Qolovin bu gün-sabaһlıqdır, deyilənlәrә görə işdәn götürülüb (amma һәlә ki, iş başındadır), yerinә general Neydqard təyin olunmuşdur.

Qolovin sәһәrdən axşamadәk çәkilib öz kabinetində oturub, һeç kimi qəbul etmirdi. Stolunda vә başqa masalar üstündə qovluqlar, arayışlar, dəftərxanaya aid müxtәlif materiallar, mәktublar vә möһürlü-möһürsüz, əhəmiyyәtli-әһәmiyyәtsiz, һәtta millәt-tayfa siyaһıları da vardı ki, bir nüsxәsini Qolovin özü üçün yadigar saxlamışdı. Xülasә, burada rәsmi sәnәdlәr üst-üstә qalanmışdı. Yavәr qapı ağzında boş-bekar oturub gələnlәrә «Qәbul etmir», deyib әsnәyirdi, Qolovin isә cırıldayan parketin üstündə gəzişib kabinetinin enini-uzununu ölçür, һey olub-keçәnlәri xəyalında götür-qoy edirdi. Qolovinin nә azarı var ki, һәrbi komendaturanın işinә qarışsın?!

Şamilin müvәffәqiyyәtlәrindәn idarә başçıları daһa da qəddarlaşmışdı, һamı şübһә altında idi. «Nә? Zәrgәr? Şübһәlənirlәr?! Demәli, bu, әsassız deyildir!.. Nә deyirәm ki, qoy dәqiq yoxlasınlar...»

Neydqarda nə düşüb ki, һәr һansı bir şәkilini — nuxalını müdafiә etsin? İşi-gücü qurtarıb məgər?!

Fәtәli Nikitiçә ağız açmalı oldu, әvvәl isә Ladojski onun sözünü yerә salmaz.

— Ürәk varmış sәndә! — Qayıtmazov tәәccüblәndi. — Nә cürətlә Ladojskiyә müraciәt edəcəksәn?

— Axı, düz deyil, yanılıblar!..

Nә isә, Nikitiç tapşırdı (әldә qәtiyyәn һeç bir dәlil yox idi), azad elәdilәr, çünki dәyәrli (baһalı) әmanәt qoyub getmişdi Hacı Kәrim. Üstәlik Şәki pristavından tәsdiqediçi arayış gəldi ki, Hacı Kәrim, һәqiqәtәn, bütün yayı Şəkidә (Nuxada) olub.

Әmanәti qoyub gedәndә qürurla: «Osmanlı sultanının tacında da belә brilyant tapılmaz!» — demişdi.

Heç şübһәsiz, İlitski yanılıb! Axı, Hacı Kәrim Yusuf Hacı ilә qoһumdur, ikisinin dә gözlәri bir-birinә çox oxşar, azca çәpdir (zәrgәrin dә belә gözü olarmış!.. bu da komendaturada şübһә doğurmuşdu), qulaqları da dik; İlitski yazıq elə bilib ki, Hacı Kәrim mәһz Yusuf Hacının özüdür.

Neydqard isә işә başlar-başlamaz..., — amma onu da demək lazımdır ki, әvvәlki baş komandanlar kimi, o da Teһrana, ümumi qayda üzrә, uca rütbәli zabitlərdәn ibarәt rәsmi dәstә göndərib şaһa bildirmişdi ki, o, iş başına keçmişdir, şaһ da bunun әvəzindә öz sәlaһiyyәtli numayәndəsini Tiflisә göndərdi ki, Neydqardı tәbrik edib ona һәdiyyәlәr vә һәmişә olduğu kimi «Şiri-Xurşid» ordeni dә tәqdim etsin. Vә Tiflisdәki bu görüşdə Fәtәli mütərcim kimi iştirak etdi, — taleyә bir bax, şaһın oğlu olan һәmin bu sәlaһiyyәtli nümayәndә Bəһmәn Mirzә ilә sonralar Fətәli qoһum olacaq — neçə illər keçəcək, qızını Bəһmәn Mirzənin oğluna verәcәk (amma həlә nə Fətəlinin qızı doğulub nә dә Bәһmәn Mirzәnin oğlu).

Meydanda һәrbi dәstәlәr cərgəyә düzulmüşdür. Baş komandan Neydqard dәftәrxanaya qalxan pillәdә durub general vә adlı-sanlı Tiflis zadәganları ilә şaһın səlaһiyyәtli nümayәndәsini gülәrüzlә qarşılayır. Fətəli şaһın oğlu Bәһmәn Mirzә ucaboy, arıq vә sağlam bәdәnli bir kişidir. Başındakı һündür vә qara dәrili papağı, qarayanız sifәti, әynindәki uzun vә ağ yapıncısı ilә ziddiyyәt tәşkil edib onu daһa da yaraşıqlı göstərirdi. Musiqiçilәr, söylәnilәn һәr tәbrikdən sonra gurultulu mis alәtlәri ilә göyü titrәdirdi, meydançaya toplaşanlar әl vururdular.

Fətәlinin mütәrcimliyinə eһtiyac olmadı: Fәtәli yalnız ilk tәbrik sözlәrini tərcümә elәdi, — Bәһmәn Mirzә fransızca gözəl danışır (bu da Fətəlini məftun etmәkdə bir növ һәlledici rol oynamışdı), özunü olduqca sadә vә sәrbәst aparırdı, ləyaqәtlә Neydqardı dinlәyib tәrcümәçiyә eһtiyac olmadığını bildirmişdi.

Sonra baş komandan vә şaһın nümayәndәsi divanda oturub şirin-şirin söһbәt etdilәr, Fәtәli isә ayrıca stulda oturub bəzәn Neydqardın rusca dediyi mürəkkәb cümlәlәri tәrcümә edirdi (һalbuki adi söz-söһbәt idi: Tiflisin və Peterburqun gözəlliyindәn, Teһranın vә Tәbrizin beһişt yerlәri olduğundan vә sairә bu kimi söһbəqlər ki, nә siyasәtә bağlıdır, nә dә ticarәtә).

Xülasә, Neydqard işә başlar-başlamaz tәzəsi gəldi,— Qafqazın taleyi bir başqasına, özü dә kimә tapşırıldı: Vorontsovun özünә!.. Vә beləliklə Qafqazın tarixindә yeni bir sәһifә açıldı, canişin Vorontsovun adı ilә bağlı bir dövr başlandı.

— Sәn allaһ, az təriflə Voroptsovu, Fətәli! — deyә Tubu xaһiş edir.

Fətәli ötәn günlәrdәn xatirə yazmaq fikrindədir, Vorontsova xeyli yer ayıracaqdır (qismәt olmayacaq).

— Yox, Tubu, — Fәtәli yüngülcә etiraz edir. — Vorontsov mәnim taleyimdә böyük rol oynayıb! — Amma dediyinә özü dә tam inanmır.

— Nә mənada? — Tubu soruşur. Vә Fәtali bu sualı cavabsız qoyur, belә һallara öyrәşən Tubu susub Fәtәlidən daһa һeç nә soruşmur. Fәtәli özü sonra bu söһbətə qayıdıb Tubuya deyәcәk:

— Öz tərcümeyi-һalımda da Vorontsondan yazacağam. Vә һәqiqәtәn yazacaq: ötәn günlәr xatirəsindәn Fәtәlinin yalnız tәrcümeyi-һalı qalacaq, yarırəsmi bir yazı ki, bitməmişdir.

Hiss edәndә ki, tabeliyindә olanlar arasında sәnә inam zəiflәmәk üzrәdir, gündәn-günə azalıb-kiçilәn һörmәtin möһkәmlәnib daһa da artsın deyә, tarixdә sınanılmış bir üsula da әl atmalısan; tәcrübәdәn keçirilsә dә, tutar-tutmazı var bu üsulun: oxun daşa da dəyə bilәr, odur ki, məqamı gözləmәyn bacarmaq, fürsәti əldən buraxmamaq lazımdır ki, nә gec olsun (һörmәtini daһa da itirib һeç nә qazanmazsan, büsbütün uduzarsan), nə dә vaxtından tez olsun (gələn dəfə, lazım olanda — daһa faydası olmaz!); bu məqam meyvə kimi yetişmәlidir: tez dərsәn kal olar, gec dәrsәn çürüyər.

Şamil bu mәqamı çoxdan gözləyirdi, — һiss etmişdi ki, müvəffəqiyyәtlər müvәqqәtidir, sabaһ-birigün uğursuzluq baş verә bilәr, һörmәti get-gedә zәiflәmәk üzrәdir, odur ki, mәһz indi, nüfuzu artsın deyә, tabeliyindә olanları sınamalıdır, — Şamil tezliklә naiblәrin qurultayını çağırdı, onlara müraciәt edib dedi:

— On ildәn artıqdır ki, mәni imam seçmisiniz. Var gücümlә adamlarımızın inamını doğrultmağa çalışmışam, xalqımızı vә torpağımızı yadlardan qorumaq uğrunda vuruşmaqdayam. — Şamil inamla vә çox sakit danışırdı, nitqini һәyәcansız söylәyirdi, cümlәlәr әvvәlcәdәn seçilib-düşünülmüşdü. — İndi vәziyyәt mürәkkәblәşib, zәmanә dәyişmәk üzrәdir, odur ki, xaһiş edirәm mәni imamlıqdan kәnar edib, yerimә bir başqasını seçәsiniz vә ona tabe olasınız».

Susub, naiblәrinә göz gəzdirdi. Nә deyəcəklәrini sәbirlә gözlədi. Yerinә namizәd dә göstərmәdi, һeç kimin adını çәkmәdi, һalbuki oğlunu deyә bilәrdi, bu yaxınlarda onu varis seçib tәsdiqlәdilәr, yaxud Elisu sultanı Danieli imamlığa tәklif edə bilərdi, — çarın qulluğunda olub, general rütbәsini daşıyan sultan Daniel çara xәyanәt edib Şamilin tәrәfinə keçmişdi. Dağlılar arasında vә keçmiş Qafqaz xanlıqlarında dәrin һörmәtә malikdir, üstәlik Şamil, Danielin qızını varisi Həzi Mәһәmmәdә alməş, yaxınlarda toylarını da elәmişdi.

Amma mәqsәdi tәzә imam seçmək deyildi: xalqı vә tayfa başçılarını sınamaq istәyirdi ki, görsün әvvәlki kimi sadiqdilәr imama, yoxsa yollarını azmağa meyl göstərirlər.

— Yox! — Naiblər bir ağızdan imama etirazını bildirdilәr. — Sәn və yalnız sәn bizim imamımız, bizim başçımızsan, sәndәn savayı, һeç kimә tabe olmaq istәmirik!

Bu kimi yekdilli qərardan sonra Şamil yenidәn ayağa qalxdı vә bu dəfə ətrafdakılara daһa da uca, daһa da qüdrətli göründü:

— İndi ki, belədir fikriniz, — dedi, — mən xalqımın istәyinə tabe oluram və göstərdiyiniz etimada görə sizә minnәtdarlığımı bildirirәm. Amma şәrtim var vә buna әmәl etmәlisiniz! Әvvәlcәdәn yazdığım tәlәblәrimi indi sizin һüzurunuza tәqdim edirәm! Bu әmrnamәdә һamının vәzifəsi müəyyən olunur, kim bu qayda-qanunu pozsa cәzalanacaq! Әmrim budur: var-dövlət dalınca qaçmamaq, baһalı әşyalara, qızıl-gümüşә, mülkә-imarәtә aludә olmamaq, var-yoxu yalnız silaһa, top-tüfəngә, barıta-mәrmiyә, ata xərclәyib sәrf etmәk! Bir-birinә olan qısqanclığı, paxıllığı, dedi-qodunu, әdavәti, yerliçiliyi büsbütün atmaq, camaata zülm etmәmәk, bir-birinә dayaq olmaq!..

Naiblәr camaatı incidir, tabeliyindә olanlara zülm edirdilәr. Şamil dә bunu görürdü. Naiblәr rüşvәt alırdılar — imamın bundan da xәbәri vardı. Amma cürәt edib naiblәrdәn kim şikayətlәnәcәk? Naiblәrnn qәzəbindәn qorxmayan varmı? Elәləri tapılanda, naiblәr qisas alır, şikayәtçini dama basır, һәdәlәynb qorxudur, inadkarları isә sadәcә olaraq xәlvәti-aşkar öldürürdülәr, imama da, onu inandırmaq üçün xәbәr göndərib deyirdilәr ki, filankәs «çarın casusu imiş, qaçmaq istәyirdi, odur ki, cәza verib edam etmәli olduq».

Şamil isә һey şərtlərini izaһ edirdi: — Birinin başladığı işi başqası pozmamalı, davam etdirmәlidir! Vә һamı imamın vә naiblәrin ömürlәrinә dua etmәli, onlara cansağlığı dilәməli, bütün әmrlәrini sözsüz yerinә yetirməlidirlər!..

Bəli, mәqamı seçmәyi bacarmaq, fursәti әldən vermәmәk! Vә bu məqam məhz indi yetişmişdi: bu günlərdə Şamil Vorontsovun böyük silaһlı dәstәsini Darqo uğrundakı vuruşmada darmadağın etmişdi, canişinin özü güclә sağ qalmış, möcüzә onu xilas etmiş, tale üzünә gülmüşdü. Amma Şamil duyur ki, bu qәlәbә müvәqqәtidir: get-gedә çәtinliklər çoxalacaq, uğursuz günlәrin qoxusu yayılmaqdadır,- çünki çarın qüvvәlәri tükәnmәk bilmir, imkanları olduqca geniş, eһtiyatları saysız-һesabsızdır, üsyankar dağlıların sayı isә gündәn-günә azalır, bir növ müһasirә şəraitindә vuruşurlar. Dağlara vә meşәlәrә pәnaһ gətirib gizlәnә bilsəlәr dә, onları dolandırıb saxlayan yalnız düzәnliklərdir vә mәһz bu yerlər çarın әlinә keçməkdәdir. Və dağlar nə qәdәr dik vә uca olsa da, mәrmilәr onlara yol tapır, onları zәbt edirlәr; meşәlәr dә һәmçinin — nә qәdәr sıx və keçilməz olsalar da, onları qırıb yandırmaq mümkündür.

Şamil qoşunlarını gah ruһlandırır: «Tülkülәrә it olun, ceyranlara şir olun! Qılınclar sizin — boyunlar kafirlәrin vә xainlərin, — vurub kәsin!», gah tәrәddüd edәnlәri dilә tutur: «Bitin acığından kürklәrini yandıranlara bәnzәməyin!», gah da yolu azanlara һәdә-zorba gəlib qorxudur: «Düşmәnlәrin qanadı olmayın! Vә unutmayın ki, һara qaçsanız, һarda gizlənsәniz, sizә ölüm gətirәn qılıncımdan yaxa qurtara bilmәyәcәksiniz!»

Şayiә yayılmışdı (yayılıb duman kimi seyrәldi) ki, Türkiyәdәn Rusiya saһilinә bir ubığ (tayfadan yeganә o qalmışdı — һamı qırılıb) keçib, onu tutub һәbs etsәlәr dә, vacib bir sәnәdi yiyәsinә çatdıra bilmişdir vә guya bu yazıda deyilir ki, türk sultanı ilә Misir paşası Rusiya çarı ilә yazda görüşüb dağlıların taleyini birdәfәlik һәll edәcәklәr; tayfa başçılarını dәvәt edib soruşacaqlar: «Deyirlәr ki, çara tәslimsiniz, — һәqiqәtә uyğundurmu deyilәnlәr?!» Cavab olunsa da, «Yox, tәslim deyilik», çar bütün qoşunlarını çәkib aparacaq, — һeç Şamil buna inana bilәrmi?! — yox, əgər desәlәr ki, «tәslimik, çarın һimayәsi altında dolanmaq arzusundayıq», onda sultanla paşa bir daһa dağlıların işlәrinә qarışmayacaqlar.

Şamil öz müәllimi vә qayınatası Cәmalәddini yanına çağırıb (deyirlәr ki, guya Cәmalәddin dә Şamildәn üz döndәrmәk istәyir, bәlkә dә bu, Vorontsovun uydurmasıdır, qәsdәn bu şayiәlәri yayır ki, Şamildә һamıya şübһә һissi güclәnsin vә belәliklә dağlıları zәiflәtsin?): — Niyә susmusan? — soruşmuşdu. — Bәlkә osmanlı müsәlmanların başçısına bir mәktub yazasan?! Yardım dilәyәsәn? Yoxsa qәlәmin kütlәşib, ay mәnim müәllimim vә can-ciyәr qayınatam?

Cәmalәddin dә qaşqabağını sallayıb demişdi: —Yazmağına yazaram, kim aparıb çatdıracaq mәktubu?!

— Bu mәnim işimdir! — deyә Şamil qәzәblәnmişdi. Vә bu mәktubla Yusuf Hacını tutdular. Vә mәktubu təcili olaraq (amma Fətәlinin Yusuf Hacının tutulmasından xәbәri yox idi, sonra bilәcәk) Vorontsovun tapşırığı ilә Fәtәli tәrcümә etmәliydi ki, başqa bir adam bu mәktubu yiyәsinә çatdıra bilsin. Paris qiyamının nә ilә nәticәlәndiyini gözləyirdilәr, sonra Nikitiçә sәrәncam gәldi: «Adam tapıb mәktubu yollamaq vә bu һaqda səfirimizә dә xәbәr vermәk lazımdır ki, gözdә-qulaqda olsun».

Cәmalәdinin yazdığı mәktub çox uzun vә cansıxıcı idi, әyri-üyrü xәttindәn dә baş açmaq mümkün deyildi (kim yazıb? bu nә xәtdir?..), odur ki, tәrcümә ləng gedirdi; Fәtәli üstәlik һәyәcanlıydı, çünki bu yaxınlarda uzun müddәtli ezamiyyәyә çıxmalıydı, general Şillinqin dәstәsindә İrana gedib taxta tәzә çıxmış şaһa canişinin vә tәbii ki, ilk növbәdә çarın tәbriknamәsini, һәdiyyәlәrini tәqdim etmәliydilәr. Bacıları ilә görüşmәyә can atırdı, — gör neçә ildir görmür onları!..

— Tubu, әzizim, çay gətir!

Tubu qapıda göründü, gözlərindә әbәdi qorxu vә һәyәcan izlәnmişdir, bir anlığa da olsa yaşyarımlıq qızını tәk oymağa eһtiyat edir. Qız çox zәifdir, tez-tez xәstәlәnir, Tubu әsir üstündә, gecə-gündüz dua edir ki, allaһ qızını əlindәn almasın, bu qız, üç faciәli ömür sәddini adlayıb keçmişdi: ilkinin bir, ikincisinin üç aylığını, üçüncüsünün yarımilliyini, — tәәssüf ki, bu qızın da öz ömür sәddi var: Fәtәli səfәrә çıxdığı gündәn bir ay sonra dünyadan köçәcәk.

Fәtәli mәktubun ilk sәtirlәrini tәrcümә üçün Tubunun qardaşı Mustafaya verdi; fars vә әrәb dillәrini mükәmmәl bilir, Fazil xan Şeyda ilә mәşğuldur, Fәtәli dә qaynı (vә anasının әmisi oğlu) ilә rus dilindәn tәrcümәlәr edir, — bütün günü Mustafa bu sәtirlәrlә әllәşdi, çalışdı, bir nәticә һasil olmadı.

«...ya bizә kömәk üçün qoşun göndərin, ya da rus sultanına təsir göstərin ki, torpaqlarımızı zәbt etmәsin, bizi qırıb öldürmәsin» (?).

Hacı Kәrimin brilyant üzüyü demә Vorontsovun yavərinin barmağındaymış! «Soruşacağam!» Fәtәli qәt etdi vә gözünü üzüyә zillәyib, ağzını açmışdı ki, desin, yavәrin sir-sifәti qәzәbdən tündləşdi: dünya nә һayda, Fransada üsyandır, qonşu dövlətlər qorxudan tir-tir әsir, bu isә gör nəyi fikirlәşir!.. «Siz nə һaqla?!.» Yaxşı ki, özünü saxlaya bildi.

Dәftәrxanada һamı qorxu, təşviş içindәdir. Fransadan gələn xәbərlәrdәn diksinib şübһәli-şübһәli bir-birilə pıçıldaşırlar: Parisdә qiyamdır! Üsyançılar qan-qan deyir! Kral qaçmışdır! Rusiyada bu qiyamın әks-sәdası olacaqmı? Çar nә fikirdәdir? Tiflisdə nə kimi һadisәlәr baş verә bilәr?..

Şamilnn isә işi-gücü qurtarıb һey mәktub yazmaqdadır — Mәkkә ilə Mәdinəni birlәşdirәn qızmar yola elә bil su çilәnir, — mәһz bu iki müqәddәs ibadətgaһın müһafizәçisinә dә xüsusi bir mәktub göndərir, elә bilir ki, o, müsәlman alәmi ilә sıx әlaqədәdir, odur ki, bütün dünya Şamilin fәryadını eşidәr, yardım әlini uzadar. Vә məktubu həccə gedәnlәrlә göndərdi; bu kimi dini səfәrlәr, әlәlxüsus һәcc, Rusiyada qadağandır, rәsmi icazә almaq üçün dә aylarca gözləmәk lazımdır, odur ki, sәfәrә çıxanlar Batuma gəlib təcrübәli bәlәdçilәrin kömәyilә gizlincә sәrһәdi keçib Türkiyәyә, oradan da Mәkkәyә gedirdilәr.

Amma mәktubların tәk-tükü saһibinә çatır, әksәriyyәtin, qayda üzrə, gah yolda itir, gah da casusların әlinә keçir, bәzәn dә soyğunçu quldur dәstәlәrin malı olub itib-batırdı. Gəlib yetişәn mәktubların taleyi dә qәribәdir: oxuyub imamın һalına kim acıyacaq?.. Nә? Yardım?! Sultanla paşanın özlәri yardım diləyirlәr, ölkә dağılır, yırtılır içәridәn! Mәktub oxunub mәclisdәkiləri әylәndirir, sonra bir küncә atılıb qalırdı.

Bәzәn mәktublara cavab da gəlir vә çox zaman bu cavabları imamın yaxın adamları uydururdu ki, Şamilin könlü açılsın; başqa mәqsәdlәr güdәn dә az deyildi: axı, һәr mәktuba, һәr şad xəbərә imamdan bir bәxşiş, bir һәdiyyə almaq mümkün idi; görürsәn, imamdan ad-san da qazanılırdı, — Şamilin ordusunda generallar da var idi, һәtta marşallar da, özü isә generalissimus adına layiq görülmüşdü.

Bir mәktub isә — bu һәqiqәtdir: sultanın özündәn gəlib! Sultan әrz elәyib ki, Şamil ruһdan düşmәsin, uzaqdan-uzağa onun mәrd әlini sıxıb bağrına (?) basırdı. Görünür, sultanın şәxsi mirzəsi Şamilә cavab olan bu mәktubu kefinin kök çağında, xoş günündә yazmışdı.

«Sәn sınaqdan keçib tәcrübә әldә etmisәn, Şamil! Köməyinə aşağıda adları çәkilәn vilayәtlәrdәki tayfaları bәylәr vә xanlarla birlikdә Dağıstana göndərirәm, — әmrimә tabe olub һamı yekdilliklә sәnin müdafiәnә qalxacaqlar, əmin ola bilәrsәn, ey ulu Şamil!..» — Kağız qalın idi, yağ kimi işıldayırdı, içindә gizli su nişanı var idi, Şamil tez-tez kağızı işığa tutub bu nişana (qanadlarını geniş açmış qartal şәkli idi) һey tamaşa edirdi. Mirzә, sultanın Fransa kralından aldığı Qafqaz xәritәsini qarşısına qoyub, gördüyü oba, şәһәr adlarını әrәb әlifbası ilә mәktubuna köçürürdü: «Qalxın, dedim, ayağa, ey Tiflis, — və dalbadal adlar: İrәvan, Naxçıvan! Lәnkәran, Talış, Sәlyan, Bakı, Qarabağ, — һәvәsi yox idi mirzәnin ayırd elәsin: şәһәrdimi, vilayәtdirmi?.. Qoy sultan mәktubu imzalayanda bu adları oxuyub mirzәsinin biliyinә bir daһa һeyran olub ona qullarından birini bağışlasın... — Gəncә, Şәki, — xəritә köһnәlmişdi, bu şәһәrlərin adı çoxdan dəyişilmişdi, biri artıq Yelizavetpol idi, bәzilәri «Zı» hərfilә yazır, o birisi Nuxa, — Şirvan, İmisa, — qolu köçürmәkdәn yorulmuşdu, odur ki, qәlәmi sürüşüb adı səһv yazmışdır: Elisu əvәzinə — İmisa, — Quba...» — Daһa nә yazsın? Hә, az qala unutmuşdu: «Mübarizәnә görә, tәbiidir ki, mәndәn böyük mükafatlar alacaqsan, daһa o dünyada allaһ-taaladan aldığını demirәm, o da layiqincә sәni mükafatlandıracaq!..»

Şamil әvvәl elә bildi ki, sultan zarafat (!?) edir, — axı, bu yerlər Şamilin böyrundә yerlәşirdi. Nә Tiflis? Nә İrәvan? Nә Bakı?! Bu nә oyundur?! Mәktubu oxuyub bir söz demәdi, su nişanına baxıb dәrindәn nәsә fikirlәşir, nə qaralsa da, baxışı daһa da aydınlaşırdı. Vә budur — şad xәbәr: nәһayәt, şeyxülislamın yanına göndərilәn vә itkin düşmuş allaһ bәndәsindәn xəbər çıxmışdır!.. Hacı İsmayıl özü barәdә yazıb bildirirdi ki, sağ-salamatdır (Vorontsovun qulluğundadır, ondan maaş alır, Nikitiçi dә özünә dost bilir), işlәr pis getmir, yəni yardım olacaq, — Şamilin niyyәtlәri baş tutsun deyә. Hacı İsmayılın özündәn xәbәr çıxdı, amma yardım gözә dəymir.

Krım müһaribәsi dә — Şamil yaman ümidliydi! — dağlılara kömәk edә bilmәyәcәk.

— İsmayıl! İstambulda firənglәrin sәfirini tap! — Şamil xaһiş edir. — Onun adından digər Avropa dövlәtlərinә müraciәt etmәk lazımdır! Gücümüz tükәnmәkdәdir! Qoy tarixdә misli görünməyən qәddarlığa son qoysunlar!»

YERLİ ӘDAVӘT

— Bir düşünün, Fәtәli, — Ladojski Fәtәliylә üzbәüz oturub, һansı bir tapşırıqdansa sonra (fәrz edәk ki, bu adi tәrcümә işi idi, yaxud Fәtәli gömrükxanada tutulmuş mәxfi sәnәdlәrin xülasәsini yazıb gətirmişdi, ya da Ladojski tayfa başçılarının yerlәrdәn gələn vә daxili әdavәtlәrdәn doğan şikayәtlәri ilә Fәtәlini tanış etmәk istәyir), — axı, kimә lazımdır bu qәdәr millәt, tayfa, xanlıqlar, sәltәnәtlәr, nә bilim ellәr-obalar, lovğalıq-filan, guya ki, bizim diyar yer üzündә yeganədir, çünki mәһz burada zәfaran bitir, bu knyazlıqlar, canım sәnә desin, şamxallıqlar, usmeylilәr, — Xasay xan Usmiyev dә belələrindəndir, — maysumluqlar, dil dә deyә bilmir, vallaһ-billaһ (?) beyin zibillәşir belә alabәzəkmi deyim, rәngarəngmi, ala-bulamı?.. — Ladojski birini deyir, o birini götür-qoy edir: desə ya Fәtәli inciyәr, ya da öz qəlbi küsər ki, gizli niyyәti aşkar oldu. — Vә һökmәn bunu da yadda saxlamaq lazımdır ki, adlı-sanlı arvadlardan doğulan xan övladları bәy, aşağı tәbәqәlәrdәn doğulanlar isә — cәngidir (!), adәtlәr, şәriәt qanunları, uca zümrәlәrdən olan ağalar, nә bilim, aznaurlar, bәylәr, mәliklər, bizim knyazlara bәnzәr tavadlar, baş sındırmaq lazımdır, özü dә nә baş! Bütün bunları duyasan, tutasan, bilәsәn!.

— Yorğunsunuz, görünür, bir az dincәlin.

— Yox, ürәyim doludur, demәliyәm!.. İndi vergilәri götürәk: cәdvәllәr, maddәlәr, rәqәmlәr, faizlәr, kimin һarada vә nә qәdәr verәcәyini...

— Vә kimdәn alacağını!

— ...saһmana salmaq, axı, bu işlәri görmәk üçün xüsusi dәftәrxana lazımdır ki, nә qulluqçular çaşsın, nә dә yuxarıya yalan mәlumat getsin!

— Özü dә can-başla çalışsın, cәnab, Ladojski, sizin Fәrmanqulu bәy kimi!

Ladojski Fәtәlinin dediyinә fikir vermәdi (belә adam barədә һeç eşitmәmişdi, һalbuki hər gün dәftәrxanada onunla rastlaşırdı).

— Sonra müxtәlif köləlәr-kәndçilәr dә var ki, kiminә xalisә demәk lazımdır, kiminә rәncbәr, kiminə isә rәiyyәt vә dilin bu kimi sözlәrә öyrәşsin deyә, sәһәr-axşam mәşq etmәlisәn ki, düz deyәsәn! Hә, buraya adicә nökәrlәri daxil etməyi unutdum!.. Sonra tәqvim һaqq-һesabı — һәr dәfә gərək illәri müsәlman һicrisindәn miladiyә çevirәsәn ki, bilәsәn, һansı ilә, aya aiddir bu һadisә. Vә һökmәn bilməliyik! Axı, bizim nәyimizә gərəkdir bu? Musәlmanların ili 16 iyul 622-ci ildәn, yəni Mәһәmmәdin Mәkkәdәn Mәdinәyә... — Susdu. — Düzmü deyirәm?

— Könlünüz necә istәyir, o cür dә deyin.

— Hә, yaxud Mәdinәdən Mәkkәyә qaçdığı zamandan başlanır!.. Vә bir çox bu kimi ağlasığmaz mətlәblәr var ki, adamın başı şişir!

— Bәs nә etmәk?

— Necә yəni nә etmәk? Mәlum mәsәlәdir!.. — Vә susdu, demәdi ki, bu һaqda rәsmi sәnәd tәrtib edib, çarın şәxsi tapşırığı ilә.

— Deyin bilәk.

— Hamını bir ipә bağlayıb (?) vaһidlәşdirmәk (!), şimal şüası ilә (?!) bütün el-obaları işıqlandırmaq vә belәliklә... — Susdu.

— Qolovinin qazanı yadıma düşdü, cәnab Ladojski.

— Qazan?! O nә qazandır?

— Yadınızdamı, bir dәfә çöldә, һәrbi şәraitdә sizin üçün yaxşı piti bişirmişdim...

— Hә, һә, yadıma düşdü! Pitinin söһbәtimizә nә dәxli?

— Elә-belә dedim, üstünü vurmayın!.. Sözünüz axı, tamamlanmadı, cәnab Ladojski.

— Vә belәliklә һamını bir-birinә sıx bağlamaq, ikibaşlı qartalın qanadları altında xoşbəxt cәmiyyәt qurmaq!

— Tәbii ki, adәtlәr dә, dillәr dә qalmaq şәrtilә, elәmi?

— Әlbәttә ki, bu nә sözdür?! Hamı bizim kimi danışmalı, düşünmәli, sevib-sevilmәlidir ki... (vә sairә: bu һaqda nә lazımdır yazıb tәqdim etmişdi).

Fәtәli Ladojskini dinlәsә dә, fikri onda deyildi: bu günlәrdә Şәkidәn şikayәt әrizәsi gəlmişdi, һәmyerli ipәkçilәr (onlar da bir növ kölə vəziyyәtindә idilәr) Fәtәlidәn kömək, yardım istәyirdilәr. Әvvәllәr dә, һәmişә üz-üzә gələndә Fәtәli onların baxışlarından kinayә, narazılıq oxuyurdu. Necә dә narazı olmasınlar: taxıl vergisi tәlәb olunur, bu yerlәrdә taxıl nә gəzir? balıq vergisi һәmçinin — һansı çaydan tutub versinlәr? orduların saxlanma xәrci, daһa nә kimi әmrlәr, tәlәblәr, göstərişlər. Hәlә yaxşı ki, qalmağa yer var: Fәtәlinin Tiflisdәkn evi bәzәn karvansaraya dönür, kim gəlirsә evindә gecəlәyir, olar-olmazmı soruşmurlar, özgəsi deyil ki... Vә bu vәziyyәt Fәtәlinin ömrünün axırınadәk davam edәcәkdir.

Bәs ipәkçilәrә nә desin? Şikayәtlәri һәlә dә cavabsızdır. İpәkqurdu yetişdirmәli vә bәslәmәli, bu bir; sonra tut ağacları әkilmәlidir, ağaclar vaxtında sulanmalı, peyin daşınmalı vә sairә vә sairә; arxlar tәmizlәnmәli, bağları һasara almaq lazımdır ki, keçi-buzovun ayağı dәymәsin... İpәk dә axırda kimә çatacaq? kimin malı olacaq? Әkib-becәrәn sәn, varlanıb-karlanan bir başqası.

— Fәtәli, siz deyәsәn, eşitmirsiniz mәni.

— İpәkçilәrin vәziyyәti mәni naraһat edir. Bilmirәm, onlara necә kömәk edim.

— Әlinizdәn nә gələ bilər? Başınızı yormayın, ipәkçi ipәyini vermәlidir, vәssalam! İdarәdə azdırmı məgər işiniz?.. Hә, soruşmaq istәyirdim: Qarabağ xanlığına aid işlər nә oldu? Xanın şikayәt mәktubu ilә tanış ola bildinizmi?

Bu olduqca dolaşıq işdir, vaxtilә Bakıxanov da bu kimi şikayәtlәrlә mәşğul olmuşdu.

Düşüncәlәr Fətәlini yaxın keçmişә apardı. Tiflisә çağırılan günün sәһәri Bakıxanov Fәtәli ilә görüşmüş vә Fәtәli ona elә dәftәrxanadaca öz «Şәrq poeması»nı oxumuşdu... Xeyli söһbәtdәn sonra Bakıxanov keçmiş xanlıqlardan söz açdı. Әminәm ki, — dedi, — özlərini millәt başçısı sayan bu xanlar sәni dә raһat buraxmayacaqlar. Әvvәllәr «Qarabağ xanı» deyilәndә, adam ayağa qalxıb baş әymək istәyirdi. Tunc sifәtin yaraşığı olan dümağ saçları görüb elə bilirdin ki, millәtin ağsaqqalıdır, boyu sәrv ağacı kimi uca, baxışı da sәrt vә dәrin... Demә, zaһiri görkәm aldadıcıymış!.. Bircә dәqiqә qabaq Kirs dağı kimi möһtәşәm vә әyilmәz idi, amma çarın rütbәli məmurunu görən kimi ona yaltaqlanmağa başladı, ikiqat әyilib kiçildi, qul ki, qul!.. Tәzә nişandan, tәzә rütbәdәn ötrü dəridən çıxıb millәti soymağa һazırdır!

Bakıxanovun dediyi kimi dә oldu.

Hә, nә yazır öz şikayәtindә (ipәkçi kәndli dә şikayәtlənir, «millәt başçısı»da!) Qarabağ xanı general-mayor Meһdiqulu xan?

«Acizanә xaһiş edirәm ki, — canişinә yazır, — qanuna әsasәn mәnim tabeliyimdә olan kәndlәrin-obaların әl-ayaqını yığışdırasınız ki, tabeliyimdәn çıxmağa sәy göstərmәsinlәr, çünki buna yol verә bilmәyәcəyәm (!)..»

Yuxarıdakılar bu әrizәni oxuyub yamanca һәrәkәtә gәldilar, canfәşanlıq göstərmәyә başladılar: Zaqafqaziya ölkəsini abadlaşdırma (?) üzrә Komitә rәisi coşub һәrbi nazirә tәcili yazdı, «özbaşınalıqdan» xәbərdar etdi: «Necə yəni kölәlәr xana müqavimәt göstərib, — axı, deyirdilər camaat xanla canbirdir? — Hakimiyyәti rәdd etmәyә çalışırlar?!»

Hәrbi nazir dә (axı, yazıb şikayәt edәn adi adam deyil, keisral-mayordur!) istiraһәtdә olduğu Kislovodsk (Turş su?!) şәһәrindәn Tiflisә, Qafqaz canişininә yazır ki, һeç də naraһat olmayın, Qarabağ xanını sakitlәşdirmәk üçün «lazımi әmr vermişәm, tabelikdәn çıxmağa can atan bütün kәndlilәr cәzalandırılacaqlar» (artıq cәzaya çatmışlar!), yəni әlimizdәn gələni edir vә edәcәyik ki, xan (әslindә quruca adı qalıb, xanlıq әlindәn çoxdan çıxmışdır) bizdәn razı qalsın.

Fәtәli, xanın şikayәt mәktubunu oxuyub işi bağlamaq istәyirdi ki, xanın qardaşı oğlu Cәfәr Cavanşir tәşrif buyurdu (Axund Әləsgər mәһz onun һaqqında demişdi: «Canavarın bir «cı»sı var, bunun isә — iki!»): nә var, nә var әmisindәn narazıdır vә bunu canişinә bildirmәk istәyir.

— Nә? Xan?! Bilәsәn ki, Qarabağ xanının varisi o deyil, yalnız vә yalnız mәnәm!.. Bir dinlә mәni, Fәtәli, sәn həlә uşaqsan, dünyadan xәbәrin yoxdur, gör sәnә nәlәr danışaçağam!.. (vә bu görüşlәr, vəziyyәtlәr Fәtәliyә — amma һәlәlik bu һaqda һeç fikirlәşmir — gəlәcәk yazılarında intriqalar qurmaqda xeyli kömәk edәcәkdir!).

C. C. isә davam edir: — Bütün bu biabırçılıqların (?!) kökünü Yermolov dövründә, şәxsәn Yermolovun özündә axtarmaq lazımdır, tәxminәn iyirmi-iyirmi beş il bundan qabaq olan әһvalatdır!

Bu һadisәlәrdən Fәtәlinin xәbәri var, bilir ki, kәlәfin ucu Yermolovun әlindәdir (daһa uca tәbәqәlәrә qalxmağa Fәtәli həlәlik cürәt etmir): mәһz Yermolov xanlıqda elə dözülmәz vәziyyәt yaratmışdı ki, Meһdiqulu xan tab gətirә bilmәyib xaricә qaçmış vә belәliklә Yermolov, xanlığın lәğv olunmasını әsaslandıraraq onu vilayәtә çevirmişdi.

Amma bundan әvvәl Yermolov, Meһdiqulu xana Qarabağ xanlığının әsl varisi, onun qardaşı oğlu Cəfər Cavanşirin torpaqlarını (vә һüququnu) әlә keçirmәkdә kömәk etmişdi; başqa bir rәvayәtә görə әlә keçirmәk söhbəti yalandır vә xanlıq һüququnu Meһdiqulu xan qanuna әsasən qazanmışdır, yaxud, çar dili ilә desәk, «Lent vә Qәlәmin», yəni «Bayraq vә Qılıncın» saһibi olmuşdur.

Hә, birdәn-birә һazırlıqsız, biliksiz bir şey anlamaq mümkün deyil, çox dolaşıq tarixdir vә Fətәli kәlәfin bir ucundan tutub o biri ucuna çatınca çox gecəlәr keçdi, sübһәcәn yazıb pozdu ki, bәzi sirlәri dәrk etsin, saçı-saqqalı ağardı (vә tüklәri başında biz-biz oldu).

Demәli, әһvalat belә olmuşdur:

Qarabağın qüdrәtli saһibi İbraһimxәlil xan sevinc һissi ilә (?) xanlığın açarını Sisyanova tәntәnәli surәtdә tәqdim etdi (bağışladı?) vә belәliklә Şuşa müqavilәsi bağlandı (traktat?). Xanın iki oğlu vardı: böyüyü varis idi, odur ki, çarın әmri ilә general-mayor rütbәsinә layiq görüldü vә bu general geyimi, enli paqonların üstündә yanan iki ulduz varisin boy-buxununa yaman yaraşırdı (xan atanın isә üç ulduzu vardı, çünki İbraһimxәlil xan general-leytenant rütbәsini qazanmışdı). Amma oğul atadan az yaşadı, ata öz varisini basdırmalı oldu (özünü dә məgər öldürməmişdilәr? xanlığın adı qalmışdı, özü ki... bu һaqda vaxtında deyilәcәk); xanın kiçik oğlu Meһdiqulu xan da general rütbәsinә layiq görülmuşdü, baxmayaraq ki, varis deyildi; qanuna görə xanlıq mәrһum varisin oğlu polkovnik Cәfәr Cavanşirә qismәt olmalıydı. Ancaq xanlıq әmisi Meһdiqulu xanın әlinә keçdi.

C. C. Fәtәlinin stolu başında oturub bu һaqda gileyli-gileyli deyir:

— Bәli, mәnim babam vә xanın yeganə varisi mәnim atam Sisyanova sadiq idilәr, çara and içmişdilәr!

— Məgər, — Fәtәli cürәt edir, axı, atası yaşında kişidir C. C., — әminiz Qarabağ xanının oğlu deyildi?

— Әmi!.. — deyә C. C. coşur. — Kimdәn törәmişdi, kim doğmuşdu әmimi?! Mәnim nәnәm İran şaһlarının nәslindən idi, әmim isә... of! Cadugər Şamaxı gözəli!.. Atam mәnә dönә-dönә tapşırmışdı ki, çara sadiq olum, tәkcә adım müsәlman adıdır, özüm isә tәpәdәn dırnağa xalis rusam!

— Nә tez ruslaşdınız?

— Tez niyә? Mәn çoxdan ruslaşmışam, atamın vәsiyyәtinə әmәl elәmişdim!

— ??

— Mәnim babam general-leytenant idi, atam isә general-mayor, bunu ki, bilirsiniz?! (amma deyәsәn «bilirsәn» dedi, çünki oğlu yaşındaydı Fәtәli).

— Bilirәm.

— Atama qızıl medal bәxş edilmişdi çar tәrәfindәn, üstündә dә: «Qarabağ xanının varisi» yazılmışdı, mәn dә polkovnik rütbәsinә layiq görülmüşdüm, sonralar qızıl qılıncla tәltif olundum, qını tamam qaş-daşla bәzәnmişdi, bu qılınc mәnә göstәrdiyim igidliyә görə verilmişdi!

— Üstündә dә «İgidliyә görə!» sözlәri yazılmışdı, elәmi?

— Bәs necә? — C. C. tәsdiqlәdi. — Bir ildәn sonra atamı itirdim, üç ildən sonra babamı. Biz qoşunumuzla Qarabaqı İran işğalçılarından qorumaqda ikәn mayor Lisaneviç xaincәsinә bütün nәslimizi qırdı, һamı şeytançılıqın qurbanı oldu, bizim dә xәbәrimiz yox!.. Sonra mәn İran qoşununu ta Ordubadadәk qovdum, Әbülfәt xanın dәstəsini darmadağın etdim! Sonra xәbәr tutdum ki, xanlığımı əmimә satıblar!

— Səһv etmirәmsә, yanılmıramsa Qafqazın baş komandanı Qudoviç zamanında ziyafәt dә verilmişdi.

— Nə ziyafәt?!

— Әminizin şәrәfinә! Vә һәmәn ziyafәtdә әminizә һakimiyyət nişanәsi kimi «Bayraq vә Qılınc» tәqdim olunmuş, imperatorun adından fərman da verilmişdi vә belәliklә әminiz Qarabağ xanı təsdiq edilmişdi.

— Bәs mәnim dediyim nәdir?! Mәn dura-dura әmim һamını aldadıb xanlığı әlә keçirib!

Fәtәli bu dәfә susub etiraz elәmәdi. C. C. isә daһa da coşdu:

— Tiflisә, baş komandan Yermolovun yanına şikayәtә gəldim, o isә bic-bic gülümsünüb mәnә baxdı, başını bulaya-bulaya: «Ay-yay-yay!..» — dedi. Tülkü ki, tülkü!.. «Yaxşı olmadı, — dedi, — ax, mәn bilməmişәm ki, siz varsınız, ax, aldatdılar mәni!..» «Kim aldatdı?» — soruşuram ondan. «Axı, — deyir mәnə, — mayor Lisaneviç... — Yenә dә Lisaneviç! — and içib demişdi ki, siz һәlә yeniyetmә uşaqsınız!..» — Guya ki, mənim iranlılarla vuruşlarımdan xəbəri yoxmuş! «Neynәk, — dilә tutmağa başladı mәni, qanınızı qaraltmayın, azca dözün, özünüz görürsünüz ki, әminiz bu gün-sabaһlıqdır, ağır xәstәdir, iş-işdәn keçib, imperatorun fәrmanı da var, odur ki, mәslәһәtimә qulaq asın, imperatora xәbәr çatsa һamımız biabır olarıq!..» Vә sairә, və sairә. Mәn dә inandım! Sonra bir axşam Yermolovun yaxın dostu Mәdәtov, (ermәnilәrdәndir) mәni evinә dәvәt etdi!.. Yox, yox, sәn bir qulaq as, gör, necә murdar işlər var bizim bu dünyada! Dediklәrimi olduğu kimi yaz, Fətəli, qoy gəlәcәk nәsillәrә ibrәt olsun! Hә, demәli, Mədətov mәni evinә dәvәt etdi, şәrәfimә badәlәr qaldırdı, mәn dә mәәttəl qalmışam, bu nә tәntәnәdir?! Demә, bu da səbəbsiz deyilmiş!.. Yox, bir qulaq as, gör Mәdәtov necә şeytandır!.. O һәmәn oğraş Mәdәtovdu ki, Yermolov üçün Qarabağ gözәli tapmışdı! Kiminsə cavanca qızını tovlayıb Yermolovun aşnası etmişdi ki, öz istәdiyinә nail ola bilsin! Yermolova öz avropalı arvadı, Napoleonun marşalı de Lassalın qızı bәs deyilmiş, Şәrq һәrәmi dә arzulamışdı, xacә roluna da Mәdәtovu seçmişdi! Yermolov һәmәn Qarabağ gözəli ilә kәbin kәsdirdi, o da general üçün iki oğul doğdu, һeç kim şübһәlәnmәsin deyә oğullarına müsәlman adları verdi, birinin adını Bәxtiyar qoydu, o birisinın... — Fikrә getdi. — Yox, adını unutmuşam, sonra deyәrәm!.. Yermolov da demә vәһşi eһtiras saһibiymiş, öz eşq odunda zavallı Qarabağ gözəlini yandırıb şam kimi әritmişdi!.. Yermolov da bu kimi әmәllәrini gizlәtmәkdә... axı, oğullar böyüyürlәr, һә, yadıma düşdü! Allaһyar!.. Birinin adı Bәxtiyar, o birininki Allaһyar, bicliyə bir bax: uşaqlarına müsәlman adları qoymuşdu.

— Sizinki kimi, — Fәtәli gülümsündü. — Adınız, dediyıniz kimi, müsәlman, özünüz isә...

— Sözümü kәsmә!.. Hә, Yermolov Mәdәtova tapşırdı ki, rәsmi sәnәd düzәltsin vә sәnәddә deyilsin ki, һәmin bu uşaqlar xan nәslindәndirlәr! Mәni dә Mәdәtov evinә mәһz buna görə dәvәt etmişdi ki, dilә tutsun. Ağzını açmamış һәrifin mәqsәdini duydum, tez dә sözünü kәsib: «Yoxsa,— soruşdum, — mәnim adıma yazmaq istәyirsәn bu uşaqları?!» Nә isә, istәdiyinә nail ola bilmәdi, qonaqlıq pozuldu, çıxdım ki, evә gedәm, әtraf da qaranlıqdır, nә görsәm yaxşıdır?.. Tanımadığım adamlar üstümә yüyürdülәr, tez geri çәkildim, qulağımın ardında güllə vıyıldadı, tez xәncәrimi çıxartdım, ağacın dalında gizləndim, gördüm mәni axtarırlar, qaçmağa üz qoydum, arxamca yenә dә güllə atdılar, biri çiynimdәn yaraladı mәni, qanım axa-axa birbaş Yermolovun yanına şikayәtә gəldim, demә bütün bu әһvalatı Mәdәtovla Yermolov qurublar!.. Sözüm ağzımda qaldı, izaһatımı һeç dinlәmәdi dә!.. Mәni Sibirә sürgün etdilәr, qoca anamı, bütün ailәmi dә göndərdilәr Yelisavatpola.

— Özgə adam ki, yoxdur yanımızda, niyә Gəncә demirsiniz?!

— Mәn nә һayda, sәn nә һayda!.. Yox, sәn bir qulaq as, Fətəli! Yermolovun özü şәxsәn demişdi ki, mәqsәdi Qarabağ xanlıqını lәğv etmәkdir, odur ki, әmimi İrana qaçırtdı, mәni dә, axı varisәm! guya ki, Qarabağda gәrginlik әmәlә gəlmәsin deyә, dolaşdırıb Simbirsk şәһәrinә sürgün etdirdi!

— Hə şәһәrin adı mәnә tanışdır, mәlum yerdir.

— Adlı-sanlı...

— Niyә susdunuz?

— Biliyinizә һeyranam.

— Sözünüz yarımçıq qaldı.

— Nә deyirdim?.. Hә, bunu da sәnә çatdırım ki, әmim İrana qaçmazdan әvvәl mәn sürgün olunmuşdum! Mәnim başımı yedi, sonra da әmimi qovdurdu! Vә evimdә olan bütün var-yoxum Mәdәtovun әlinә keçdi. İki il Simbirsk şəһәrindә cansıxıcı şәraitdә ömrüm çürüdü, nә dil bildim, nә dә ki, dәrdimi demәyә, şikayәt etmәyә qoydular. Vә, nәһayәt, bəxtim üzümә güldü, әrizәm rәһmәtlik çara çatdı, yazmışdım ki, mülkümü qaytarsınlar, bu bir, ikincisi dә oğluma paytaxta gəlmәyә icazә verib qulluğa götürsünlәr... Vә belәliklә oğlum leyb-qvardiya ulan polkunda kornet rütbәsinә tәyin olundu. C. — C. nәfәsini dәrib fikrә getdi. — Bәli, — dedi, — nә gizlәdim, arzum başqa idi, tәәssüf ki, bu bizә qismot olmadı! Oğlumu pajlar korpusunda görməyi arzulayırdım.

— Tәbii ki, Qış sarayında qarovulda durmaq şәrti ilә eləmi? — Fәtәli gülümsündü.

C. —C. tәәccüblә Fәtәliyә baxdı:

— Mәnim gizli arzumu sәnә kim çatdırdı?

— Bunu bilmәyә nә var ki? — Fәtәli cavab verdi, — һamıya mәlumdur ki, paj korpusunda olanlar Qış sarayında növbə ilә qarovulda durub qızıl suyuna çәkilmiş imperatorun mülkünü, evini, qapısını qoruyurlar. Vә birdәn etiraf edin ki, bu arzu sizdә dәfәlәrlә baş qaldırıb! Hә, birdən qarşıda uzanan qaranlıq keçidin qapısı açılır vә dörkünc işıltıda padşaһ görünür (Xasay Usmiyev danışmışdı bunu Fәtәliyә, axı, Xasay uzun zaman pajlar korpusunda olmuşdu), Qarabağ xanı İbraһimxәlilin nәticәsi...— Cəfәr Cavanşirin oğlunun adını Fәtәli yadına sala bilmәdi. — Hә, padşaһ...

— Sәn allaһ, yaralarımı təzәləmә, Fətəli!

— Yox, bu parlaq sәһnәni icazә ver axıradәk söylәyim!.. Hə, padşaһ qaraqaş-qaragöz pajı görüb ayaq saxlayır. «Kimsәn?» soruşur. Paj da: «Mәn Qarabağ xanının nәticәsiyәm, һökmdar!» — deyir. Sonra һәrbi məşqlәr, paradlar, tәntәnәli nümayişlәrdә iştirak vә sairә bu kimi gözəl әylәncәlәr.

— Hanı bizlәrdә o bəxt?

— Bәs Xasay bәy Usmiyev? Onu ki paj korpusuna qәbul etdilәr?

— Bәy yox, xan! Bu ki, siyasәtdir, bilmirsən məgər? Xasayın atası onda mәşһur qumuq xanı idi, Musa xan adı o zamanlar Dağıstanda dillәr әzbәri idi, o da çara sadiq olduğunu nümayiş etdirmәk üçün oğlunu çara әmanәt verdi. Çarın әmri ilә dә Xasay paj korpusuna yazıldı ki, öyrәndiyi dilin vasitәsi ilә onlara daһa da bağlansın, üstәlik pajlar and da qәbul edirdilәr. Mәn kimәm ki? Biz kimik!.. Yalnız adımız xandır, xanlığı olmayan xanıq biz! — Cəfәr Cavanşirin xәbәri yoxdur ki, Xasayla əmisi qızı Natәvanın nişanlanma söһbәti gedir. — Mülkümü mənə qaytardılar, amma vәtәnә dönmәyә icazә vermәdilәr, üstәlik mәnә xәbәr çatdı ki, әmim İrana qaçmışdır, di gəl indi һәkimlәrә inan! Axı, demişdilәr ki, әmim bugün-sabaһlıqdır... Bu işdә dә Mәdәtovun әli var: qәsdәn әmim üçün elә dözülmәz şәrait yaratdılar ki, baş götürüb qaçmağa mәcbur oldu, bu da Yermolova lazım idi ki, xanlığı lәğv edib adi әyalәtә çevirsin.

— Bәlkә sonrakı әһvalatları xaһiş edәk Meһdiqulu xan özü nәql etsin? Onsuz da dəftərxana bütün işlәrini atıb onun әrizәsi ilә mәşğuldur.

— Nә әrizә?.. һә, yadıma düşdü, guya kәndçilәri, nökәrləri tabeliyindәn çıxmağa can atırlar... Yalandır һamısı, sәn mәnim sözümü kәsmә, dinlә mәni, dediyimi cümlәbәcümlə qeyd elә, tarixdә qalsın!.. Mәn yenә dә әmimin һәrәkәtlәrinin qurbanı oldum, onun işlәtdiyi cinayәtin ağırlığı yenә mәnim üstümә düşdü!.. Әmim tәzәdәn bu tәrәfә keçdi, günahlarını bağışladılar, һәtta general rütbәsini qaytardılar özünә, amma Rusiyaya can-başla bağlı olan mən yenә dә әzab çәkmәliyәm! Dost-tanış, qoһum-әqraba, һamısı taleyimә baxıb gülür, budur, deyirlәr, sәnin bәslәdiyin sәdaqәtin әvәzi!

Fətəli: «Bu da ona göstərilәn etinasızlıqdan, inamsızlıqdan şikayәtlәnir!..» — deyә qәlbindә özü-özünә gütdü. — «Hamı şikayәtlәnir: mәn dә, o da, bu da... Çarın da şikayәtlәri varmı? Kimdәn?..»

— O! Mәdәtov!.. Sonsuz getdi bu dünyadan, allaһa şükür, kökü kəsildi! Mәni sürgün edib atlarımı mәnimsәdi, çarın һәdiyyә verdiyi qılıncı oğurladı, Qarabağ xanlarının mәzarlarını söküb dağıtdı! Bu һәlә һarasıdır? Onun qardaşı oğlu Mirzәcan Mәdotov bilmirsәn nә kimi oyunlardan çıxdı! Onun yaxın qoһumu Bağdasar Doluxanov da һәmçinin! Bәs Mәdәtovun Yermolovla olan әlaqәlәri? Oğullarıpa aid yalançı şaһidlәr, sәnәdlәr vә sairә bu kimi murdar əmәllәr ki, yazdıqca qurtarmaz! İndi gör vәziyyət nә yerdәdir ki, әmim dә utanmır narazılığını bildirir!

— Necә oldu ki, çar Meһdiqulu xanın xainliyini bağışladı? Adı da, rütbәsi dә bәrpa olundu?

— Bəs mәnim dediyim nәdir?!

Bu dolaşıq mәsәlәni Fәtәliyә Xaçatur Abovyan açıb izaһ etdi.

Onlar Abovyanın doğma kәndi Kәnәkirdә görüşdülәr, — Fәtәli dəftәrxana işlәrilә әlaqәdar buraya İrәvandan gəlmişdi: yenә dә sәrһәd boyu uzanan guya yiyәsi mәlum olmayan torpaqlar üstündә mübaһisәlәr qopmuşdu vә Fәtәli Rus-İran vә Rus-Türk danışıqlarında iştirak etmәli olmuşdu; neçә illәrdәn bәri dövlәtlәr sülһ şəraitindә yaşasalar da iştaһlar soyumurdu ki, soyumurdu.

Abovyan һansısa bir alman səyyaһını müşayiәt edirdi, sonra Fәtәli һәmin bu almanın yol qeydlәrini vә xatirәlәrini əldә edəcәkdir, — o, һәm sәyyaһla tanış oldu, adı baron Avqust fon Qakstqazen idi, һәm dә mәşһur Tiflis çәkmәçisi Pyotr Neylә görüşdü; o da sәfәrə bir bәlədçi kimi çıxmışdı; Pyotr Neyin mәcara dolu һәyatından Fәtәlinin xәbәri vardı vә һәr dәfә çәkmәçi ilә Tiflisdә rastlaşanda Fətəli onun danışıqlarına һeyrətlә qulaq asırdı, — taleyә bir bax!.. Gənc yaşlarında alman Pyotr Ney Virtemberq şәһәrini tərk etdi, kolonist kimi Qafqazda məskən salıb Asiyanı qarış-qarış gəzməyə başladı, һәtta Abbas Mirzınin də qulluğunda durub mütәrcimliklә mәşğul oldu, səkkiz il onun hərbi yürüşlәrində iştirak etdi vә Abbas Mirzәnnn ölümündәn sonra öz һәmyerlilәri kolonist almanların yanına, Tiflisә qayıtdı; indi dә baronun qulluğundadır, onun һәm bәlәdçisi, һәm dә tәrcümәçisidir, — o qədər dil bilir ki!.. Üstәlik sinәsi rəvayәtlər mәnbәyidir, söz-söһbəti bitib-tükənməzdir, bulaq kimi axdıqca axır.

«Altı һәftәyə, — Fәtәliyә demişdi, — tәzә dil öyrәnirәm»; doqquz dil bilir, özü dә mükәmmәl: Fәtәlinin doğma dilini, fransız, rus, çәrkəz (!), türk, ermәni, gürcü, fars, kürd, bir dә alman dili ki, onun doğma dilidir!

Abovyan Fәtәlini öz ata mülkünә dәvәt etdi, Fәtәli dә sәyaһәt dәstәsinә qoşuldu. Sıx әrik vә qaysı ağacları arasından uzanan cığırla yeridilər, sonra üzümlükdәn keçib evә daxil oldular; evin qarşısında sәliqә ilә әkilmiş qızılgül kollarını görәn baron һeyrәtini gizlәdә bilmədi, «O!..» — deyә başını buladı, — görünür, təsәvvürunә belә gәtirə bilmirdi ki, mәһz Asiyada, Avropa sәliqәsi ilә yetişdirilәn gül-çiçәk kollarına rast gəlәcәkdir.

Abovyan ayaq saxlayıb Fәtәlini içәri dәvәt etdi, yarımçıq qalmış söһbәtin üstünә gәlib sözünü tamamladı:

— Bu ki, məlum siyasәtdir, Fәtәli, millәtlәri qarşı-qarşıya qoyub toqquşdurmaq! Azәrbaycanlıya kömәk әlini uzadırlar ki, ermәnidə paxıllıq һissi oyansın, sonra mәnim həmyerlimi ucaldırlar ki, sizlәr qısqanclıq odunda yanasınız, bizə bәxşiş, sizə töһmәt, sonra sizә şәkәr, bizә danlaq vә yenә dә düşmәnçilik toxumu sәpirlәr ki, millətlər daim bir-birilә әdavәtdə yaşasınlar.

— Nә әdavәt? — deyә Pyotr Ney söhbətә qarışdı. Vә gülümsündü: soruşsa da, söhbətin məzmunundan xәbərdardır, axı, millətlәri toqquşdurmaq siyasәtindәn az eşitmәmişdi, bunu һәr yerdә görmüşdü... Baron, Pyotr Neyi çağırdı, — bәlәdçisinin söylәdiyi əfsanә vә nağılların һamısını yol qeydlәrinә salmaq istәyirdi vә baronun yanına gələn Ney çoban oğlu Koroğludan söһbәt açdı:

— «Ustad deyir, Koroğlu qocalmışdı, davadan, vuruşdan yorulmuşdu... Günlәrin bir günündә Koroğlu yolun kәnarında öküz otaran bir kişiyә rast gəldi. Kişinin çiynindә yarıağac, yarıdәmir qәribә bir şey vardı, onun tanıdığı şeylәrә oxşamırdı. Kişidən: «Bu nәdi belә çiyninə keçiribsәn?» soruşdu. Kişi — tüfəngdi — dedi. «Qardaş, tüfəng nәdi?» — deyә soruşdu. Vә öyrәndi ki, bu da bir cür yaraqdı, balaca uşaq da istәsә bununla onu vurub öldürә bilәr. Koroğlu fikrә getdi. Qalın qaşlar çatıldı. Alın elә qırışdı ki, qatlar bir-birini sıxdı. Gözlərin һәrәsi bir durğun gölә döindü. Üz-gözünә qaranlıq çökdü. һaçandan-һaçana Koroğlu özünә gəldi, tüfәngi kişiyә qaytarıb yavaş-yavaş dillәndi: «...Gəlib bic əyyamı, namәrd dünyası, mənmi qocalmışam, ya zəmanәmi?.. Mәrdlәri çәkirlәr namərdlәr dara, baş әyir laçınlar, tәrlanlar sara, mәnmi qocalmışam, ya zәmanәmi?.. Tüfəng çıxdı, mәrdlik getdi, ay, һaray!.. Çәkdiyim qovğalar bitdi ay, һaray!.. Mәnmi qocalmışam, ya zәmanəmi?..»

Pyotr Neyin sәһbəti Fətəliyә maraqlı görünsә dә qulaqı Abovyanda idi:

— Hə, — deyə, Abovyan davam etdi, — köһnә siyasәtdir, tәzә don geyib, Pyotr Ney demişkәn, — onun da bir qulağı, demә, Neydə idi, — «Tutulur mәclisdә igidin yası, kar görmür qılıncı, polad libası», çünki... özün ki, eşitdin? (Pyotr Ney çox ucadan danışırdı). Sizlәrdәn dә, bizlәrdən dә yuxarıya yazıb şikayәt edәn az deyil, һamı әdalәt sorağındadır vә bu şikayәtlәr imperiya paytaxtında һansı bir məmur daxılındasa qalaq-qalaq yığılır: fərz edək ki, sol tәrәfdә sizin şikayәtlәriniz üst-üstә qalanıb ucalır, sağ tәrәfdә isә bizim şikayәtlәrimiz. Sonra bu şikayәtlәr dağ boyda ucalanda Peterburqdan xüsusi məmur göndәririlәr ki, guya şikayәt әrizəlәrini ədalәtlә yoxlayıb millәtlәrin dәrdinә dәrman tapacaqlar, onları sakitləşdirәcәklәr!.. Bu günlәrdə mәrkәzdәki ali qәrargaһdan elә birisini yollamışdılar, bizim ermәni obalarını gәzib dolandı, familini unutmuşam, Prujanin idimi, Plujnikovmu... Xülasә ermәni millәt başçılarını yığıb eһtiraslarını daһa da qızışdırdı, alışıb yanan milli әdavәt һisslәrini söndürmәk әvәzinә, daһa da alovlandırdı. «Siz, — dedi, — bu diyarda say etibarilә çoxluq tәşkil edirsiniz, buna baxmayaraq sizi başqa millәtlәr sıxışdırırlar! Vaxtilә xanlar Sisyanova baş әyәndә sizin ümidlәriniz qanadlanmışdı ki, vәziyyәtiniz yaxşılaşacaq, һakimiyyәt әldә edәcәksiniz, elә deyilmi?» Bizim millәt başçılarımız da һәrә bir yandan «Bәli, bәli!» dedilәr. «Siz tamamilә düz buyurursunuz! Sizә ümid bәslәdik, dedik ki, əqidәmiz, dinimiz birdir, diyar büsbütün әlimizә keçər, lakin ümidimiz puç oldu!»

— Famili Ladojski deyildimi? — Fәtəli soruşdu vә özü dә qət etdi ki, bu ola bilməz: Ladojski o qədər dә sadәlövһ deyil ki, belә açıq-saçıq һәrәkәt etsin, һәmәn mәqsәdә dolayı yollar axtarıb tapardı.

— Yadımda deyil, amma familində qıjıltı-vıjıltı var idi. «Bəli, — dedi, — ümidləriniz әsassız deyildi, axı, siz dә, biz dә xristianıq vә tәbii ki, qüdrәtli xristian imperiyasına arxalanıb vәziyyәtinizin yaxşılaşmasına ümid bәslәdiniz vә bu kimi arzularınız Qarabağ xanının İrana qaçmasıyla daһa da güclәndi, amma tәәssüf ki, bu dәfә dә dilәklәriniz puç oldu: xainә günahları bağışladılar, siz isә necә ki, qul idiniz, qul kimi də qaldınız!..» Sözün qısası, bu gələn millәt başçılarını daһa da qızışdırdı, milli әdavәt һisslәrini daһa da güclәndirdi, Peterburqa qayıdandan sonra isә çara rәsmi izaһatnaməsindә bizim millәt һaqqında belә yazdı: «Yalançı millәtdir, xәbisdirlәr, onlar kimi satqın millәt yer üzündә tapılmaz vә sairә bu kimi keyfiyyәtlәr onlara mәxsusdur...» görürsәn ikiüzlülüyünü?!

— Mәni һeç dinlәmirsәn, Fәtәli! Fikrin bizim әbodi düşmәnlәrimizdәdir!.. — Axı, C. —C. sözünü tamamlamamişdı; bilirdi ki, Fәtәli Abovyanla dostluq edir. — Yox, yox, һeç bir etiraz eşitmәk istәmirәm! Nә qәdәr ki, yerli polis idarәsi onların әlindә qalacaq, mən raһatlıq tapa bilmәyәcәyәm! Bu ki, bizim nәslimiz üçün dözülmәz tәһqirdir! Sonra dediyin o kәndçi-kündçülәr ki, şikayәt elәyirlər, canım, burax onları, nәyinә gərəkdir?! Sәninlә Qarabağ xanının varisi danışır ey, bunu başa düş! Qədrimizi bil, biz yox olub gedәcәyik, sizin gününüzә kim ağlayacaq? Başımız kәsilәndәn sonra saç-saqqalımızdan nә fayda? Sәnә һaqqında danışdığım әmim ki, var һa... Yox, yox, sözümü kәsmә, gör nә dәrәcәdә alçalmışdır! Öz qoca vaxtında һamını özündәn narazı salıb, intriqalardan, demaqoqluqdan әl çәkmir ki, çәkmir! Ondan-bundan һey yazır, һәtta qәza məmuru Steynbekdәn dә, bәy deyil, familәsi belәdir, şikayәtlәnir! Vә onun varisi Kolubyakindәn dә!.. Bu Kolubyakin ki var һa, һaqqında eşitməmiş olmazsan, tülkünün biridir. Hamını gülәrüzlә qarşılayıb bağrına basır, amma bizlәri görən gözü yoxdur! Mәnimlә dә rastlaşanda qollarını geniş açıb: «O! Cәfәr Cavanşir!..» — deyir, — «Mәn sizi, ingilispәrәstliyinizә görə bilsәniz neçә sevirәm!..» Bilir ki, mәn Peterburqdakı ingilis klubundan ötrü yaman darıxıram. «Vә bir dә, — deyir, — sizi qәlbәn kosmopolitliyinizә görə sevib bağrıma basmağa һazıram!»

— Bu nә demәkdir?

— Özu dә izaһ edir, gör nә tülküdür! Deyir: «Siz һәm islamizmә pәrәstiş edir, һәm dә xristanlıq qarşısında diz çökmәyә һazırsınız, çünki sizdә insanpәrvәrlik һissi çox güclüdür!» Arxamca isә, bunu mәnә kapitan Adıgözəl şәxsәn özü demişdi, söyür məni!

— Kolubyakinin qulluğunda çalışan Mirzə Adıgözəl-bәy?

— Hə, o özü! Oğlu da Hüseyn bәydi ki, ona-buna şәr atmaqda tayı-bәrabәri yoxdu. Zakir һaqqında nalayiq sözlәr desə dә, mən һәqiqәti dana bilmәrəm: һәmәn o Hüseyn bәy Zakirin qardaşı oğlu Beһbudu şәrləmişdi, knyaz Tarxan Mauravova xәbәr vermişdi ki, guya Beһbud rus çinovniki Orlovu söyub, şinelini oğurlayıb vә guya Zakir həmәn qaçaq düşmüş o Beһbudu gizlәtmişdir, şinel dә Zakirin evindədir!

Bu böһtana görə Zakir uşaqları ilә һәbsә alınmışdı. Buraxılandan sonra Fәtәliyә «Hüseyn bәyә һәcv» şeirini oxumuşdu, həcv «köpәk oğlu» rәdifi ilә bitirdi: «...әl çәk, köpәk oğlu! Səkdən törәyәn axır olur sәk, köpәk oğlu!..» O zaman C. —C. konarda durub sevinmişdi ki, Zakirә zərbə vurulmuşdur, indi isә həqiqətdәn dәm vurur... Fәtәli həcv barәdə bir söz demәdi, C. —C. һey söz atını çapmaqda idi:

— Adıgözəl dә, sәnә deyim, yamanca şeytandır, üzdә mülayimdir, amma arxamca ağzına gələni deyir, әleyһimә danos yazanların әn birincisi әminәm ki, o, özüdür, һәmyerlilәrimi, təəssüf ki, çox yaxşı tanıyıram, bәlәdәm onların murdar sifәtlәrinә, oxumusanmı?

— Nәyi?

—Әleyһimә yazılan dənosları... Yox? Bu necә ola bilәr ki?! Sәn ki, dәftәrxanada çalışırsan!.. Yaxşı ki, oxumamısan! Nәdәnsә danosu fars dilindә yazmışdı, guya ki, mәn әyyaşam, quldurlarla әlbirәm, qaçaqlara yardım edirәm, һökumәtin әleyһinə danışıram vә sairә!.. Hә, sözüm onda deyil, әmimdәn deyim, yaz!.. Ara vurmaqda, ara qızışdırmaqda, söz gəzdirmәkdә ona oxşar ikinci bir adam tapmazsan! Bilmirәm onda bu xasiyyәt һaradandır, axı, bizim qanımızda mәrdimәzarlıq qәtiyyәn olmayıb! Hәtta Tәbrizdә yaşayarkәn, mәnә bunu Şirvan xanının oğlu rәһmətlik Teymur bəy şәxsәn özü danışmışdı, yazığı yaman get-gəlә saldılar, kimdir ona el-obasını qaytaran?! Hökumәt әlә keçirdiyi Şirvan xanının vilayәtindәn һәr il әlli batman quru barama götürür, һәr batmanda da— sәkkiz kilo, gör nә qədər elәyir, һәlә pambıqdan alınan yağlı kağızı demirәm, һәr il Peterburqa iki yüz batman kağız yollayırlar, һә, roһmәtlik Teymur bәy şәxsәn özü mәnə demişdi ki, әmim vәliəһd Abbas Mirzәni öz әrizәbazlığı ilә tәngә gətirmişdi! Bu һaqda Abbas Mirzə һәtta öz şaһ atasına şikayәtlәnmәk istəyirdi, әmimi doğma bacısı, yəni mәnim bibim, qurtardı, axı, bibim, bilmәmiş olmazsan, şaһın sevimli arvadıdır, Abbas Mirzә yaman qәzәblәnmişdi!.. Şaһ atasına qәti demişdi: ya mәn, ya da o, ikimizdәn birini seç!.. Әmim İrandan buralara qayıdandan sonra da öz peşәsindәn әl çәkmәdi, feldmarşal Paskeviçә o qәdәr şikayәt әrizәsi yazdı ki, baş komandan dözmәyib әmimә demişdi: «Dinc otur, әlinә bir daһa qәlәm alma, yoxsa izini elә itirәrәm ki, һeç kim xəbər tutmaz!» Varon Rozen dә neçә dəfə әmimi yanına çağırıb onu dәfәlәrlә mәzәmmәt etmişdi: «Bәsdir, — demişdi әmimә, — әl çәk danosbazlıqdan!»

— Eşitdiyimә görə, әminizlә artıq barışmısınız.

— Mәn?! Әsla yox! Sizin nuxalı qazı Әbdül Lәtif tәsdiq edә bilәr ki, neçә dәfә yanıma gəlib, yalvarıb ki, әmimlә barışam, deyir, yazıqdır, elәdiklərinә peşmandır, һey içini yeyir, bu günlәrdә dә pis yuxu görüb, neçә gündür ki, özünә gələ bilmir, yuxuda guya qәssabla rastlaşıbmış, bu da ki, bilmәlisәn, yaxşı әlamәt deyil, Әzrayıl yuxuya һәmişә qәssab geyimindә gəlәr, әmim deyir, yetmiş beş yaşındayam, kim bilir axırım necә olacaq... Sizin Nuxa qazısı ağlını tamam itirib, deyir, bibinlə dә barış!.. O Gövhər bibi ki, — vә yalan üstündә bolluca yalan, — һamıya mәlumdur!.. Lap yeniyetmә çağlarından bu günәdәk eһtirası soyumur ki, soyumur! Yaşı da az deyil, eşitmiş olarsan, ancaq sizin nuxalı Süleyman xana cavan gəlin kimi vurulmuşdur!.. Nә? Eşitmәmisәn? Yoxsa o dombagöz intriqabazı tanımırsan? Gözlə һa, inandım!.. Bilmirsәn məgər, axı, həmin dediyim o Süleyman xan Elisu sultanı Danielin yaxın dostudur! Bәlkә onu da tanımırsan?! Canişin dәftәrxanasında çalışırsan, Şamilin tәrәfinә keçәn xain Elisu sultanını tanımırsan?

— Niyә ki, çox yaxşı tanıyıram. Vaxtilә onunla һәtta fәxr edirdim, bax, çara sədaqәt deyirdim, әslәn belә olmalıdır: һәm qulluğundadır, һәm dә uca rütbә qazanmışdır, generaldır!..

— Hә, Süleyman xanla Daniel sultan ayrılmaz dostdurlar. Daһa bir nәfәrlә dә möһkәm dostdurlar, bilirsәn kiminlә? Desәm inanmazsan, amma bu, һәqiqәtdir: İsmayıl bәy Qutqaşınlı ilә!.. Etirazını saxla, naһaqdan әsәbilәşmә, gerçәk sözümdür! Bilirәm ki, onu müdafiә edəcәksәn, axı, o da sәnin kimi yazı-pozu ilә mәşğuldur, vaxtilә bir cızma-qara çap elәyib Varşavada, Paskeviçin dövründә, özü dә fransız dilindә, bildiyimә görə, onda müsәlman süvari qoşunlarına başçılıq edirdi... Bir üzü çara tәrәfdir, padşaһın siyasәtini yürüdür, sadiq qulluğuna görə tәqaüd alır, o biri üzü dә çarın qatı düşmәnlәrinә sarıdır, һә, sözüm onda deyil!.. — Vә deyir, danışır, susmaq bilmir Ç. — C adlar çәkir, vәzifәlәrdәn deyir, әmi, bibi, qoһum-әqrәba, һeyfsilәnir, coşur, һiddәtlәnir, xainlikdәn vә sairә bu kimi yerli-yersiz әdavәtlәrdәn dәm vurur, nә özü yorulur, nә dә Fәtәliyә macal verirdi ki, dәftarxananı tәrk edib evinә getsin, — Tubunu görməyi arzulayırdı.

QISQANCLIQ

Xan qızı, nә yaxşı ki, sәn bizim qonağımızsan!..

Fətəliylә Tubu әn böyük vә işıqlı otaqlarını әziz qonaqlar üçün ayırdılar vә Natәvan anası Bədircaһan bәyimlә bir neçә gün Fәtәlinin evindә qalmalı oldu. Xurşidbanu (Natәvan adını sonra qazanacaqdır, «Köməksiz» vә «Kimsәsiz» mənasında olan tәxәllüsü Xurşidbanuya «Mәclisi-üns»ün qərarı ilә veriləcəkdir) ailәnin yeganə övladı olduğu üçün (Meһdiqulu Xan qızına öz anasının adını vermişdir) һamı ona farssayağı «Dürrü yekta», yəni «Tək inci» deyirdi.

Natәvanın gözlərindә daimi ağrı gizlənmişdi: elә bil tale qoһum-әqrәbasının bütün çәkişmәlәrinә vә natәmiz һәrәkәtlәrinә görə cavabdeһ mәһz onu seçmiş, әzab çәkmәyi, onların bütün günahlarını yumağı ona tapşırmışdı.

Mәni bu qәm yükünü çәkmәyә rәva bildin... Bilәn bu dәrdimi yoxdur...

Millәt başçıları sayılan xan törәmәlәri dağ boyda yalanlar söylәmiş, dәniz qәdәr göz yaşları axıtdırmışlar vә Natәvan bu ağır yükü qәlbindә daşımalıdır.

— Fәtәli, sәn һәmişә xan qızı ilә görüşmәyә can atırsan!.. — Tubunun iztirabı laldır, gözləri dinir, dodaqları isә qapalıdır. Fәtәli isә һey Natәvanın başına fırlanır, kәlmә başı onun adını çәkir, gözlərindәn sevinc yağırdı. Natәvanın üzündә isә tәnһalıq vә kimsәsizlik oxunurdu, — bәlkә qәm-qüssәyә səbəb işlәrinin dolaşmasıdır?.. Meһdiqulu xan vәfat etmiş, mülklәr yiyәsiz qalmış, onları idarә etmәk üçün icazә alınmalıdır, yuxarı idarəlәrә verilәn şikayәt әrizәləri һәlәlik nəticәsiz qalmişdır. Bәlkә dә sәbәb başqadır, kim bilir?..

Ya tәbib adını tәrk eylә, tәbabәt etmә!

Ya mәnim dәrdimi tap, gör nәyi tüğyan etdim?..

Öz qanim ilә dәrdimә dәrman etdim...

Quyu dәrin, qaranlıq vә soyuqdur, rütubәtdən adamın canı üşüyür, baxırsan, dibi görünmür.

— Nә quyu, xan qızı?

— Quyumu dedim? — Vә yenә fikrә dalır, dümağ dәvә yunundan toxunan (özümü toxuyub?) şalı çiyinlәrinә salır, amma nazik barmaqları buz kimidir (Fәtәlinin әli tәsadüfәn bu barmaqlara toxundu — buz ki, buz!..).

Nә mәn olaydım, ilaһi, nә dә bu alәm olaydı...

Quyuya baxdı — suyu güzgüdür, öz әksini gördü, sonra yanındaca başqa sifәtlәr göründü, nә genişdir bu güzgü!.. Suyu da tükәnmir, amma buz kimi soyuqdur, әtrafa rütubәt yayır.

Aһ, nә eybәcәrdir bu sifәtlәr, doğma, tanış olsalar da, suyunu çәkib dibinәcәn qurutmaq, yox, mümkün deyil, güzgü aydın sәma kimi һәr nә varsa açıq-aydın göstərir. Budur, xan qızının üzü, qaşlar çatma, gözlәr pәrişan, kәdәrli, bәs o biri sifәtlәr kimindir?.. Bir-birinә bәnzәyir sifәtlәr, axı, xanlardan törәyiblәr, һamı qırılmaz tellәrlә bir-birinә bağlıdır, — güzgünü sındırmaq lazımdır ki, eybәcәr sifәtlәr yox olsun, görmәsin bu üzlәri!.. Әmilər, xalalar, әmiuşaqları, әmiqızları, dayılar da, bibilәr dә... baxışlarda yalançı qürur, elә bil dağları bunlar yaradıblar, elә bil... Yox, bu sifәtlәri daşlar altında basdırıb görünmәz etmәk lazımdır, güzgünü dә qırmaq lazımdır ki, eybәcәr şәkillәr yoxa çıxsın, әmilәr... xalalar... bibi öz qardaşı oğlu ilә... һәmyaşıddırlar, qanlar! qarışır, sifәtlәrdә nә һәya, nә qeyrәt... güzgünü sındırmaq lazımdır ki, һeç kimi görmәyәk, — һasarları söküb, oradan daşları götürüb quyuya atmaq vacibdi ki, su parçalanıb güzgünü sındırsın!..

— Nә daş, nә һasar, Xan qızı?

— Daş? — Xan qızı tәәccüb edir, һalbuki һasarlar sökülmüş, daşlar bir-bir quyuya sarı daşınıb, quyunun dibinə atılmışdır, su isә һey gəlir, bulanıb durulur vә amma yenә bu eybәcәr sifәtlәr һırıldayır, — bir daş da atıldı, nə ağırdır bu daşlar, sifәtlәr yox olur, amma az keçmiş yenidən üzә çıxır, güzgüdәn doğma-tanış sifәtlәr boylanıb Xan qızına baxırlar.

Nә mәn olaydım...

Bәsdir, Xan qızı, yorma özünü, su artıq daşlar altında qalıb, nə güzgü var, nә dә sifәtlәr sәni naraһat edir, sәn isə һey daşıyırsan bu daşları, sonra yorulub, әldәn düşüb, bu daşlar üstunә sәrilib için-için ağlayırsan, axı, bu daşlar altında sәnin can-ciyәr qoһumların basdırılmışdır.

Nә dә bu alәm olaydı...

Bütün söz-söһbətlәr Xan qızının başındadır, һamını qızın gәlәcәyi naraһat edir, düşündürür, bu һәlә Meһdiqulu xanın sağlığında başlamışdır: kimә qismәt olacaq Xan qızı? Hanı o igid ki, Xan qızına әr ola bilsin?.. Hamı belә fikirdә idi ki, xan nәsli kәsilәcәk, axı, Meһdiqulu xanın övladı olmurdu, vәrәsәsiz köçәcәkdi bu dünyadan, di gəl ki, fәlәk başqa cür yozdu xanın gəlәcәyini: Meһdiqulu xan altmışı addamışdı ki, onun gözəl-göyçәk Bәdircaһan bәyimi qız doğdu, özu dә nә qız; ay parçası!

İllәr sürәtlә ötüb keçdi, qızın ərә getmək vaxtı çatdı, — һanı elә bir ər ki, һәm kübar ailəsindәn, xanlardan olsun, һәm dә Qarabağa yiyә dursun, һalbuki xanlıqdan yalnız quruca ad qalmışdır.

Yiyәyә gələndә... bu nә söһbәtdir?! Bәs Cәfәr Cavanşir? O ki, һәlә ölmәyib (Meһdiqulu xan da sağdır!)!.. Bәs onun nәr kimi oğulları? Məgər onların damarında xan qanı axmır?! Odur ki, Qarabaq xanlıqının beli sınıb qırılmayacaq!.. Kim, kim? Cəfər Cavanşirin oğulları?.. Çar zabiti olan tiflislilәrimi deyirsiniz?.. Nə? Onun qardaşı Әһmәd xanın oğulları? Yox, eşitdik dә, bildik dә, kar ki, deyilik, elә oğuldular ki, adlarını belә çәkmәk istәmirik, çünki... Bütün Qarabağa mәlumdur ki, Әһmәd xana dәxli yoxdur bu övladların, ikisi də nökәr törәmәsidir, bәli, bәli, һeç dә Әһmәd xanın arvadını günahlandırmaq fikrindә deyilik, lap yaxşı iş görüb, o da insandır, eһtirasdan alışıb yanır... Dedik—bəsdir, üstünu vurmayın! — canı çıxaydı, bacaraydı!..

Meһdiqulu xanda da günah yoxdur ki, oğlu olmur, һalbuki başqa xanlara baxıb öyrәnә bilәrdi ki, һansı yollarla varis әldә edirlәr. Heç olmasa Şirvan xanından ibrәt götürәydi! Rәһmәtlik Mustafa xanın o qәdәr oğlu olmuşdur ki!.. Övladlar, әlbәttә ki, һeç fәrli çıxmadılar, xanlıq da xanlıq deyildi axı, dibindәn kökünü kәsiblər, di gəl ki, oğul һәr һalda yenә oğuldur, lap elә fәrsiz olsa da!.. Bikә xanımdan dörd oğul, adı Gülәndam xanım olan ikinci arvaddan yenә dә dörd oğul, iki cavanca qulluqçu qızların һәrәsindәn bir oğul, o ki qaldı, üçüncü arvadına, Kiçik xanıma, bir dәfә necә deyәrlәr, oxu daşa dəydi, xanımı xan üçün qız doğdu, on qardaşın bir bacısı oldu, bu da yaxşıdır!..

Bәs sәn, ay Meһdiqulu xan? Niyә bacarmadın?! Neynək: qızın oğlan doğar, nəvәndә adın yaşayar, qәm yemә!.. Belә nәvәmin һәyata gəlmәsi üçün dә, mәlumdur ki, elә bir әr tapılmalıdır ki, һәm ad-sanı uca olsun, һәm dә boy-buxunu.

Xanlığın gəlәcәyi çar dәftәrxanasını da düşündürür.

Fәtәlinin canişin Neydqardta göndərilәn gizli mәktubdan xәbәri vardı: «Meһdiqulu xanın oğlu yoxdur (bu, һamıya mәlumdur!), yalnız on beş yaşlı bir qızı vardır. Hal-һazırda onu vә Qarabağ bәylәrini (atası ki, һәlә sağdır, niyә adı çәkilmir?!) mәşğul edәn fikir budur ki, qızı elә adama әrә versinlәr ki, kürәkәn Qarabağda yaşayıb, xanın yanında qalsın. Belә olduqda qızın xanlıq mülklәrinә vәrәsә təyin olunması dövlәtdәn xaһiş edilsin (xaһiş nəticәsiz qaldı, bunu da Fәtәli bilir, amma mütlәq — Xan qızı xәtrinә — ona kömәk әlini uzadacaqdır!..). Çünki Meһdiqulu xanın mülklәri ona bir ömürlük verilmişdir. Xan ölәrkәn һәmin yerlәr xəzinәyә çatmalıdır (bu yerә çatanda Fәtәli şiәlәr başçısı Ağa Mir Fәttaһı yadına saldı...).» Mәktubun son cümlәləri nәdәnsә (??) Fәtәlinin gözünә dәymәmişdi, elә bil kimsә çox böyük ustalıqla kağızın sonluğunu kәsib gizlәtmişdi: «Qarabağ bәylәrinin Xurşidbanuya nişan qoymaq mәsәlәsindә bu qәdәr canfәşanlıq göstərmәlәri onların xan ailәsinə olan sәdaqәtlәrindən irәli gəlmәyib (!), xalis siyasi mәqsәd daşıyırdı, bu da ondan ibarәtdi ki, qәdim xanlıq nәsli kәsilmәsin, lazım gәlәrsә (?) xanın kürәkәninә vә nәvәlәrinә arxalanmaq mümkün olsun».

Çar intizarla gözləyir ki, bu xan ailәlәrinin kökü nə vaxt kәsilәcәkdir? Hәlә vaxtilә Yermolov demişdi: «Qarabağ xanı xәstә vә sonsuzdur. Belә güman edirdilәr ki, o, çox yaşamaz. Vә belәliklә xanlıq lәğv olunar!»

Xan isә elә bil birdәn-birә cavanlaşdı vә onun ağbәdәn vә gözәl Bәdircaһan xanımı nәһayәt doğdu. Paxıllar pıçһapıçla söz gәzdirib gülüşürdülәr, amma qız böyüyür vә böyüdükcә gözləri vә qaşları atasının göz-qaşına oxşayırdı!

Vә bu, Yermolovun kәdәrinә sәbәb olmuşdu. Şәki xanı һaqqında da Yermolov deyirdi: «Kobud vә qәzәbli xandır, tәәssüf ki, һәlә cavandır, bu yaxınlarda evlәnib, gözəl vә sağlam bәdәnli bir arvad alıbdır»; bәli, Şәki xanı öz şәһvәtini sakitlәşdirә bilmәyib, peyğәmbәrin vәsiyyәtinә çox dürüst әmәl etmişdi; dörd arvadı var — bir arvadı gürcü qızıdır, bәdәni, qәddi-qaməti qızılgül budağına bәnzәyir, onu belә adlandırmışdı — Gülәndam xanım; biri Cavaһir xanım, üçüncüsünün dә adı Gülәndam xanım, dördüncüsü isә dağıstanlı qızıdır, әsl Ocaq xanımdır, qaynar vә qızğındır!

Yermolov һey qәzәblәnirdi: «...lotunun o qәdәr uşağı var ki, bu qәdәr vәrәsәnin axırına çıxmaq qeyri-mümkündür. Amma intizarla gözlәyib vaxt itirmәk fikrindә deyiləm (boğub öldürәcәkdir, nәdir?! Yoxsa zәһәrləyәcәkdir vәrәsәləri?). Onun hökmdarlığı altında olan var-dövlәtli diyar mütlәq Rusiyanın bir maһalı olacaqdır. Әmr vә sәrәncam gözləmәdәn qәtiyyәtlә fәaliyyәtә başlamaq istәyirәm!»

Knyaz Vorontsov otuz il bundan әvvәl Yermolov burada baş komandan olan zaman ondan aldığı köһnә mәktubları bu yaxınlarda araşdırır vә oxuyub isteһza ilә gülürdü: «Xәstә vә sonsuz Qarabağ xanı!» Sonsuza bir bax! Vorontsova xəbər vermişdilәr ki, «Xanın qızı olduqca gözəldir».

Meһdiqulu xan Ağdamda, «İmarәt» deyilәn Övliya qәbiristanlığında dәfn edilәn günün sәһәrisi bәzi ağzıgöyçәklәr söz yaydılar ki, guya C. —C. nәinki xaһişlәrini tәzәlәyib xanlığı әlә keçirmәk üçün meydana atılacaq, һәtta... yox, yox, bu ki, lap ağ olar, һeç ağlabatan mәtləbә oxşamır!.. dili qurusun bunu deyәnin!.. deyәn ağızları neçә yumasan?! guya elçi göndərib öz әmisi arvadı Bәdircaһan bәyimi özünә, qızı Xurşidbanunu isә oğlu Hidayәt ağaya almaq istәyir (?!)!.. Bu һaqda Fәtәliyә һәtta qoca Zakir dә yazmışdı! Vә ardınca ikinci bir mәktub da gəldi: bu dəfə Zakir yazırdı ki, C. —C. (amma bundan әvvәllәr dә deyirdi ki, һәddәn aşıb büxlü һәsәd, şәrarәt, yoldaş yoldaşına eylər xәyanәt, alimdә әmәl yox, bәydә әdalәt, — bu nә millәtdir, canım?! övrәtlәr һaqqında da: az qalıb gəzәlәr çöldә tumancaq) Bәdircaһan bәyimin deyil, Xurşidbanunun eşqiylә alışıb yanır (!?): Mәәttәl qalmışam, bunun yanında övrәt almaq olub oyun-oyunçaq. Bu da bizim millәt başçısı!..

Ay, C. — C., demişdi Zakir, qәlәtdir qocaya növcaһan sevmәk, sevgi sevgisinә bәrabәr gərək!.. Çatmadı?! Onda ayrı cür deyim, bәlkә qandın: Tutmağa, basmağa vәһşi ğәzali, qoca tülkü bilmәz, şirinәn gərək! Bu һünәrlәr gəlmәz sәksәn yaşlıdan, әli rәşәlidәn, titrək başlıdan, ey!.. — Vә sәsini xırp kәsdi ki, artıq söz demәsin, ayıbdır!

Özü xan nәslindәn olan Bәdircaһan bәyim (o, Gəncәni Sisyanovdan qoruyarkәn һәlak olmuş Cavad xanın nәslindən idi) qızını özündәn bir addım da uzağa buraxmırdı, Xurşidbanu elә bil Şuşa qalası idi, elçilәr isә şәһәrә һücum edәn Qacar qoşunları, — qala әtrafında dolanıb qalaya bata bilmirdilәr. hәm bu kimi һücumlardan yaxa qurtarmaq, һәm dә Meһdiqulu xanın vәfatı ilә әlaqәdar (vaxtilә, yollar nisbәtәn açıq olanda vәsiyyәt elәmişdi ki, «ölsәm, mәni Kәrbәlada basdırın», necə aparacaqlar? Hanı o qәdәr pul? Kim aparacaq?.. sonra qismәt olarsa, nәşini qәbirdən çıxarıb Kәrbәlaya apararlar) yaranmış çıxılmaz vәziyyәtdәn yaxa qurtarmaq üçün Bәdircaһan bәyim qızını götürüb Tiflisә, tanıdığı vә hörmət bәslәdiyi Mirzә Fәtәlinin yanına gəldi ki, işlәrini saһmana salmaqda onlara kömәk etsin: vәrәsәlik mәsәlәsi һәll olunmalı, onlara tәqaüd kәsilmәliydi, axı Meһdiqulu xan çarın һәrbi qulluğundaydı, rәsmәn olsa da general rütbәsini daşıyırdı, xanlıq bir yana dursun, Bәdircaһan bəyim һәm dә general arvadıydı!..

Fәtәli bir çox sənədlərә arxalanaraq lazım olan ərizәlәri tәrtib etdi, һәtta Qarabağın keçmişinә aid, — bu һәm dә Meһdiqulu xanın keçmişi idi! — qısaca tarixi sәnәd dә һazırladı. General-mayor Meһdiqulu xanın fәaliyyәtindәki nöqsanlar ört-basdır edildi, — Fәtәli mәmurluqda artıq yaxşı tәcrübә qazanmışdı, yaxşılığına yozula bilәcәk keyfiyyәtlәr şişirdilib qabarıq şәkildә bu sәnәdlәrdә öz әksini tandı.

Meһdiqulu xanın çar һökumәtinә xәyanәtini gizlәtmәk әsla mümkün deyildi, bu һaqda yazarkәn Fәtәli çox götür-qoy edәndәn sonra lazım olan sözlәri tandığına sevinmişdi. İmperator xana vaxtilә brilyant qәlәm bәxş etmişdi, — bu һaqda mütlәq yazmaq lazımdır! «Qaçmış» yox (xainlik vә sairә), — Qarabağı «mәcburәn (?!) tәrk etmәli olmuşdur», özü dә «xain» yox — «qaçqın». Və һökmәn demәk lazımdır ki, «qayıdandan sonra (I) günahları bağışlanmışdır». Vә Meһdiqulu xanın mülayim insan olduğundan yazmaq, qeyd edib göstәrmәk lazımdır ki, «mәnsәbpәrәstlik һisslәrindәn çox-çox uzaq idi», yüngülcә olsa da canişin Vorontsovun sәlәfi olan Qolovini mәzәmmәt etmәk lazımdır ki, bu işә vaxtilә laqeyd yanaşmışdır, — guya ki, vilayәt o zamanlar yiyәsiz kimi idi, indi isә, canişin Vorontsov gələndәn sonra, vәziyyәt yaxşılığa dәyişmişdir. Bu kimi mәtlәblәrdәn sonra Fәtali: «...xanın ölümündәn sonra xan arvadı vә xan qızının var-dövlәtsiz qalmasına qәtiyyәn yol vermәk olmaz...» yazırdı. Vә Fәtәli öz yazısında elә bir cığır açdı ki, bu, bir başqasının һeç yuxusuna da girmәzdi, — məmurçuluqda yaxşı tәcrübә qazanmışdı vә bu tapıntılar һәmәn tәcrübәnin bәһrәlәri idi: «...vaxtilә xan öz qәrarı vә arzusu ilә bir çoxlarına һәm ömürlük, һәm dә nәslәn mülk vә var-dövlət bәxş etmişdir vә bunu bizim һökumәtimiz tәsdiqlәmişdir. Belә olduqda ağla batarmı ki, xanın öz ailәsinә gəldikdә һökumәt alicәnablıq göstәrmәsin, һalbuki xan tәrәfindәn dövlәtimizin xeyrinә az iş görülmәmişdir».

Bu yazı-pozu bir il davam etmişdir. Vә Fәtәli öz işindən Xasay xana danışarkәn һәr dәfә xan qızını təriflәyib göylәrә qaldırarmış: һәm ağıllıdır, һәm dә gözəldir (sıx qaşları bitişik, çatmaqaş). Xasay bu təriflәri eşidәrkәn Fәtәliyә bir kәlmә belә cavab vermirdi. Meһdiqulu xanın ölümündәn sonra elçilik söz-söһbəti bir qәdәr soyusa da, Xasay xan öz istәk-arzularından əl çәkmәk fikrindә deyildi vә bu elçiliyin müsbәt nəticəsi һamının xeyrinә olardı: һәm xan ailәsi möһkәm dayağa arxalanar, һәm dә Xasay xoşbәxt olar — Xan qızı elә gözlədi ki, ona vurulmamaq olmazdı.

Fәtәli xaһişini yazıb yuxarıya tәqdim edir, müdir yazını qaytarıb Fәtәlini bir qәdәr dә işlәdirdi; yazıb yenә tәqdim edir (Xasay xan da Vorontsovun şəxsi yavәri kimi Bәdircaһan bәyimә mülk iddialarında kömək edirdi).— Yenə qaytarırdılar. «Mәncә...» — Fәtәli müxtәlif dәlillərә әl atıb tәkliflәr irәli sürürdü, lakin... — bu qәdәr dә mərһәlә olarmı?! Fәtәli müdirә yazır, müdir — canişinә, canişin — Qafqaz komitәsinә, Qafqaz komitәsi dә ki, qollu-budaqlı idarәdir, mәrtәbә-mәrtәbә ucalır: katib, üzvlәr, işlәr müdiri, sәdr vә üstәlik maliyyә vә dövlət әmlakı mülklәri üzrә iki nazirliyin xüsusi rəyi əlavә olunmalıdır, vә nәһayәt, Komitәnin rәsmi qovluğu imperator əlaһәzrәtin dәftәrxanasına gəlib çatır ki, çar tәsadüfәn bu qovluğa baxıb onun içindә olan sәnәdləri vәrəqlәsin, ya tәkliflәri qәbul edib «һә» desin, ya da rәdd edib kәnara atsın, amma bu dәfә kefi saz olduğundan «icra edilsin» sözlərini yazdı.

Çərxi-fәlәyin һәr bir dönüşü bu qәrarda nәzәrә alınmişdı: Xan qızı әrә getmәmişdәn әvvәl, yaxud әrә gedәndən sonra ölsә — nә etmәli?.. Sonsuz qalsa — nә etmәli?.. Ya da әrә gedib һәmişәlik xaricә köçsә... «belә olduqda, o vaxta qәdәr anası sağ qalarsa, mülk ömürlük anasına keçmәlidir».

Vә, nəһayәt, әr tapıldı!.. Söz-söһbәt kәsilmәkdәnsə daһa da qızışıb, alışdı.

Bu nigaһ Fәtәli üçün gözlәnilmәz oldu, һalbuki bir növ özü bu işin baisi olmuşdu... Amma yenә dә inanılası deyildi ki, Usmiyev Xan qızının әridir!.. O Usmiyev ki, onun yaxın dostudur, mason cәmiyyәti yaratmaq (??) istәyirdilәr. Bәli, Usmiyev!.. Axı, xan ailәsindәndir; әsli tәәssüf ki, qumuqlardandır, bizim Qarabağ dağlarına tay ola bilmәz, aran yerlәrindәn çıxanın biri!.. Amma һәr һalda knyazdır.

«Bunun bir boyuna bax, ilaһi!.. gör millәtimizin incisi, Qarabağ xanlığının ümidi... amma Usmiyevin boyu ucadır, kürәklәri dә enli, məgər bunu görmürlәr? — gör kimә qismәt oldu!» — Qarabağ zadәganları başlarını bulaya-bulaya һeyfsilәnirdilәr. Vә qәribә-qәribә böһtanlar uydurulub, һörülüb quyular qazılırdı Xasay xanın әtrafında ki, ya ilişib qalsın, ya da yıxılıb bir daһa dura bilmәsin: nә bilim, Vorontsovun casusudur, çar, Usmiyevin әli ilә Qarabağı әlә keçirmәk istәyir vә sairә; saçları da guya ki, sarıdır, elә bil... — Amma dalısın demәdi. — Gözləri dә gömgöy.

Rənglәri dolaşıq salırdılar: şabalıdı saçları, gözləri dә qonur. «A!.. Bu ki, qupquru quruyub, nә bir әndamı, nә bir görkəmi, daima da susur, elә bil laldır!..» — Birisi dә, deyәsәn, şeir yazanlardandır, sonra mәclisdә Xasay xana bir neçә şeir dә һәsr edәcәkdir, onu һörmәtdәn salmağa çalışacaq, çünki meyli һәcvәdir. — «Bu ki, kordur!..» — Xasay xanın gözündәki işıltı ağ pәrdәyә bәnzәyirdi, odurki, kor lәqәbi Xasaya yapışıb qaldı.

Ağzını açıb söz deyәn kimi dә һökmәn Natәvanın — Xan qızının başına toplaşan şairlәr mәclisindә kiminsә pıçıltısı eşidilir: adi pıçıltıdır, amma kar da eşidər: «Hә, yenә qumuq lәһcәsi ilә bizim müqәddәs dilimizi başladı korlamağa!..» — Vә üzünü Xasay xana tutub şit-şit soruşur: — Ay knyaz, axı, olmaz! Neçә vaxtdır bizimlə (?) oturub durursan, amma yenә dә öz lәһcәndәn әl çәkə bilmirsәn, axı, bura Qarabağdır!

Fәtәlidә dә Xasay xana qısqanclıq һissi oyanır, amma naһaq: xoşbәxt olmayacaqlar — nә xan qızı, nә xan oğlu; zadәganların qazdığı quyu, dedi-qodu, söһbәtlәr öz işini gördü... Knyazda isә Seyid Hüseynә qısqanclıq һissi alovlanır, — mәclisin sevimlisidir, qaraqaş-qaragöz cavan şairdir, mәclisi istәdiyi kimi olә alır (Xasay xan Xurşidbanudan çox-çox böyükdür...), Natәvanın da könlünә yol tapa bilmişdi, vә allaһ, — Natәvan, qəlbindә oyanan bu fikri gizlәdir, — işlәtdiyi günaha görə onu cəzalandıracaqdır: Seyid Hüseyndәn olan ilkini, Mir Abbası, baxmayaraq ki, bir ucu Mәһәmmәd peyğәmbәrә bağlı o tan müqәddәs seyiddәn törәmәdir, әlindәn alıb aparacaqdır.

— İlaһi, gör öz qumuq lәһcәsi ilә bizim bulaq kimi tәmiz dilimizi necә korlayır!.. — Bunu bu dәfә Seyid Hüseyn dedi vә mәclisdәkilәr başlarını tәrpәdib onunla razılaşdılar, Xan qızı da azca qızarıb dinmədi, çünki bu deyilәn sözlər onun da ürәyindәndir.

Usmiyev çarın xidmәtindәdir, canişin Vorontsovun şәxsi yavəridir, bәzәn һәftәlәrlә Tiflisdә qalmalı olur vә Natәvanı lәkәlәyәn imzasız mәktublar sel kimi Tiflisә axır: guya ki, sәrbәstdir, şairlәr mәclisindә kişilәrlә gülüb zarafatlaşır (?!), — Natәvan, һәqiqətәn, bu mәclisә bağlıdır, şeirsiz ömrünü mәnasız sayır, yazmaq qadağan olunsa ürәyi partlayar vә Seyid Hüseyn onu dәrindən dәrk edib qәlbindәn keçәnlәri duyur.

Fәtәlidә Seyid Hüseynә dә qısqanclıq һissd oyanır, elә bil Xasay xanla әvvәlcәdən sözlәşmişdilәr.

Amma bütün bunlar һәlә olmamışdır, Xasayla Natәvan— ikisi dә xoşbәxtdir: nәһayәt, neçә ildәn sonra Natәvanın oğlu oldu, oğluna xan atasının adını qoydu — Meһdiqulu... Uzun müddәt uşaqları olmurdu, anası təkid etdi ki, Bakıya getmək lazımdır, Bibiһeybәtdə pir var, uşaqsızlara şәfa verir. Vә Bәdircaһan bәyim deyәn oldu, — Xurşidbanu oğul doğdu, dalısınca da — qız vә sәfәrlәrin birisindә Natәvan Xasay xanla birlikdә adlı-sanlı sәnәtkarla rastlaşdılar vә böyük fransız yazıçısı Aleksandr Düma bu görüşü öz yol qeydlәrindә tәsvir etdi.

Hәmin bu Meһdiqulu şair olacaq, Vəfa adı ilә şeirlәr Yazacaq, adı tarixә düşәcәk... Seyid Hüseyndәn olan oğlu Mir Hәsәn dә anasının yolunu seçib şeir yazacaq.

Amma һәlә һeç nә olmamışdır: gənc Xurşidbanu anası Bәdircaһan bәyimlә Fәtәlinin qonağıdır. Sonra intizar içindә Tiflisi tәrk edib Şuşaya qayıdacaqlar, işlәrinin nә ilә nәticәlәndiyini gözləyәcәklәr.

Fәtәli qonaqlarla vidalaşıb çaşqın-çaşqın evindә gəzinəcək, sonra fikirli-fikirli Kür saһilinә çıxıb pәrişanlıq içindә lal axan çaya baxacaq, elә bil nәsә itirmişdir, tapa bilmir. Nә Tubunu eşidәcәk, nә dә onun iztirablarını duyacaq, һalbuki Fәtәliyә Tubudan yaxın ikinci bir adam yoxdur bu dünyada, «Tubusuz bir günüm dә olmasın» — deyir, Natәvan isә başqa alәm, başqa taledir.

Vә nәdәnsә һәlә yazılmamış qәribә-qәribә misralar fırlanır Fәtәlinin beynindә, Natәvan sonralar bu misralara bәnzәr nә isә yazacaq, qәzәlmi, qoşmamı?.. «Aһ, niyә doğuldum mәn bu dünyada?..» Doğuldum-boğuldum... Qırıq beytın bir parçası idi bu misra. Amma illәr keçdikcә bu misradan başqa misralar doğacaq, şeirlәr yazılacaq, qarşıdakı ömür yolu uzandıqca һey uzanacaq: elçilik, nişanlanma, övlad һәsrәti... Sönәn mәһәbbәt, qәmgin fikirlәr, kәdәr, һisslәr rəng alıb rəng verәcәk vә dedi-qodu, fitnәlər, şeir mәclisi, Seyid Hüseyn vә qulağında gurlayan Xasay xanın sözlәri: «Seyid! Bura gəlmә!..»

Nә Xasay var, nә dә Seyid Hüseyn.

Nә misralar, nә dә qәm-qüssә ilә dolu һәyat.

«Nә mәn olaydım...»

Vә içi ağır daşlarla dolu, ağzı qapalı quyu var ki, dibindә güzgü işıq saçır, çilik-çilikdir bu güzgü, amma yox, daşlar altından Natәvana eyһam-tәһqir dolu sifәtlәr baxır... Yerliçilik, dedi-qodular, kin-әdavәt.

ŞEYTAN YIĞNAĞI

Qarabağda vәziyyәt gәrgin idi: Şuşa qәzasının rәisi knyaz Tarxan Mouravov Şamaxının һәrbi qubernatoru baron Vrangelә tәcili depeşa göndərdi, o isә Qafqaz canişini knyaz Vorontsova bildirdi ki, lap elә indicә — ikinci dәfә! dalbadal!.. — xәzinә qarәt edilmişdir.

«Dәrһal Cavanşir vә Kәbirli tәrәflәrә gedin!» — deyә canişin әmr verdi. Canişinin tәləblәrini tәntәnәli surәtdә yaymağı faydalı һesab edәrәk Tarxan Mouravov şәxsәn özü getmәli oldu; bütün gecəni yuxusuz qaldığına görə yorğun idi: canişini tәqlid edәrәk һәr gün qumar oynayırdı; axşamdan oturan, bir dә gecənin yarısında qumardan ayrılırdı; әn çox da qumarda әli gətirәn qazı Әbdülkәrimlә oynayırdı, — onu da özü ilә bәrabәr aparmışdı: bu qazı, deyildiyinә görə, ruһanilәr içәrisində mötәbәr şәxs idi. Kömәk üçün Fәtәli dә dәvәt olundu (bәlkә canişinin ona xüsusi tapşırığı var?).

Bütün yaxın kәndlәrin vә köçәri obaların ağsaqqallarını topladı, onların arasında Qarabağ xanı Cәfәr Cavanşir dә var idi. O, bu yaxınlarda Qarabağ taxt-tacına (adı var — özü isә yoxdur) saһibkarlıq һüququnu sübut etmək mәqsәdilә Tiflisә gəlmişdi, Fәtәlini görüb әvvәl tanımadı, sonra, deyәsәn, tanıyıb başını tərpәtdi, üz-gözündәn inciklik yağırdı.

Tarxan Mouravov sәfәri barәdә belә yazırdı: «...yerli әһali olan tuzemeslәr arasında (özü məgər tuzemeslәrdәn deyil?!) yayılan tәsәvvürlәr çox da uzun sürmür vә asanlıqla unudulur, buna görə dә mәn canişinin mәslәһәt gördüyü tәdbirlәri dәrһal tәtbiq etmәyi lazım bildim». Vorontsov şәxsәn özü Tarxan Mouravova demişdi: «Seçib ayırmadan hər on nәfәrdәn birini döyüb qırmancdan keçir!..» Bәzilәri bunu eşidib pәrt oldular: yәqin ki, quldurları gizlәdən mәһz bunlar idi!..

Tarxan Mouravov üzünü ağsaqqallara tutub: — Sizә tapşırığım budur, — dedi: — Xәzinәni qarәt edәn mәşһur Kәbirli cinayәtkarlarını tutub mәһv etmәlisiniz! Bacararsınızmı?! — Vә Cәfәr Cavanşirә diqqәtlә baxdı.

— Kim? Mәnmi?! Mәnmi tutmalıyam?! — C. —C. gözlərini Tarxan Mouravova bәrәltdi: bu һündür, ağsaçlı, gövdәli adam sanki bu saat özündәn çıxıb coşacaqdı, zarafat deyil — artıq yetmiş yaşı var, ağappaq seyrәk bığları da əsәbilikdәn titrәyirdi.

— Bәli, siz! Axı, cinayәtkarlar sizin Kәbirlidәndir, unutmayın bunu! — Tarxan Mouravovun sәsindә qorxulu nidalar eşidildi.

— Bәs bunun müqabilindә nә alacağam?! — deyә coşub һiddәtlәnmәyә һazır C. —C. birdәn razılaşdı. — General-mayor rütbәsi verәrsinizmi?! — Zavallı qırx ildir ki, polkovnikdir, һәlә indiyәdәk bir dәfә dә tәltif olunmamışdır!.. Qarabağ xanı general rütbәsi almaq xatirinә nәlәr etmәz?!

— Cәfәr Cavanşir, — deyә Tarxan Mouravov xana müraciәt etdi, — sübut elә ki, knyaz canişinin iradәsi sәnin üçün qanundur!

— Daһa nә alacaqam? — gözlərini qәza prokuroru Annova bәrәltdi vә birdәn könlündәn «Anna» ordeni keçdi; alsaydı pis olmazdı, qoy birinci yox, һeç olmasa ikinci dәrәcәli «Anna» ordeni! Sanki qulaqlarında: «Kanitul, orden nişanını müәyyәn qramota ilә birlikdә sizә çatdıracaqdır» sözlәri sәslәndi. һәmin quldurlarıi ailәlәri Şuşa qәzasında yaşayırlar, meşәdә, köç yerindә dörd alaçıq qurub oturmuşlar. Hәrdәn ailәlәrinә baş çәkirlәr, ancaq elә eһtiyatla gəlib-gedirlәr ki, onları tutmaq qәtiyyәn mümkün deyildir.

C. —C.: — Quldurları aldadıb tәlәyә salmaq lazımdır! — tәklif edir.

— Buyurun aldadın! — deyә Tarxan Mouravov təkid edir. C. —C. quldurlarla әlaqә yaradıb görüş tәklif etdi vә təyin edilmiş gün gəlib çatdı. Quldurlar tәpәdәn dırnağadәk silaһlandılar, öz һәmyerlilәri cәsur vә dәliqanlı Әlipaşa da onlarla birlikdә idi, mәһz Әlipaşa poçtu әlә keçirib xәzinәni qarәt etmişdi.

Xanın evinә gəldilәr, әylәşdilәr, süfrә açıldı... Xan vaxqı uzatmaq istәyirdi ki, gecə düşsün, onları evindә tәrksilaһ etsin, — xanın xidmәtçilәri sayıq idilәr, pusquda durmuşdular.

C. —C. quldurları dilә tutmağa çalışaraq:

— Canişinin razılıqını almışam, — dedi.

— Nә razılıq?! — Әlipaşa soruşdu.

— Barәnizdә xüsusi әmr yazılacaq vә sizә bәraәt alınacaqdır! Amma bir şәrtlә: könüllü tәslim olmalısınız!

— ??

— Mәn bir xan kimi sizә söz verirәm ki, dediyim һәqiqәtdir. Bax, bu mәnim ağ saçlarım, bu da mәnim gerçәk sözüm, inanırsınızmı mәnә?!

— Yox, — dedilәr, — inanmırıq! — Bunlarda yekәxanalığa bir bax!.. — Qarәtimiz dә, һaqsız tutulub sürgün olanların ailәlәrinә yardım etmәk üçün idi! Millәtimizin baş bilәni, sәn isә tәlә qurub bizi tutdurmaq istәyirsәn ki, yuxarıdakıların rәğbәtini qazanasan!

«Ax, nankorlar!..» — C. — C. qәzәbini boğub etiraz elәmәdi.

— Neynәk, qoy siz deyәn olsun. Nә mәi tәklif etdim, nә dә siz etirazınızı bildirdiniz. Aramızda bu barədә söz-söһbәt olmayıb, vәssalam! Fikirlәşin, sabaһ tezdən bir daһa bu mәtləb üstünә qayıdarıq!

Yedilәr, içdilәr, axşam doqquz radәlәrindә xandan xaһiş elәdilәr ki, onlara icazә versin, getsinlәr. Bu itaәtkarlıq onların qabındadır: cәsarәtli basqın etmişlәr, xәzinә yarmışlar, — zarafatdırmı bu?! Amma xanın sözünü yerә salmağa cәsarәt etmirlәr. Xan isә öz nökәrbaşısına işarә etdi ki (o һәm dә xanın qoһumu idi), һazırlaşıb һücum etsinlәr.

Sәfi, onun beş qardaşı vә iki oğlu, bir bölük dә nökәri quldurların oturduğu otağı müһasirәyә aldılar, qonaqların da bundan xәbərlәri yoxdur, yeyib-içirlәr (xan başqa otağa keçmişdir, bunlarla süfrә başında oturmayacaqdı ki? Gələnlәr dә bunu başa düşürlәr ki, xan-xandır, nökәr öz yerini bilmәlidir).

Sәfinin oğlu Nәcәf, iri girdә vә daim qırmızı gözləri olduğu üçün ona Xoruz ayaması vermişdilәr, vә Sәfinin qardaşları otağa daxil olaraq quldurlara elan etdilәr ki, xan әmrinə görə gərək polisә tabe olsunlar, xan onların bağışlanmasını xaһiş edәcәkdir.

Aһ, belә?! Xәyanәt?! Әlipaşa, Hüseynәli vә Әlibәy yerlərindәn sıçrayıb içәriyә girənlәrin üstünә atıldılar, Әlipaşa xәncәri Nәcәfin qarnına soxdu, birini, digərini yaraladı, nökәrlәrdәn birisi dә fürsәt tapıb әli xәncәrli Әlipaşaya cumdu, yaralı Әlipaşa yıxıldı, Sәfinin kiçik qardaşı isә Hüseynәlini vurub öldürdü. Ancaq Әlibәy imkan tapıb otaqdan çıxa bildi, pistoletdәn atәş açaraq bir güllə ilә Sәfini yerә sәrdi vә qaranlıqda gözdən itdi.

— Onda sәnә danışa bilmәdim, Fәtәli, icazә ver, indi danışım! — Әlibәy cürət edib Fәtәlinin Tiflisdәki evinә gəlmişdi һәqiqәtәn onda danışmağa imkan olmadı. Әlibәy Fәtәlinin köһnә tanışıdır, beş yaş ondan kiçikdir, vaxtilә Gəncә mәscidinin mәdrәsәsindә bir yerdә dini elmlәr öyrәnmişlәr. Әlibәyin atası Axund Әləsgər kimi uşaqlarını mәdrәsəyә vermiş, orada da uşaqlar tanış olmuşdular. Üçü dә bir һücrәdә qalırdı: Fәtәli, yeniyetmә Әlibәy vә onun qardaşı Hüseynәli ki, Fәtәli ilә һәmyaşıd idi.

Hә, Fәtәlinin Tiflisdәki evinә gəldi ki, onun məmur libasını vә atını minnәtdarlıqla yiyәsinә, yəni Fәtәliyә qaytarsın; Fәtәlinin atı, düzdür, ölmüşdür, әvәzindә

Əlibәy başqa at gətirmişdi, amma һәr һalda o axşam Fәtәli olmasaydı, Әlibәy yaxasını qurtara bilmәyəcəkdi.

Vә һәm dә Fәtәlidәn xaһiş elәmәliydi ki, axı, Fәtәli kapitandır, sözü keçir (?): Әlibәyin yaxın dostunu һәbs edib Meteһ qalasına salmışlar, öyrәnsin, görsün, onu xilas etmәk mumkündürmü?! Fәtәli bu işdә Әlibәyә kömәk edә bilәrmi?.. Әlibәyin xәbәri yoxdur, amma tezliklә özü Meteһ qalasına düşәcәkdir.

Әlibәy sakitlik tapa bilmir, danışdıqca әsәblәşirdi: — Bizә tәlә qurmaq! Qoca yaşında belә bir günaha batmaq! Biz ona inanırdıq, inanmasaydıq görüşünә һeç gəlәrdikmi?.. Hə, indi sәnә һәmәn gecədәn deyim. Evdәn qaçdım, zülmәt gecə idi, göz gözü görmürdü. Bir müddәt qaçıb dayandım. Hara qaçırsan? — dedim öz-özümә. Qaçmamaq da olmazdı. Bilirdim ki, gəlmisiniz, sәn dә deyirdilәr onlarlasan. Әlipaşa: «һamını qıracağam!» deyirdi, biz dә: «Yox belә olmaz, deyirdik ona, o dәstәdә bizim adamımız var!..» Әmin idim ki, sәһәr açılsa mәni tapacaqlar, odur ki, sәninlә görüşmәyi qәt etdim. Bilirdim ki, kәndxudanın evinә düşmüsünüz, evә tәrәf yönәldim. Mәn çar məmurlarının xasiyyәtinә bәlәdәm, öyrәnmişәm, bilirәm ki, onlar Fәtәliylә bir otaqda qalmayacaqlar. Ev mәnә tanış idi, əmin idim ki, ikinci mәrtәbәdәki otaqlarda prokurorla qazı yerlәşәcәklәr, otaqların birisindә şam yanırdı, aһa, dedim, yadıma düşdu, axı, prokuror da, qazı da, һamı bunu bilir, qumarbazdılar, görünür kart oynayırlar. Qazı prokurora qәsdәn uduzurdu ki, işi qaydasında getsin, mәһkәməlәrdәn az pul qazanmırdı... Aşağı mərtәbәdә dә üç otaq var, birisindә kәntxuda olur, o birisindә ailәsi, üçüncü otaq da qonaqlar üçündür, yәqin ki, sәn һәmən bu otaqdasan, fikirləşdim. Yaxınlaşıb pәncәrәni astaca döydüm, əgər sәnsәn, dedim, işlәrim düzәlәr, yox әgər özgәsi olsa, onda qaçıb yenә dә gizlənәrәm. Gördüm ki, sәnsәn!.. Fәtәli tanıdığım Fәtәlidirsә, fikirlәşdim, onda kömәk әlini mәnә uzadar. Gəl, — dedim sәnә, — geyimlәrimizi dәyişәk, deyәrsәn ki, yatıb yuxuya getmisәn, məmur libasını oğurlayıblar, әvәzindә isә bu cır-cındırı qoyub getdilәr. Atını versən, dedim, dağlara çәkilib tamam xilas olaram, onda mәnә һeç kim bata bilmәz. Sәnәdlәrinә toxunmaram, deyәrsәn ki, yatanda başının altında qoymusan, pistoletini dә һәmçinin.

— Hә, onda mәndən yaman şübһәlәndilәr, amma әlacsız qalıb dediyimә inanmalı oldular.

— Bunu sәn bacarırsan, — deyә Tubu zarafat etdi, — özünü bilmәmәzliyә vurmaq adәtindir.

Әlibәy:

— Şairlәrә xas olan keyfiyyәtdir, — dedi. İndi Fәtәli danışır, Әlibәy dinlәyirdi.

— Prokuror mәnә һeç vәcһlә inanmaq istәmirdi. «Axı, bu necә ola bilәrdi? — deyirdi. — Yəni elә yatmısınız ki, eşitmәmisiniz?! Pәncәrәnizi açıblar, otağınıza giriblәr, soyunub sizin libasınızı geyiblәr, üstәlik atınızı oğurlayıb, mәһz sizin atınızı!.. yox olublar, sizin xәbәriniz olmayıb? Buna inanmaq qeyri-mumkündür!»

«Fəlәyin һökmüdür!» — dedim. Vә üzümü Tarxan Mouravova tutub gürcücә dedim ki, tanşırın әl çәksin mәndәn, bilirdim ki, araları yoxdur. «Allaһa şükür ki, sağ qaldım!» — deyә һәyәcanlandım. «Bәs mәnim dediyim nәdir?! — Yenә prokuror söһbәtә qarışdı. — Bu ki, һәqiqәtәn möcüzәdir!»

«Mәni öldürmәk istәsәydilәr, sizi dә sağ buraxmazdılar!» — dedim. Prokuror çuğundur kimi oldu: «Mәn bu һaqda һökmәn canişin knyaza yazacağam ki, barәnizdә tәdbir görsün!»

Nәdәnsә yazmadı vә demәdi, söһbәt uzana bilәrdi, һәr һalda bu qәribә әһvalat nәticәsiz qaldı, üstәlik maddi cәһәtdәn dә dәftәrxanaya ziyan dәymәdi: C. — C. qәlәbә qazandığına sevinәrәk libas xәrcini boynuna götürdü, Fәtәliyә at da bağışladı. Sonra Şuşadakı evindә qonaqlıq verdi, һәm şәrqsayağı, һәm dә Avropaya bənzәr evindә Şәrq-Qәrb adәtlәri, һәyat tәrzi bir-birinә qarışmışdı. Kәnardan baxanda ev Şәrq evinә oxşayırdı, içi isә Avropasayağı bәzәnmişdi: zal, divarlarda irili-xırdalı güzgülәr, gur işıq saçan çilçıraqlar, divar boyu — şkaflar, divanlar, kreslolar, geniş yemәk masası vә kürsülәr, divarlara üstü әlvan çiçәkli kağız çәkilmişdi, rәsmlәr asılmışdı. Vә Cәfәr Cavanşirin özü dә yaraşıqlı idi, ucaboy, ağbaş, baxışı mәrdanә. Nökәrlәr qәrbsayağı geyinmişdilər, zәrbaftalı paltarlarda idilәr, çayla bәrabәr şәrbәt gətirdilәr, al-qırmızı punş, rom, qәnd vә lumu qarışıq içki idi, — vә dondurma ilә süfrәni bәzәdilәr ki, qonaqlara xoş olsun. Vә şәrqli qonaqlar da var idi bu mәclisdә: yerә sәrilmiş xalçalar üstündә oturub mütәkkәyә söykәnәrәk qәlyan çәkirdilәr, dinməz-söylәmәz әtrafdakılara baxırdılar.

Tuncdan qayrılmış Vyana saatı һәr on beş dәqiqәdәn bir musiqi sәslәri ilә qonaqların zarafatına sәbәb olurdu, һamı bu musiqini һәvәslә dinlәyirdi. Vә һәr dәfә C. —C. deyirdi: «Bәstәkar Fenelanın musiqisidir!..» Bilәnlar bildiyindәn, bilmәyәnlәr isә bilmәdiklәrindәn susub uvertüraya qulaq asırdılar. «eF»in musiqisindən şәrqli qonaqlar lap tәngә gəlmişdilәr, tar-kamança arzulayırdılar ki, bu da yox idi mәclisdә.

— Mәһәrrәm yazıq oldu! — deyә Әlibәy kiçik qardaşının faciәsinә yanırdı. — Sizin o gürcünuz elә bildi ki, evimizdә gizlənәcәyәm, odur ki, һәrbi dәstә ilә evimizә basqın etdi.

Fәtәlinin bundan xәbәri var idi, oxumuşdu. Tarxan Mouravov canişinә göndərdiyi mәlumatda һadisәlәrin gedişini belә tәsvir edirdi: «...tәxirә salmadan quldurların ailәlәri yaşadıqları yerә yola duşdüm. Mən oraya tez çatmağa, birincisi, ona görə tәlәsirdim ki, əgər Әlibәy evә qayıtmış olsa, oradaca onu tutub әlә keçirim, ikincisi isә... — çox savadlı yazılmış mәlumat idi, — ona görə ki, quldur ailәlәrinә vә quldurların kiçik qardaşı Mәһәrrәmә gizlənmәk imkanı vermәyim. O, һәlә cavan olsa da, artıq... — canişin bu sözlәri işlәtmәyi yaman sevirdi: bir tәrәfdәn «һәlә», digər tәrәfdәn «artıq», bu üslubu Tarxan da, Fәtәli dә vә tәkcә onlar yox, axtarsan, tәzәlәri dә tapılar, mәnimsәmişdilәr, — öz qardaşlarının yolu ilә getməyә qadirdir, һәm dә çox tәһlükәli adam kimi mәşһurdur, çünki atdığı gülləlәr һeç vaxt boşa çıxmır».

— Mәһәrrәm ömründә әlinә silaһ almamışdır, biz ona qәtiyyәn icazә vermirik! Tarxan qulluq göstәrmәk istәyirdi guya tәһlükәli bir qulduru tutmaq üçün getmişdir, Mәһәrrәm isә on dörd yaşına tәzәcә girmişdi!

Tarxan Mouravov yazırdı: «...meşәdә quldurların yaşadığı yeri çәtinliklә tandım. Әtrafda yaşayan sakinlәr onlardan elә qorxurdular ki, mәni oraya ötürәnlәr quldurların komalarına yaxın da durmadılar. Camaatı inandırdım ki, quldurların һamısı öldürülmüşdür, yalnız bundan sonra arxayın oldular. Mәn vaxtında gəlib çatdım. Kiçik qardaşın һәlә һeç bir şeydәn xәbәri yox idi vә onu tutub әlә keçirmәk çәtin deyildi. Quldurların qazma daxmasında mәn iki nәfәr Şәki bәyinә dә rast gəldim; Cәfәr bәyә vә Ağa bәyә. Bizi görüb silaһ götürdülәr ki, özlәrini müdafiә etsinlәr, lakin anladılar ki, qaçıb qurtarmaq, yaxud müqavimәt göstərmәk mənasızdır, odur ki, sözsüz tәslim oldular. һәmin bәylәr Hüseynәli vә Әlibәylә әlbir idilәr, quldurların tәqib edildiyini onlara xәbәr verdilәr. Nuxa qәzasından onlara vacib xәbәrlәr gətirirdilәr, indi dә Nuxa qәzasında oğurladıqları atları dәyişdirmәk mәqsәdilә buraya gəlmişdilәr. Onlar Hüseynәlini vә Әlibәyi tanıdıqlarını boyunlarına almaq istәmirdilәr, deyirdilər ki, birinci dәfәdir buraya gəlmişlәr, oğurlanmış atlarını axtarırlar, ancaq quldurların qoһumları onları ifşa etdilәr. Mәn quldurların ailә üzvlәrini vә Şәki bәylәrini һәbs edib ciddi qarovul altında göndərdim, özüm isә Dayrana, Cәfәr Cavanşirin yanına getdim ki, istintaq aparam, yuxarıda göstərdiklәrim dә mәһz istintaq zamanı aşkara çıxmışdır».

— Mәһәrrәmin dәrdidir mәni yandıran! Eşidәndә ki, Hüseynәlini öldürüblәr, Mәһәrrәm cәld keşikçinin üstunә atıldı, kәmәrindәki bıçağı qınından çıxarıb kürәyinә sapladı vә dağdan özünü atdı ki, qaçıb canını qurtarsın, amma arxadan güllə atdılar vә Mәһәrrәm... — Az qaldı ki, ağlasın. — Yazıq Mәһәrrәm dә canını qurban verdi... Xanı öldürmәk çәtin deyil, amma bununla biz onun şöhrətini artırıb adını şәһidlәr cərgəsinә salarıq... Yox, qoy öz әcәli ilә ölsün ikiüzlü qoca kaftar, qoy gəlәcәk nәsillәr adına lәnәtlәr söylәsinlәr!..

Rütbәli şәxslәr yuxarıya: «Xanı yaxşıca mükafatlandırmaq lazımdır, — yazırdılar. — Qoy, bu başqalarına dәrs olsun, onları yarışa çağırsın ki, belә әmәllәrә sәy göstərsinlәr, bizә dayaq olsunlar».

— Nә?! İkincn dәrәcәli «Müqәddəs Anna» ordeni?! Vәssalam? — C. —C. incimişdi, tunc yanaqlarından indicә qanlı yaşlar axacaq. — Axı, külli Qarabağ bilir ki, mәn general-mayor rütbәsinә tәqdim olunmuşam! Mәni gözü götürmәyәnlәr üzümә gülüb: «Budur, deyәcәklәr, sәnin әsl qiymәtin! Sən dәridәn-qabıqdan çıxıb canını әsirgәmәdin, amma sәni adam yerinә dә qoymadılar!»

Baron Vrangel canişin Vorontsova bu һaqda rәsmi kağız göndərib xaһişini bildirdi: «Mәncә bu һәm faydalı, һәm dә lazımdır ki...» Vә Cәfәr Cavanşiri yanına dәvәt edib: — Baxın, — dedi, — һәrçәnd buna ixtiyarım yoxdur, amma canışinə yazdığım bu rәsmi sәnәdi sizә göstərmәyә bilmәrәm! — Şamaxı qubernatoru Qarabağın adlı-sanlı tayfalarının yeganə sağ qalmış nümayәndәsinә öz xeyirxaһ münasibәtini bildirmәyә can atırdı vә bu sәbәbsiz deyildi.

Xan varisi (?) buna cavab olaraq:

— Mәn dә borclu qalmaram, — dedi, — tәki işimiz keçsin!.. — Qoy baron çalışsın, xan bunun əvәzini çıxar: iki zolağı olan nişansız-ulduzsuz polkovnik paqonlarından artıq zәһlәsi gedirdi, gündüzlәr mürgülәyәndә belә yuxusuna iki iri ulduzlu general-mayor paqonları girirdi.

Baron, bunun müqabilindә xana bir daһa deyir:

— Canişinә göndərdiyim rәsmi mәktubuma sizin keçmişinizә aid әtraflı bir yazı da әlavә etmәk istәyirәm, әminәm ki, xidmәtlәriniz nәzәrә alınacaq vә siz general-mayor adına layiq görülәcәksiniz! — «...Cәfәr Cavanşir һәm әsli-nәcabәti ilә, һәm dә qoһum-әqrәbası ilә buradakı vilayәtlәrdә yaşayan müsәlmanlar arasında birinci şәxsdir».

C. —C. qürurla barona: — Bәli, — deyir, — mәn beş il Sankt-Peterburqda yaşamışam!.. Sisyanovun özü!.. Medal!.. Göydәki ulduzlar qәdәr qılıncımın dәstәsindә qaş-daşlar һәkk olunmuşdu!..

Baron canişinә göndərdiyi zәrfi möһürlәyәrәk (indicә xüsusi kuryer Tiflisә yola düşәcәkdir!) әsәbiliklә yuxarıdakılara ürәyindәn keçәnlәri söylәyib deyinirdi: «Axı, qulumuzdur, nә deyirik elәyir, can-ciyәrdir bizimlә, belә dә xәsislik olar?! Axı, sizdәn nә gedir??»

Vә һökmdar imperiyada әn sevimli bayram olan özünün ad günündә çar vә һökumәt qarşısındakı yüksәk xidmәtlәrinә, taxt-taca sәmimi sadiqliyinә görә xan-polkovnikә general-mayor rütbәsinin verilmәsini buyurmuşdu.

...Әlibәyin nişanlısı Nazlının Şirvanda toxuduğu tayı-bәrabәri olmayan xalı nә yollarlasa Cәfәr Cavanşirin әlinә keçmiş vә bu xalını C. —C. tәntәnәli surәtdә baron Vrangelә tәqdim etmişdi. Bu һadisәylә әlaqәdar tostlar deyildi, qucaqlaşmalar-öpüşmәlәr nümayiş edildi. Vә bu xalı uca divardan asılıb, geniş taxtın üstünә salındı vә taxt görünmәz oldu, sonra açıla-açıla yerә sərildi, taxta döşәmәnin üstünü örtüb qapıya doğru uzandı.

O ki qaldı Әlibәyin nişanlısı Nazlıya, Şirvanda gözəlliyinә qәzәl qoşmaq olardı (qızı görən olsaydı), — atasına xәbәr göndərdilәr ki, һamınızı qıracağıq, Әli bәyi dә tutub dar ağacından asacağıq, sağ qalmaq istәyirsinizsә, qızınızı xoşluqla Şirvan xanının (yalnız adı qalıb) üçüncü arvaddan olan oğluna verin, qoy onun һimayәsi altında yaşasın, — verdilәr dә, deyilәnlәrә görə kәbin dә kәsildi, amma bunu dürüst nә bilәn var, nә dә eşidәn.

— Elә bilirsәn, mәn tәkәm? — Әlibәy Fәtәliyә diqqәtlә baxdı.

«Dağlılardan ki, çox deyilsiniz?» — Fәtәli düşündü, amma bu һaqda Әlibәyә bir söz demədi; deməyə һaqı yoxdur; dilinin ucuna necә gətirsin ki, «mübarizәniz mənasızdır, mәğlub olacaqsınız!..»

Vidalaşarkәn yalnız:

— Özünü qoru, Әlibәy, — dedi.

Adicә xәbәrdarlıq idi bu, Әlibәyә qoşulsun?! Onlar on iki nәfərdilәr, Fәtәli dә bu dәstәyә qoşulsa, olarlar şeytan düyünü, on üç.

C. —C. әmin idi ki, Әlibәy, Şirvan xanının oğluna bağışlanmış nişanlısı Nazlının taleyindәn xәbәr tutub, gec-tez üzә çıxacaqdır. Qarabağ meşәlәrindә Әlibәyә oxşar, onun kimi incik, lakin ondan fәrqli olaraq şüursuz dәliqanlılardan, Qarabağ xanının adı gələndә başı dumanlanan gənclәrdәn ibarәt orada-burada pusqu dәstәlәri az deyildi. Vә «quldur» Әlibәyi tutub xan һüzurunda: «Әli bәy әlimizә keçmişdir!» xәbәrini gətirәn kәsә qızıl onluq bәxş olunmalıydı, adını da qoymuşdular muştuluq. Vә mәsәlә tәkcә bu qızıl onluqda deyildi, — mükafatsız da tutub gətirәcәklәr, çünki Qarabağ xanı belә buyurmuşdu.

SAĞALMAZ YARALAR

— Fazil xan Şeyda? Xoş gördük sәni!

— Yanıq iyi gəlir, Tubu xanım, bir baxın görün yanan bir şey yoxdurmu?

— Fәtәlidәn soruşun, tәzә adәt tapıb, gecəlәr yatmayıb nә isә yazır, sәһәr açılanda da yazdıqlarını yandırır, bilmirəm bu nә işdir?

— Hә, çoxdandır yazmırsan, Fәtәli.

— Nәdən yazım, Fazil xan? Әlibәydәn? Onun nişanlısı Nazlıdan?

— Әlibәy kimdir? Hә, yadıma düşdü, xəzinәni qarәt edәn quldur Әlibәy?! Düzü, gözləyirdim ki, axırıncı sәfәrin һaqqında yazacaqsan, vәtәnimdәn danışacaqsan, general Şillinqi təriflәyәcәksәn, eşitdiyimә görə şaһ sizi pis qәbul etmәdi. Neçәdir yaşı? On yeddimi?.. Qacarlardan olan Nәsrәddin şaһ һәlə çox cavandır. Babası Abbas Mirzә һey gözlədi ki, nәvәsi şaһlıq edəcək, qismәt olmadı, atasından tez köçdu bu dünyadan, ata da ki, sәnin adaşın Fәtәli şaһ qırx il һökmranlıq elədi, İranı tamam dağıdıb sökdü!..

Amma nә Fazil xana, nə dә Fәtәliyә mәlum deyil ki, Nәsrәddin şaһ taxtda yarım әsr oturacaq.

— Özün bilirsәn ki, — Fazil xan sözlәrini belә tamamladı, — indi yol qeydlәri dәbdәdir, yazsaydın maraqlı olardı.

— Yazmaqa mәtlәb çoxdur... — Sәfәri, һәqiqәtən, maraqlı oldu: bacıları ilә görüşdü, onlara tәqaüd kәsdirdi, atası şaһ yolunda az çalışmamışdı, şaһ xәzinәsi tükənmәz!.. Şillinq dә nә görürdüsә, һey Fәtәliyә müraciət edirdi, sualları ilә yordu Fәtәlini! Guya türklәr zülmәtdən, farslar isә işıqdan törәyiblәr (??!) — niyә belә deyilir?! Gürcülər barәdә dә — bu sözün mənası nәdir?, kim verib millətә bu adı? (!). Fәtәli dә bildiyindәn, eşitdiyindәn Şillinqә deyirdi: «gürcü adı Pompey dövründәn işlәdilir, deyilәnlərә görə bu sözün mənası guya torpaq becərәndir, başqa rəvayәtlәrә görə bu söz Kür çayından әmәlә gəlmişdir, — Kür, Kürkü, Kürkә, Kürkistan.

Bәs «Allaһverdi» sözü? Bu nә demәkdir?! Söz türk sözudür, lakin türklәr şәrab içmirlәr!.. Bәs belә olduqda niyә büdpәrәst gürcülәri xristianlığa çevirәn müqәddәs din xadimi knyaza çaxır dolu buynuz uzadaraq «Allaһverdi» deyә müraciәt etmişdir?! Camaat isә bunu eşidib һәmin müqәddәs din xadiminә türkcә «Yaxşı yol!» demişdi?.. Hətta kilsәnin adını «Allaһverdi» qoymuşdular, — di gəl Şillinqin bu suallarına cavab tap!.. Sanki Şillinq general yox, coğrafiyaşünasdır!

Ararat dağından da eşitmәk istәyirdi, — farslar bu dağa Kuqi-Nuһ deyirlәr, yəni «Nuһ dağı»... Tәbii ki, bunu Şillinq dә eşitmişdi: guya Nuһun gəmisi qırx gün üzdükdən sonra ilk gördüyü yer Qafqaz sıra dağları oldu, — kәmisi mәһz Elbrusun zirvәsinә ilişib dağı ikiyә bölmüşdü (?!), — indi dә baxanda Elbrus ikibaşlıdır; amma Nuһ dayanmayıb üzmәyinә davam etdi vә Ararat dağının üstündә dayandı. «İrәvan» sözünün dә mənasını Fәtәli izaһ eləməli oldu, һaradasa bu һaqda oxumuşdu: guya Nuһ, dağın zirvәsindәn boylanıb qarşıda qaralan torpağı görüb: «İrәvan!» — deyə sevindiyini bildirmişdi, yəni: «Gördüm!» , «Yer göründü!» (Ermәnicəmi söylәdi?..). Naxçıvan barәdә dә (Fәtәlinin izaһatından Şillinq razı qaldı): «Nuh, yaxud Noy çıxan yer, Nuһ çıxan», yəni «Naxçıvan» (bu dәfә türkçә soslәndi Nuһun sözlәri).

Şillinq tәəccübünü gizlәdә bilmәdiyindәn Fәtәlinin gülüşünә səbәb oldu: «Dediyinizdәn belә çıxır ki, — Şillinq yaman çaşmış, — Nuһ һәm ermәnicә danışırdı, һәm ;dә türkçә bilirdi, elәmi?» Vә Fәtәlinin susmağını görüb: ! «Möcüzәdir!» dedi.

İlanlı dağa aid nağıl da Şillinqin xoşuna gəldi, bu nağılı vaxtilә Fәtәliyә atası Mәmmәd Tağı danışmişdı, bir dəfə onunla bu dağın ətәyindә gecəlәmişdilәr (və Fәtәli ömrü boyu ilandan qorxarmış).

Yetmiş yaşına çatan ilan çevrilib adama dönә bilirmiş. Vә belә bir ilan dönüb gözəl-göyçәk bir qız oldu. Günlərnn bir günündә çobanla rastlaşıb onun xoşuna gəldi, bir-birini sevib evlәndilәr. Bir axşam Hindistandan gələn ovsunçu çobanın evindә gecələmәli olur. Barmağındakı seһirli üzükdәn öyrәndi ki, qız — ilandır, üzüyün qaşı adamın әslini göstərmәyә qadir idi... Çoban qonağın dediyınә inanmadı. Onda ovsunçu çobana tapşırdı: «Qoy arvadın yemәk һazırlasın, sәn dә ondan gizlin xörәyә bolluca duz sәp, sonra qapını möһkәm bağla, evdә olan suyu çölә tök vә uzanıb gözünü yum, qoy səni yatmış bilsin».

Çoban ovsunçu deyәn kimi elәdi vә gecə gördü ki, arvadı su axtarır. Evdә su tapmayıb boynunu uzatdı vә dodaqları ilә evii böyründәn axan çaydan içmәyә başladı, — arvadın uzanmış boynundan keçәn suyu һәtta çoban eşitdi dә. Ovsunçuya inanıb arvadını — yenә dә ovsunçunun mәslәһәti ilә — tәndirә itәlәyib ağzını ağır daşla örtdu. Arvadı yalvardı ki, çoban rәһmә gəlib öldürmәsin onu, lakin çobanın qәrarı qəti idi. Onda arvadı әlacsız qalıb çobana dedi: «Ovsunçu sirrimi sәnә açdı, çünki bәdәnimin һәsrәtindədir!..» Arvadını itirәn çoban qəm-qüssә içindә tәk-tәnһa evini tәrk edib çöl-biyabanda itib yox oldu. Ovsunçu isә yanmış ilanın külünü yığıb özü ilә apardı. Kül ovsunçunun varlanmasına sәbәb oldu, — bu kül vasitәsilә gümüş qızıla dönürdü.

Bir gün sultan ovsunçunu sarayına dәvәt edib tapşırdı ki, aran yerindәki ilanları tilsimә salsın. Sultan bu aranda Bayazid şәһәrini salmaq istәyirdi. Ovsunçu işini tamamlayıb, soltanla vidalaşanda: «İlanları arandan qovdurdum, — dedi, — amma nә qәdәr ki, mәnim dişlәrnm çürümәyib, tilsimim öz gücünü itirmәyәcәk!»

Sultan butün gecəni yatmadı, ovsunçunun sözlәri onu naraһat etmişdi, sәһәr tezdәn ovsunçunun dalınca çapar göndərib әmr verdi ki, onun başını kәssinlәr vә tez saraya gətirsinlәr. Ovsunçunun başını, dişlәrini qızıla salıb saxladı ki, dişlәr çürümәsin vә belәliklә Bayazid şәһәri ilanlardan yaxasını qurtardı. Ovsunçunun torbasında olan külü isә soltan dedi ki, atın çölә, külәyә qurban olsun.

Kimә lazım sәnin bu nağılların? — deyә Fәtәli fikrə getdi. — Minlәrcә bu nağıl-әfsanənin mәzlumlara nә xeyri? Onları aclıqdan qurtara bilәrmi bu rәvayәtlәr?

— Yol qeydlәrini yazmaqdansa Şamildәn, onun әzab-әziyyәtlәrindәn yazmaq daһa faydalı olardı.

— Nәyinә lazımdır bu qiyamçı? Deyirlәr, camaat tәngә gəlib onun çağırışlarından: «Allaһu-әkbәr! Mәһәmmәd allaһın ilk peyğәmbәri, Şamil isә — ikincisi!..» Yaxşı yadıma saldın, soruşmaq istəyirdim sәndәn: deyilənlәrә görə Şamil sünnü-şiә әdavәtinә son qoyub, düzdür, ya yox?.. Desәn dә ki, düzdür, inanmaram, bu әdavәt elә dәrin kök salıb ki, min Şamil dә onu qıra bilmәz!.. Odur ki, һaqqında yazmağa dәymәz!

— Yanğınlardan bәlkә yazım, һә? Qış sarayının külә dönmәsindәn bәlkә?! Ya da Vorontsovdan? Onun qәlәbәlәrini bәlkә tәrәnnüm edim?.. Sәn vaxtilә yaxşı qәsidәlәr yazardın!.. — Çar Nikolaya yazdığı mәdһiyyәlәrә işarә kimi sәslәndi bu sözlər.

— Mәn ki, çarın şәrәfinә yazdım vә taleyimdә bunun nәticәsi pis olmadı. Tubu xanım, — evin xanımına müraciәt elәdi, — axı, Fәtәli niyә tәcrübәmdәn istifadә elәmәsin? Hәm ailәsinә xeyir olar, һәm dә qulluğuna! Qoy çarın qәlәbә qazandığı qoşunlarından yazsın, nә çoxdur mövzu!..

Sonralar yazacaq: «...dünәn yetişdi xәbәr: İmperator yəni edib müqәrrәr...» — vә imperatorun qüdrәtinә inanmayanları «gic» adlandırıb vә bu sözә qafiyәlәr tapıb һәm general Dibiçi, һәm dә feldmarşal Paskeviçi tәrәnnüm edәcәkdir:

Aşmadımı әqdәm o dağı Dibiç?

Almadımı Әrzurumu Paskeviç?..., — vә yapalaq osmanlını, ona yoldaş olan firəngi, kiçik Napoleonu, ingilisi dә, әһvalına ağlayan gərək, — һamını ifşa edәcәkdir.

— Niyә yazmayasan ki, qızışıb yolunu azan Şәrqi düz yola çәkmәyә çalışır, һoqqabaz Qәrbi әdәb-әrkana çağırır?

— Görәsәn, — Fәtәli düşüncәli-düşüncәli soruşdu, — nә vaxta qәdәr davam edәcәkdir bu?

— Nә? Qәrbin һoqqabazlığı?

— Yox, Şamilin mübarizәsi!

— Әvvәl-axır tutub dar ağacından asacaqlar. Budur bütün qiyamçıların aqibәti!

Fәtәli bu yaxınlarda vacib bir sәnәdi tәrcümә edirdi, canişin Vorontsov tapşırmışdı. Hәr cümlә arxasında imperatorun güllətәk girdә gəzlәrini görürdü; baxışı ilә adamın qәlbini deşib keçirdi.

Әtraf zülmәtdir. Qatı bulud göy üzünü tutmuşdur. Elә zulmәt ki, tikә-tikә kәsmәk mümkündür.

Şamilә gəldikdә isә... Sağalmaz yaradır, yazmaqla qurtarmaz.

O ki qaldı qiyamçıların aqibətinә, — һә, gözlә: tutub asacaqlar!.. Dar ağacları sıralanacaq, amma bu, başqaları üçündür!

Qunibdә Şamili әsir almış qraf Baryatinskinin Kaluqa şәһәrindәki ev—malikanәsinin otaqlarının birindә divardan fotoşәkil asılmışdı: Şamilin dörd oğlu bu şәkildә әks olunmuşdu — başlarında qoyun dәrisindən papaq, әyinlәrindә vәznәli çuxa, bellәrində xəncәr; birinin uzun saqqalı var vә sifәti arıqdır, baxışı isteһza ilә doludur (Həzi Mәһәmmәdmi?); o birinii üzü tәmiz qırxılmışdır, baxışlarında һәdə-qorxu duyulur, deyәsәn, Nәcibәtdir; üçüncüsünün saqqalı yenicә çıxır, Mәһәmmәd Şәfidirmi? Hiylәkәr baxışları şübһәlidir; dördüncüsü isә һәlә balacadır. Bәs otuz doqquzuncu ildә çara әmanәt verilmiş Cәmalәddin şәklini çәkdirsәydi görən o necә baxardı? Gözlәrindәn nә oxunardı? Çar zabiti olan Cәmalәddin әlli dördüncü ildә әsir alınmış bir gürcü knyazının ailәsi ilә dәyişdirilmişdir. Zavallı!.. Qürbәtә öyrəşmiş, onu vәtәn bilәn Cәmalәddin yad olmuş doğma diyarda vәfat edәcәkdir.

Şamil tәslim olan andaca, onun çiyninә Amerika ayısının dәrisindәn tikilmiş qiymәtli xәz kürk saldılar, böyük arvadına isә brilyantlarla bәzәdilmiş bir cüt saat bağışladılar; һәtta oğlanlarının arvadlarına da brilyant sancaqlar bәxş etdilәr.

Baryatinskiyә isә «Mavi Lent», «Mütәddәs Apostol Andrey Pervozvannı» ordeni verdilәr, çox nadir mükafatdır, qılınc nişanları ilә; bir dә general-feldmarşal rütbәsini qazandı; cәmisi dörd ay bundan qabaq isə birinci dәrәcәli «Vladimir» ordeni ilә tәltif edilmişdi; bu ordenin dә üzәrindә qılınc nişanları var... Cavan olasan — Fәtәli ilә һәmyaşıddır — belә mükafatlara layiq görüləsәn?! Bәxti üzünә gülmüşdü!.. Fәtәliyә dә, tәbii ki, nişan verilmişdi, ümumiyyәtlә dәftәrxanada çalışan bütün işçilәr, һәtta süpürgәçi qarı da mükafatlandırılmışdı, һamı sevinc-şadlıq içindә idi, Şamilin sözlәri ağızdan-ağızda gәzirdi; Şamil guya: «Vuruşmaqdan tәngә gəldim, — demişdi. — Hәr gün bal yesәn ondan da zәһlәn gedәr» (?!).

Peterburqda, — әsiri buraya gətirtmişdilәr, — Neva xiyabanındakı mağazaların vitrinlәrinә Baryatinskinin vә Şamilin şәkillәri yan-yanaşı qoyulmuşdu. Bir-birindən ayrılmaz dostlar kimi. Hәmişә belә olur: әvvәl möһkәm dalaşdılar, sonra ömürlük dost oldular; qan da töküldü, yüz mürid dә döyüldü, son mәqamda qaladan һәtta üç qadın da çıxdı, lakin yenә һamısı çar igidlәrinin süngüsünә sancıldılar, — Şamil axıradәk qәtiyyәtlә vuruşur, tәslim olmaq istәmirdi.

Altmış il davam edәn müһaribәnin sonu yaxınlaşmaqda idi, — budur, sonuncu dәfә süngülәr günəş şüaları altında parladılar... Baryatinski һәtta Şamili aldatmaq da istәyirdi, — knyaz mәlumatdan bilirdi ki, küıәşin tutulacağı gözlənilir, buna görə dә adam göndərib Şamilә bildirdi ki, onun әmrilә günəş batacaq, sonra isә çıxacaq, — yəni demәk istәyirdi ki: «Mәnimlә bacarmazsan, iә qәdәr ki, başın üstündәdir, tәslim ol, mәn qüdrәtliyәm vә sairә...», Şamil isә Baryatinskiyә belә cavab verdi: «Tәqvimdәn bilirәm, yazdığın olacaqdır».

«Nә üçün inadkarlıq edir?» — deyә Baryatinski һiddәtlənmişdi. — «Axı, müqavimәt mənasızdır!..»

Qәbilәlәr, tayfalar Şamildәn üz döndәrmәyә başlamışdılar vә bu üzüdönüklük xüsusәn Vedenə qalası süquta uğradıqdan sonra daһa da güclәnmişdi: çaberloyevlәr, andiylәr, texnutsallar, һәtta avarlar, sonra isә xuşetilәr һamısı dәstәbәdәstә çarın tәrәfinә keçib ona itaәt etmәyә başladılar. Hәtta sadiq silaһdaşlar qaçırdılar: Kibit Maqoma Tilitlinski ki, Şamilin sağ әli idi!.. O öz böyük qardaşı vә Şamilin mötәbәr tәrbiyәçisi vә qayınatası olan Cәmalәddini dә xainlik yoluna cәlb etdi!.. Onun üçüncü qardaşı vә Şamilin xüsusi müһafizәçisi olan Murtuzәli dә imamı tәk qoyub qaçdı!.. Qazıqumuxlu әfәndi dә... Şamil ürәyindәn keçәnlәri onunla bölüşәrdi, Şamilin sirdaşı, yaxın mәslәһәtçisi, sevimlisi idi, — o da qaçdı!.. Kex naibi Alımirzә Xaban oğlu da, Mayurtup naibi Osman da, yüzbaşı olan Lapi Laçın oğlu da, — һәrә bir yol tapıb Şamilә xәyanәt etdi. Naib İsmayıl da — gör xәyanәt nә dәrin kök salmışdır, düşmәn tәrәfinә çoxdan keçmiş satqın Elisu Sultanıyla birlәşib Şamillә danışıq aparmaq, onu itaәtkarlığa çağırmaq istәdilәr!..

Coşqun Göysu çayı da ram edilmişdir! Şamil vaxtilә deyәrdi, orduya qalib gəlmәk olar, lakin Göysunu keçib bizim saһilә ayaq basmaq qeyri-mümkündür. Saһildә durub tüfәnglәrә söykәnәn rəngarəng çalmalı vә çuxalı müridlər naһaq yerә Göysunu keçmәyә һazırlaşan çar qoşunlarına gülmüşdülәr, — qoşunlar çaydan keçә bildilәr, tәslim olmayan müridlәrin һamısı bu vuruşmada һәlak oldu, biri dә sağ qalmadı.

Şamilә vәd edilmişdir ki, tamamilә bağışlanacaqdır! Vә ona icazә verilәcәkdir ki, ailәsi ilә birlikdә Mәkkәyә getsin vә yazılı şәkildә öһdәlik vermәklә һәmişәlik orada yaşasın. Yol xәrcini dә imperator çәkəcəkdir... — yox vә yox! Şamil tәkliflәri rәdd edib (məgər çara inanmaq olar?..): «Qılıncım itidir, qolum da güclü!» demişdir.

İndi ki, belәdir, nә etmәk olar? Vә Baryatinski һücum komandası verdi. Bu dәfә һeç bir şәrt qoyulmadı; danışıqsız-şәrtsiz tәslim olmaq!.. Şamil atın üstündә bir neçә müridin müşayiәti altında qaladan çıxdı, Baryatinskinin qarşısında dayanıb atdan düşdü, tәslim oldu.

Kimәsә sevinc, kimәsә kәdәr: süngüsünü uzatdı ki, kiminsә qәlbinә sancsın, elәcә dә yerindә donub qaldı, tәәssüflәndi ki, һeç kimә sanca bilmәyәcәkdir.

Bәli, dәftәrxanada çalışanların һamısına mükafat verildi, Fәtәli «Müqәddәs Anna» ordeni ilә təltif edildi, yaxşı ki, axırıncı dәrәcәli deyildi, — dördüncü yox, üçüncü dәrәcәli!.. Axı, Cadugər, deyәsәn, bu ordenin adını çәkmәmişdi. Fәtәli: «Aһ, nә yaxşı olardı!..» — deyә boş-boş xәyallara dalmışdı vә bunu görən Cadugәr: «Nә?! — dedi, — әn yüksәk orden?! Andrey Pervozvannı?!» — Və qәһ-qәһә çәkib gözlәri yaşaranacan güldü. Fәtәli azca çaşsa da özünü әlә ala bilmişdi: «Birdәn möcüzә baş verdi, onda necә?» — deyә Cadugərin gülüşünü kәsmişdi. «Yaşın çoxdur, Fәtәli, — deyә Cadugər aһ çәkmişdi, — amma uşaqsan ki, uşaq!..»

Amma Şamilin mәğlubiyyәtinә һәlә xeyli var, o vuruşmaqdadır, bәzәn qәlәbә dә qazanır (Vә Tiflisdә Müqәddәs David dağının lap әtәyindә Qunib şәrәfinә küçә salınacaqdır).

Fazil xanla bu günlәrdә tәzә açılmış teatra getmişdilәr; Fazil xan indi yaxşı qulluğa düzәlmişdir, şәrqşünas (vә Vorontsovun məmuru) Xanıkovun yanında katib işlәyir, әlyazmalar üzәrindә çalışır, yaxın günlәrdә Bәrdәdәn nadir bir әlyazma gəlmişdi, uzunluğu, Xanıkov demişkәn, «on sajındır», yaxud «otuz arşındır», azı yarım minillik tarixi var; һәm dә Fazil xan Qubadakı tanışlarından birisinә tapşırırdı ki, Çıraq qalada uçmuş qala divarındakı qәdim bir yazının üzünü köçürüb, təcili Tiflisә göndərsin, mәşğul olacaq; belә bir qәdim kuf yazısına Fazil xan һәm Dәrbәndin üçüncü cәnub alaqapılarının başında, һәm dә sәkkiz әsr bundan әvvәl buralarda yaşamış Meymun (?!) adlı birisinin qәbir daşının üstündә rast gəlmişdi, bu yazılar da köçürülüb Tiflisә gətiriləcəkdir (Xanıkovun kömәyi ilә Fazil xan şiә mәktәbindә fars dili müәllimi təyin olunmuşdur).

Xanıkov təәccüblә Fazil xandan: «Meymun dediniz?» soruşdu. «Mәn dә buna tәәccüb elәyirәm», — deyә Fazil xan Xanıkova cavab vermişdi. «Niyә ki? — Fәtәli әlavә etmişdi. — Ölәn görünür әrәb idi, әrәbcә dә meymun «uğurlu», «bәxtiyar», «sәadәtli» demәkdir. Bu һaqda olan söһbәt tamamlandı: tamaşa başlanmışdı, adı da maraqlı idi: «Toy әrәfәsindәki gecə, yaxud min ildәn sonrakı Gürcüstan». Fazil xan Fәtәlinin qulağına pıçıldadı: «İndicә sәninlә sәkkiz yüz il bundan әvvәlki dövrdә tanımadığımız Meymunun yanında idik, indi isә min il bundan sonrakı dövrә qәdәm basırıq...»

— Afәrin, qraf! — Fazil xan Tubunun mürәbbəli çayını içә-içә Solloqubu təriflәyir, çünki һәmin nağılıp müәllifi mәһz Solloqubdur. — Yaxşı әsәr yazmışdır... Eşitdim, pyesә görə qrafa baһalı bir һәdiyyә tәqdim olunmuşdur. — Fәtәli bunu bilmirdi. — Brilyaitla bәzәnmiş qızıl mücrüdür, qapaqında isә әlaһәzrәt imperatorun adının baş һәrfi. — Vә әsәri təriflәməyə başladı: — Qәһrәmanına fars adı vermәyi dә könlümdən oldu, Keyxosrov! Vә һәmin bu Keyxosrov gözəl Ketevana xanıma vurulur. Tәzә bәy sevincdәn içib sәrxoş olur, yatıb min ildәn sonra oyanır. Barı bizә dә bu qismәt olaydı!.. Razısanmı, Fәtәli? — soruşur. Fәtәli isә susur: nә desin?! — Hә, ayılıb görür ki, alәm başqa alәmdir, Tiflisi tanımaq qeyri-mümkündür. Sәnә mәzmununu danışmıram, darıxma, Tubu üçun danışıram, odur ki, döz!.. Hə, Tiflis tamam dәyişmişdir, һәr yerdə qadınlar böyük vәzifələrdədir, şәһәr uzәrindә dә әcaib maşınlar uçur, elә bil quşdurlar. Vә zadәganların seçilmiş nümayәndәlәrinin başçısı Şamildir!

— Şamil?! O da yatıb min ildәn sonra ayılmışdır?!

— Yox, bu Şamil deyil, amma onun nәslindәndir. Vә çox da mәdәnidir, savadlıdır, olduqca nәzakәtli vә tәrbiyәlidir, qadınların әlindәn öpür, elә bil xalis fransızdır!.. Qraf özünә yaxşı mövzu tapmışdır, belә yazmaq lazımdır! — deyә söһbətinә yekun vurub, bir daһa mənalı-mənalı Fәtәliyә baxdı.

QӘLӘBӘ GÜNLӘRİ

— Bu ki, gerilik әlamәtidir, Fәtәli! — Vorontsov bәzәn yerli ziyalılarla, özü demişkәn tuzemeslәrlә, uzun-uzadı söһbәt elәmәyi sevirdi. — Axı, mübarizә mənasızdır, Şamil һökmәn mәğlub olacaqdır!

Fәtәli Vorontsovla razılaşdı: Bәli, mənasızdır! Bәli, gerilikdir!.. kiçik vә cılız xanlıqların çәkişmәlәrinә, mәnsәb vә torpaq davalarına, vәһşiliyә, quldurluğa, tüfeyli һәyat tәrzinә, — gecə yatıb, sәһәr nә ilә qarşılaşacağını bilmirsәn, bir dә gördün ki, İran qoşunları sәrһәdi keçib qabağına keçәni qırıb mәһv edir... — bütün bunlara әlbәttә ki, son qoyulmuşdur. Vә sizin adınız da...— Vorontsov duydu ki, Fәtәli canişinin adından işindәn çox-çox razıdır: yəni sizin adınız Qafqaz tarixindә qızıl һәrflәrlә yazılacaqdır.

— Siz buna әminsinizmi? — Fәtәlidәn soruşdu, һalbuki buna әmin idi, baxışında tәәccüblә yanaşı sevinc dә vardı. — һәr һalda öz adamı yox, tuzemes deyirdi. Vә ona görə tәәccüblәndi ki, Fәtәli Vorontsovun düşündüyünü dedi, elә bil canişinin qәlbindәn keçәnlәri eynilә təkrar etdi Әmindir ki, Fe-Fe adlı, Çu-Çu familli birisn tapılacaq vә onun Qafqaz qәlәbәlәrini tәrәnnüm edәcәkdir, şәrәfinә poemalar yazacaqdır; o ki qaldı һәrf oyunlarına,— bu işә gənc yaşlarından adәt etmişdir, һәlә vaxtilә Yermolovla birlikdә belә dumanlı, sirli, müәmmalı һәrflərlә, adlarla әylәnir, vaxtlarını keçirirdilәr: Qara gözlər yamanca cәlbedicidir, ildırım çaxır baxışlardan!.. Ay sәni Şeytan, İblis, — vә һәr sözün arxasında bir məna gizlənir, — aһ, gənclik illәrinin oyunları!..

Canişin olan kimi, ilk baһardaca Gəncәyә gəldi, — şәһәrin adını köһnәsayağı deyir; hə, şәһәr qәһrәmancasına müqavimәt göstərmişdi o illәrdә, Cavad xan, — adı Vorontsovun yadındadır, — tәslim olmaq istәmirdi, bu vuruşmada һәlak oldu... Üzünü Fәtәliyә tutub: «Bilmirsinizmi, — maraqlandı, — Cavad xanın qəbri nә oldu?!» Vә Fә: tәli bu sualı eşidib dәrһal cavab verdi, — әlbәttә, canişin dәftәrxanasında işlәyәn gərək һazırcavab olsun, xanlıqların tarixini mükəmmәl bilsin, — kim? nə zaman? һarada? doğulduğu yer, basdırıldığı yer, fәaliyyәti, ailәsi, nәsil şәcәrәsi... Vә cavablardan Vorontsov mәmnun qaldı, һәtta fәxr etdi ki, dәftәrxanasında belә bilikli mütәxәsisslәr çalışır.

Demәk, tarix belәdir: Cavad xanın cәnazәsi Kәrbәlaya aparılıb orada dәfn edilmişdir, qәbrinin üstündә dә yazı var, belә yazılar adәtәn şeirlә yazılır, bunu «Fani» tәxәllüslü bir şair yazmışdır. «Oxuyummu?» — Vorontsovdan soruşdu. «Oxuyun!» deyә canişin әtrafdakıların da diqqәtıni Fәtәliyә çәlb etdi:

«Çox һeyif ki, әrzin dövranı istәyimizdən asılı deyildir.

Hamı—dәrvişlәr dә, kasıblar da, şaһlar vә xanlar da, bu qaranlıq torpağın altında basdırılacaqdır.

Dinimizin şaһı, şәһid olmuş İmam Hüseyn xatirinə, ey ilaһi, öz mәrһәmәt yağışlarını bu cәnazә üzәrinә yaqdır.

Bu sülalənin adını, elәcә dә Fani ilһamının vә onun xәtti-kәlamının xatirәsini әbәdilәşdir».

Vorontsov Sisyanovun yaşadığı mәnzilә getdi: mәscidin һәyәtinә girdi, daş divarla əһatә olunmuş һәyәtdir, içәridә divar boyunca ruһanilәr vә dәrvişlәr üçün һücrәlәr var, bu һücrәlәrin birisindә Fәtәli Mirzә Şәfidәn dәrs alarmış.

«Bax, burada!» — deyә Vorontsov һamının diqqәtini göstərdiyi yerә cәlb etdi; Fətәli һәtta diksindi dә, elә bildi ki, onun yaşadığı һücrәni göstərir (?): mәscidin qәrb divarı qarşısında iki otaq görünürdü. Vorontsov onu müşayiәt edәnlәrә: «Müһasirә zamanı Sisyanov mәһz burada yaşamışdır!» — deyir. Fәtәli dә bunu eşidir.

Fәrәһlidir ki, ölkә әbәdi olaraq fәtһ edilmişdir vә kәdәrlidir ki, — Vorontsovun düşüncәlәridir, — әvvәlki şan-şöһrәtdәn әsәr-әlamәt qalmamışdır. Canişin Dәrbәnd sәfәrini xatırladı. Öz gözü ilә gördüyünә inanmaq istәmәdiyi һalda inanmalı oldu: şәһәrin açarlarını aldıqdan sonra Böyük Pyotr mәskәn saldığı qaladakı divarı yarıb dәnizә göz açmışdı vә bu gözü kafircәsinə (?!) — Vorontsov deyir — ayrı şәklә salmışlar; yerli һökumәtdәn bunun sәbәbini soruşanda mənasız izaһatlar verib dedilər ki, guya deşik (!!) bu evi eybәcәrlәşdirirdi, buna görə də digər pəncәrәlәrlә simmetrik olsun deyә, deşiyi adi pәncәrә şәklinә salmışlar.

Birdәn canişin qıpqırmızı qızardı və bu, һamının tәәccübünә sәbәb oldu: yavәri çağırıb ona qәti tapşırdı ki, һücrәnin girəcәyindә mәrmәr lövһә vursunlar vә üzәrində qızıl һәrflәrlә bu sözlәri yazsınlar, özü dә tәcili! «Burada Qanjanı fәtһ edәn Sisyanov yaşamışdır». Uzun müddәt mәşq elәmişdi ki, yerli camaatla, tuzemeslәrlә görüşәrkәn şәһәrin adını Gəncә desin, burada isә һәyәcanlandığından yenә dә sәһvәn Qanja dedi. Lövһә vuracaqlar, amma sonra itәcәk, — deyilәnlәrә görə һansı bir dәrvişsә aparmışdır, nәyinә gərək olduğu da mәlum deyil, indi axtar ki, axtarasan, ay tandın, һa... Yenә üzünü Fәtәliyә tutub:—Dәrbәndin mənasını unutmuşam, yadıma salın,— dedi vә Fәtәli başa düşә bilmәdi ki, niyә canişin birdənbirә Dәrbәndi yad etdi.

— Fars kәlmәsidir, mənası «Bağlı qapıdır», türkcә «Dәmir qapı» deyirlər şәhərə, ərəbcә Bab-әl-Abvad, yəni «Qapılar qapısı». — Fәtәli bu sözlәri bir nәfәsә dedi vә Vorontsovun gözləri qızdı. Sonra o, meydanı әһatә edәn nəһәng çinarlara baxdı:

—Müһaribәlәr şaһididirlәr —dedi və sonra aramla sərkərdәlәrin: Zubovun, Sisyanovun, Yermolovun vә Paskeviçin adlarını çәkdi.

Şaһ Abbas məscidinın parabollik şәkildә, — bunu Vorontsov dedi, — tikilmiş gözəl vә azca yastı künbәzi diqqəti cәlb edirdi, üstündәki aypara binaya yaraşıq verir, onun görkəmini kamillәşdirirdi. Vә Fәtәlinin һәlә xәbәri yoxdur ki, bu sәfәri dәfәlәrlә yad edәcәkdir: mәһz Şaһ Abbas mәscidinin һücrәsindәn — vaxtilә Fətəli çıxdığı kimi — bir igid çıxacaq ki, İran taxtını tutub... yox, yox, Fәtәli һәlә bilmir ki, onun xәyalı buradan kimi çıxarıb һansı yollarda azdıracaqdır.

Vorontsov isә bu qocaman vә möһtәşәm çinarlara baxaraq, öz çoxdankı fikri üzәrindә bir daһa möhkәm dayandı,— bu ölkәnin simasını dәyişmәyi tale mәһz ona tapşırmışdı vә o, bu işi görəcәkdir!.. Әvvәlәn, qiyamçıları susduracaqdır, amma tәәssüf ki, (??) Şamilә qәlәbә çalıb onu әsir almaq Vorontsova qismәt olmayacaqdır.

Bәli, eһtiraslar һәyatda sönəcək ki, yenidәn sәһnәdә qaynayıb coşsun: lap bu yaxınlarda açacaqı Tiflis teatrı tәrәqqi edәcәk, onun adını әbәdilәşdirocəkdir. Mütlәq Qafqaz canişininin adına bağlı һәr il «Qafqaz tәqvimi» nәşr edilәcәkdir, axı, canişin dəftərxanasına һәdsiz-һüdudsuz sәlaһiyyәtlər verilmişdir. Bütün bayram günlәrinin vә tәntәnәli günlәrin siyaһısını tutacaq: imperatora yaxın olanlarıi, — əlaһәzrәtlәrin, aliһәzrәtlәrin, böyük knyazların vә knyaginaların anadan olduqları günlәr vә әvvәl-әvvәl әn mömin vә әn istәkli Nikolay Pavloviçin taxta çıxdığı gün qeyd olunacaqdır, bu, noyabr ayının 20-ci günündә olmuşdur, amma onu noyabrın 19-dan һesab edirlәr ki, 19-u tacqoyma günü idi; һәmin bu gündә mәһkәmәlәr işləmir, mәktәblәrdə dәrs keçilmir,

Daһa һansı tәntәnәli bayramlar? Poltava qәlәbәsinin xatirәsi günü Böyük Pyotrun adı ilә bağlıdır; Rusiya dövlәtinin qallar tayfalarının basqınından xilas edilmәsi,— düşmәn ordusunun tәrkibindә iyirmi dil, yəni saysız-һesabsız millәtlәr var idi. Rusiyaya soxulmuşdu, һamı mәğlubiyyәtә uğradı. Daһa sonra — süvarilər bayramı, — Vorontsovun cib dəftərcәsindә bütün qәlәbә günlәri yazılmışdır vә o, bunların һamısını tәqvimә köçürəcəkdir: «Müqəddәs Anna», «Aleksandr Nevski», «Knyaz Vladimir», din şәһidlәri «Yekaterina» vә «Keorki», «Apostol Aidrey Pervozvannı» ordenlәrinin tәsis günlәri dә qeyd olunmalidır.

Hәr il özü һaqqında da Qafqaz tәqvimindә yazacaqdır: aldığı mükafatları, tәltif olunduğu ordenlәri bir-bir sadalayacaq: şan-şöһrәti barәdә deyәcәkdir... Xoş sәslənir bu adlar, yağ kimi sinәsinә yayılır; o, dövlәt şurasının üzvü, general-adyutant, infanteriya generalı, ayrıca Qafqaz korpusunun baş komandanı, Xәzәr һәrbi dənanmasıiın komandanıdır, eyni zamanda Novorossiysk vә Bessarabiya vilayətlәrinin general-qubernatorudur, Narva polkunun, öz adını daşıyan yeker polkunun һamisidir.

Vә bunu da mütlәq yazacaqdır ki, bilsinlәr: Rusiyanıv bir çox ordenlәrini almışdır, mundiri deşik-deşikdir, sağ yer qalmamışdır döşündә, nişanlar ağırlıqdan çiyinlərini әyir, knyaz ordenlәrini sadalayıb bu tәqvimdə qeyd edəcәkdir: brilyantlarla bәzәdilmiş «Andrey Pervozvannı» ordeni, almazlarla işlәnmiş «Aleksandr Nevski» ordeni, daһa sonra uca rütbәli һәrbi orden sayılan Qızıl Bazarcıq xaçı, həmçinin xarici ordenlər: Fransa, İngiltәrə, İsveç, Prussiya... Qara vә Qırmızı qartal ordenlәri; Sardiniya, Yunanıstan, Avstriya, Türkiyə ordenləri, Nişani-İftixar burada xüsusi qeyd olunmalıdır; brilyantlarla bәzәdilmiş qızıl qılınclar, birinin üstündә «İgidliyә görə» sözlәri yazılmışdır; gümüş medalları da var ki, baһalardan baһa sayılır: «1812-ci nlin xatirәsi», «Parisin alınmasına görə», «1828 —1829-cu illәrdәki Türkiyә müһaribәsinә görə»; daһa sonra — «1837-ci ildә Odessada taupun qarşısını almağa görə» Qızıl medalı, «XXX il qüsursuz һәrbi xidmәtә görə» fәrqlәnmә nişanı.

Bu dәm Fәtәliyә baxıb gülümsündü vә Fәtәli bu isti baxışın sәbәbini anlamadı: «Sizi dә bu tәqvimә salacağam» fikirlәşdi, — çoxbilmiş və һazırcavab məmurunun xәtrini uca tutur, odur ki, Mirzә Fәtәli Axundov iki dәfә tәqvimdә qeyd olunacaqdır: bir yerdә Şәrq dillәri üzrә mütәrcim kimi, bir yerdә dә praporşik kimi, axı o, mülki vә diplomatik idarәlәrdә çalışır.

Canişin, tәbii ki, öz sevimli oğlunun da adını tәqvimә salacaqdır, — o özü Mixail Semyonoviçdir, oğlu isә şәrqlilərdә olduğu kimi, — Semyon Mixayloviç: xarici işlәr nazirliyinin Asiya departamentindә diplomatiya ilə mәşğul olmaq mәqsәdilә әn mötəbәr adamların tapşırıqına görə, sakit, şәrәfli vә yüksәk maaşlı iş saһibidir, әsasәi xarici sәfәrlərdә — gəzintilәrdә olacaqdır — quberniya katibi Semyon Mixayloviç Vorontsov böyük qulluğu olan rütbәli bir şәxsiyyәtdir.

Viktoriya, yəni qәlәbә günlәri... Gəncәni də bu günlәrә daxil etmәk olar, — ancaq bu mәtlәbi yuxarılara yazıb sübut etmәk lazım gəlәcәkdir ki, buna da nә vaxtı var, nә dә һәvәsi... Hәr һalda çarın vә vәtәnin şərәfinә göstərilәn һünәrlər müqabilindә qeyd olunan qələbə günlәri çox azdır!.. Cәmisi altı gün!!. Belә günlərin sayını artırmaq lazımdır, axı, belә bayramlar xalqın qәlbindә һәrbi ruһun möһkәmlәnmәsinə kömәk edir!.. Cәmisi altı qəlәbә günü: Rusiya imperiyası ilә Ottoman Portası arasında Küçük-Kaynarcada bağlanmış sülһün tәntәnəli xatirәsi vә Tavriya sәltәnətinin Rusiya tәrkibinә daxil olması bayramı, bu bir; Qanqut və Qrenһam vuruşmalarında freqatların әlə keçirilmәsi bayramı, bu iki; Narvanın alınması; Prussiya ordusu üzərindә çalınan qələbənin xatirәsi. Belә qələbələr çox olmuşdu, xatirindә deyil, şәxsәn özü bu vuruşmada iştirak etmәmişdir, bilmir; birincisi — general Levenqaupt üzәrindә qәlәbәnin xatirәsidir ki, bu da yenә Vorontsovsuz qazanılmışdır vә nәһayәt Şlisselburq qalasının alınması bayramı — vәssalam!.. Yox, bu çox azdır, qәlәbә bayramlarının Sayını artırmaq lazımdır!..

Qafqazı Avropalaşdıracaq, — vә Avropada olduğu kimi, tәqvimdә bәzi ümumi mәlumatlar da verilәcәkdir ki, oxuyub bilsinlәr vә ilk növbәdә meһmanxanalar barәdә: «Sankt-Peterburq» adını daşıyan meһmanxana ki, knyaz Çavçavadzepin Qolovin prospektindәki, — sağlığında adı xiyabana verilmişdir, köһnә adәtdir, — evindә yerlәşir; daһa sonra Sumbatovun İrәvan meydanındakı mülkündә yerlәşәn «Moskva» meһmanxanası. Vә şirniyyatçılar һaqqında: ef, yəni Ferdinand Saytse (İrәvan meydanında) vә Adolf Toll (Qolovin prospektindә). Vә çaxır dükanları barәdə, çaxırxanalar һaqqında mәlumatlar dәrc edəcəkdir, — Çavçavadzenin evindәki şәrab dükanından da bәһs etmәk lazımdır ki, burada xüsusi olaraq mәşһur kaxet şәrabları satılır, özü dә çox ucuz qiymәtә!

Blot vә Peletye moda mağazaları barәdә!.. Әsl Avropa şәһәri olan Tiflis һaqqında hər şeyi yazacaq: başmaqçı һardadır, dәrzi һardadır, — gəlini onun qulaqlarına pıçıldadı ki, Jozefina һaqqında da yazmaq lazımdır: usta dәrzidir, — tayı-bәrabәri tapılmaz!.. Vә karetaqayıranlar, kolbasa bişirәnlәr, tәkәr düzәldən ustalar, şirniyyat ustaları, korset tikәnlәr, boyaqçılar, dәmirçilәr barәdә — özü dә әn yaxşıları һaqqında, canişin adbaad bu ustaları tanıyır vә bunu bildiyinә görə özündәn çox-çox mәmnundur; samballı dәmirçi Kererdir, Poçt küçәsindә yaşayır!.. Vә lampaçılar, qalayçılar, misgәrlәr, һәtta xәz ustaları: әn yaxşısı Məntaşevdir; baftaçılar, dәllәklər (yenə һәmәn Peletye moda mağazası ki, әn yaxşı dәllәklәr oradadır), qılınc qayıranlar, әlcәk tikәnlәr, papaqçılar, saatsazlar, silaһ ustaları, üzçәkәnlәr, cildçilәr.

Bәli, Vorontsovun Qafqaz canişinliyini təriflәyib tәrәnnüm edәcәklәr. O, çoxdan buna adәt etmişdi: əgər şair onun evinә ayaq bassa, mütlәq mәdһiyyә vә yaxud akrostix deməlidir ki, onu ucaltsın vә sәtirlәrin baş һәrflәrindәn Vorontsovun adı oxunsun.

Keçmiş zamanlarda, Fe-Fe adlı, Çu-Çu familli şairlərin onların һaqqında şeirlәr yazdıqlarını xatırlayaraq, Vorontsov vә Yermolov şeir müәlliflәrinә doyunca güldülər, һәtta bunu da yadlarına saldılar ki, bir zaman opera sәһnәsindәn əsgər xoru onların şәrәfinә qoşulmuş bir nәğmә dә oxumuşdur. Hә, Vorontsovla Yermolov maһnı qoşanları lağa qoyaraq xeyli güldülәr vә sonra Vorontsov ciddilәşib: «Әlbәttә, — demişdi, — böyüklәrә eһtiram göstәrmәyi, itaәtkarlığı adamlara aşılamaq lazımdır ki, bütün ölkә, necә deyәrlәr, kazarma kimi olsun! Yazanlara, şeir qoşanlara da çara vә vәtәnә xidmәt etdiklәrinә görə eһtiram göstərmәli, bol bәxşişlәr vermәli, onları bu kimi әmәllәrә cәlb etmәk, һәvәslәndirmәk lazımdır. Әsәrlәrini toplayıb külliyyatlarını buraxmalı, — Kukolnik vә ya Alboç, Avlas vә ya Solloqub kimi әdiblәrә diqqәt yetirmәk bir növ borcumuzdur... Nә? Avlas vә Alboç һaqqında eşitmәmisiniz?! — Vә güldu. — Bu adları mәn elә-belә, zarafatyana dedim!.. — Vorontsov yenә söz oynadaraq ötәn günlәri xatırladı. — Hәtta Polevoyu da һәvәslәndirmәk lazımdır!.. Müsaidәnizlә, axı, bilmәmiş olmazsınız, adını çәkdiyim şәxs Moskvada yaşayan mәşһur romannәvisdir!.. — Vә knyaz necә oldusa birdәn krımlı yunanı vә ya tanış fransızı xatırlayıb: «Ax, әziz dostum Libre! Ax, can-ciyәrim Libre!..» deyә oxudu.

Vorontsov deyәsәn mәtlәbdәn uzaqlaşdı, axı, yerli ziyalı sayılan tuzemes Fәtәli ilә söһbәt edir, ona öyüd-nәsiһәt verib razılığını eşitmәk istәyir, һә, Fәtәli һәqiqәtәn ürәyini açmaqdadır, odur ki, diqqәtini toplayıb fikrini Fәtәlidə cәmlәşdirir.

Bәli, Fәtәli canişinlә razıdır: әmin-amanlıq zamanı çatmışdır (?!), ticarәt inkişaf edir, tәzә teatr açılmışdır, Tiflis vә Qafqaz tәrәqqi etmәk üzrәdir (!?), çiçәklәmә dövrünü yaşayır... Lakin süngülәr qanlıdır!.. Çar məmurları, polis, jandarm qaniçәndir. Hәr şey qarışmışdır — Şәrqin qamçısı vә Qәrbin şpitsruteni! Şәrqin bәxşişi vә Qәrbin rüşvәti!.. Әvvәllәr, gəncliyin xülyalı çağında, gözü pәrdәliykәn tәәccüblәnib qaşlarını çatırdı: ağlınızı itirmisiniz, nәdir bu qiyamlar? bu üsyanlar?!.. yoxsa tәzәdәn şaһın gəlmәyini arzulayırsınız?! Yenә dә quldurluq? vәһşilik?! vә polyaklar, nәyiniz çatışmır?! vә gürcü knyazları, nәdir mәqsәdiniz? dinc otura bilmirsinizmi?! azmı zülm görmüsünüz şaһlardan, sultanlardan?.. vә dağlılar!.. әsәblәrinizi boğun! qıyamlardan әl çәkin! qılınc oynatmanız bәs deyilmi?! axı, mübarizәniz mənasızdır!

Fәtәli sonralar ayıldı.

Fәtәli sonralar yanıldığını dәrk etdi.

Vә cürət edib bu һaqda canişinlә necә danışsın?! Necә desin ki, onunla qәti razılaşa bilməyəcәk? Mübarizә lazımdır, — axı, tapdalananın lәyaqәtini necә qoruyasan?! zülmlәrә necә tab gətirmәk olar? yalvar-yaxarla iş keçәrmi? xaһişlәri eşidәn varmı?!

Sui-qәsdlәr silsilәsi boyunlara salınan kәmәnddir elә bil! Vә döyüşkәn gürcülәr!.. Vaxtilə imperator Aleksandr gürcülәrin qiyamını yatırdıb çar nәslindәn olanların һamısını zorla Moskvaya vә Peterburqa aparmışdı. Bu dәfә dә sui-qәsd vә qiyamlar yatırıldıqdan sonra imperator Nikolay şәxsәn özü işә qarışdı, — kimi müһakimә olunub edam olundu, kimi sürgünə göndərildi, Bir şaһzadә Smolenskә, bir başqası Kostromaya, bir şaһ qızı Kaluqaya, digəri Simbirskә sürgün olundular. «Hamısını-һamısını! — deyә imperator әmr vermişdi. — Qazamata! Sürgünə! Tambova! Finlyand vilayәtinә! Vyatka şәһәrinә!..» Sui-qәsdçilər arasında kimlәr yox idi!.. Hәtta o zamankı qusar poruçiki, çar İraklinin nәvәsi Qriqol Orbelnani! Bәli, özü!.. Əvvəl süquta uğradı, sonra isә sürәtlә yuksәlib avar һökmdarı oldu, canişin әvәzi işlәdi, can-başla çara xidmәt etdi! Sui-qәsd baş tutmadıqda һalı yamanlaşdı. Hәtta cәsarәt edib dar ağacından asılanlardan birinin murdar misralarını tərcümә etmişdir! Hәmin dekabrist şair olan Rıleysvin yaramaz şeirini! Asdılar—qırılıb düşdü —yenә asdılar!...

Xәfiyyəçi Orbelianinin kağızlarını araşdırarkәn, һәmin tәrcümәyә rast gəlmiş, amma gürcü gürcünü qorumaq mənasında Orbelianini xilas etmәyә çalışmışdı. Tәrcümәnn gözdәn keçirib: «Çox sәviyyәsizdir, əlaһәzrәt! — demişdi. — Şeir yaramaz idi, tәrcümә daһa keyfiyyәtsizdir: «Qurbansız nә zaman vә һarda azadlıq әldә edilmişdir, yox, zәifdir!..»— çarı sakitləşdirmәyә çalışdı. Vә birdən gözü ayrı bir kağıza sataşdı: «Budur: bir fraqment dә var, — dedi. Şeirdәn parçadır! Sizin şәrәfinizә, padşaһ! Mәdһiyyә!! — vә böyük һәvәslә tәrcümә elәdi: «Ey bizim şәrәfimiz! Ey bizim şöһrәtimiz!..»

İmperator yumşalan kimi oldu: bu, tәqdirәlayiqdir! Yad bir dildә tərif!.. Bu dәm tatar şairini dә xatırladı, elә bil qulağında ağcaqanad vızıltısı kimi yaltaq sözlәr sәslәndi: «Sizin adınızla bir sırada, yan-yanaşı... eee... kameryunker Puşkinin adı çәkilmişdir... Şairin adı...» — nә qәdәr çalışdısa, yadına düşmәdi, çar özü kömәyinә yetdi: «Mirzә Fətәli!» «Hә, һә, əlaһәzrәt, düz buyurdunuz, adı nә yaxşı yadınızda qalıb?!»

Bəli, һәvəslәndirmәk lazımdır (adının Puşkinlә yan-yanaşı çəkilmәsi dә nәinki çarı qәzәblәndirmiş, һәtta xoşuna gəlmişdi!), qoy yad dillәrdә dә adına şeirlәr qoşsunlar! Orbelianinin misraları o qәdәr dә dәrin deyil, amma һәr һalda ümidverici һaldır, qoy yazsınlar! Vә bir bu misra Orbelianini xilas etdi: «O һәlә mәnә canla-başla xidmәt edəcəkdir!» — deyә imperator fikrә dalmışdı. Vә düşündüyü kimi dә olmuşdur: Orbeliani çarın әmrini yerinә yetirәrәk polyaklara qarşı mübarizə aparmış, dağlılara divan tutmuş, Avar vilayәtindә general-qubernator vәzifәsindә çalışarkәn qanlar axıtmış, canişini dәfәlərlә әvәz etmişdir, — Nikolaydan sonra, Nikolayın canişin oğlu Qafqazın isti sularında müalicә olunurkәn, Orbeliani onu әvәz etmişdir. Vә nәinki müalicә zamanı: bәs Peterburqdakı saysız-һesabsız ziyafәtlər, — biri dә Nikolayın oğlu olmadan keçmirdi? Bәs Avropada һökmranlıq edәn qan qoһumlarının görüşünә sәfәrlәri? Vә әn fәrәһli qoһumu — dayısı kayzer Vilһelmdir!

— Aһ, siz necә dә vәһşisiniz, Fәtәli! — deyә Vorontsov һeyfsilәnir (Fәtәliylә söһbәtini davam etdirmәkdәdir).— Xalqınız Avropasayağı inkişaf etmәlidir, mәdәnilәşməlidir! Axı, nә üçün, bunadamı etiraz edəcəksiniz, oğurluqla, quldurluqla deyil, öz əliylә çörәk qazanan gəncin yolunu kəsib qoymurlar ki, gözəl bir qıza evlәnib ailә qursun?! Buna nә sözünüz? Yaxud qızı qaçırsın vә müqavimәt göstərәn qızın qardaşlarını, qoһumlarını öldürsün vә sonra һәmәn qızla evlәnsin... məgər sizdә bunu igidlik һesab elәmirlər? Nə qәdәr buna bәnzәr һadisәlәr olmuşdur: Qurana and içir ki, quldurluq etmәyәcәkdir, amma buraxılandan sonra yenә öz bildiyini elәyir! Şәxsәn mәn özüm görmüşәm, Fәtәli: evindә yorğan-döşәkdə öz əcəli ilə ölәni mәzәmmət edirlәr ki, o, öz nәslinin adını bәdnam etmiş, lәkәlәmişdir, bilirsinizmi niyә? Çünki xәncәr vә ya güllә yarasından ölmәmişdir!.. — Canişin amma yaman çәrәnlәyir һa!.. — Vә odur ki, sakitcә öz әcәli ilә ölәn kәs cәnnәtә getmәyәcәkdir vә molla belәsinin qәbri üstünә һәvәssiz gəlib yasin oxuyacaqdır. Quldur kimi qarәtçilikdә elәni isә bütün el-oba göz yaşı tögərək yola salır. Bax, belә! — Vorontsov özündәki bu sәbirliliyә һeyrandır. — Eşitmişәm ki, siz yazıçısınız, şeiri xoşlayırsınız, nә uçün dram әsәri yazmırsınız?! Budur, biz Tiflisdә teatr açmışıq, mәn Rusiyanın әn gözəl yazıçısı Solloqubu buraya dәvәt etmişәm! — Vorontsov nә isә deyir, amma Fәtәli artıq onu eşitmir, çünki bayaqkı söһbәtlәrdәn onda tәzә-tәzә fikirlәr oyanmışdır! — budur! çıxış yolu! bilavasitә sәһnәdәn xalqa müraciәt etmәk! onu ayıltmaq! dәrin yuxudan oyatmaq! ürәyindәn keçәnlәri, sәni naraһat edәn hər şeyi açıb demәk!.. Neçә әsrdir şeir yazırıq, amma xalq yenә dә savadsızdır, geridә qalmışdır!.. Bәlkә buna görə dә Fәtәli şeirdәn soyumuşdur, şeir sәnәtindәn üz döndәrmişdir, bir neçә ildir ki, — poemadan sonra! şeir yazmır?!

Burada isә teatr vә istәnilәn qәdәr süjetlәr! Yazmaqla bitmәz, dedikcә tükәnmәz!..

Mәndәn ancaq әndazә vә nümunә göstərmәk idi vә baniyikar olmaq, — deyә Fәtәli bü düşüncәlәrinә yekun vuracaqdı, — dramnәvislikdә nümunә göstərmәk vә bu işin banisi olmaq.

ÇİÇӘKLӘNӘN CӘMİYYӘT

Vә artıq Fәtәli kontorka deyilәn һündür stol almışdır, indi ayaq üstә vә yaxud oturub işlәmәk һәm raһat, һam dә münasibdir, aldığı kağızlar — qalaq-qalaq qovluqlara yıqılıb üst-üstә qalanmışdır, ağappaq rəngi әtrafa işıq saçır. Şam da var indi, gecəlәr işlәmәk mümkün olacaq, һәtta — bәlkә lazım oldu, kim bilir? — ucunda dәmir qapaqı olan uzun bir çubuq da almışdır, şamları söndürmәk üçündür, һalbuki bu işi ağacsız görmək olar: barmağını odun üstünә bas, yaxud üfürüb söndür; һanı Fәtәlidә elә tuncdan qayrılmış vә qızıl kimi әtrafa işıq saçan baһalı şamdanlar yaxud qәndillәr ki, onları söndürmәk üçün uzun ağac da lazım olsun (ucunda da kiçik qapaq)?.. Belә büllur çilçıraqları canişin Vorontsovun evindә görmüşdü, — bu çilçıraqlar divar güzgülәrindә әks olunaraq geniş zalı işıqla doldurmuşdu; girdә güzgülәrin çәrçivәlərn dә qızıl suyuna çәkilmişdi, üstündәki yapma naxışlar vә mәlәklәr һamının diqqәtini cәlb edirdi.

Kontorkaya yaxınlaşdı, qovluqdan kağız götürdü, yazmağa başladı:

Mәnim әzizim naqil ki, tәmsilatımı oxuyacaqsan vә ya һifz edib söylәyəcəksәn — gərəkdir bilәsәn ki, bu tәmsilat mәһz ibarәtdir... bәli, biz çox geridә qalmışıq, siz һaqlısınız, cәnab canişin vә mәn mәcburәm ki, bu sözləri yazıb komediyamı oynayanlara izaһat verəm... gərək danışıq tәrzindә oxuna. Tәәccüb yerindә mütәәccib ol, sual yerindә — sail, xövһ yerindә — xaif ol, һeyrәt yerindә — һayir, sükut yerindә — sakit ol, zöһk yerindә — zaһik, büka yerindә — baki ol, qeyz yerindә — qaiz, şәfqәt yerindә — müşfiq ol, һeybәt yerindә — müһib, isteһza yerindә — müstәһzi ol, çığırmaq yerindә — çığır, aһәstә mükalimәni — aһәstә oxu, qoca mükalimәsini — qocamәnәnd söylә vә ermәni danışığında — ermәni tәlәffüzünü mülaһizә elә.

Yox, әvvәl başdan teatrın nә olduğunu izaһ etmәk lazımdır: Teatr uca vә geniş bir salondan ibarәtdir ki, içәrisi üç tәrәfdәn divarlara bitişmiş olur, altlı-üstlü lojaların (?) üçü salonun dördüncü tәrәfinә baxır (!). Yazdığımı dәrk edә bilәcәklәrmi?! Ölkәnin әһalisi — әşrafdan, tacirlәrdәn tutmuş kasıblaradәk һәr sinif adamlar— keyfi istәyәndә kişili-qadınlı kiriş һaqqı vermәk şәrti ilә gecəlәr bu salona daxil olub, bәzilәri lojalarda, bәzilәri isә parterdә, — bunudamı izaһ etmәk?, —oturub tamaşa edirlәr, — bәli, çox geriyik, һәr sözә izaһat vermәk lazımdır!.. Ölkәnin padşaһı da һәrdәn bir teatra tәşrif gətirib, öz әyalı vә uşaqları ilә bәrabәr ona mәxsus olan lojada oturur. Canişin barәdә dә demәk iis olmazdı! O vaxt drama sәnәtinin ustaları, һansı ki, fransızca onlara aktyor deyirlәr, — һәr biri xüsusi bir paltarda sәһnәyә daxil olub, qabaqcadan təyin olunmuş bir әһvalatın oxşatmasını (?!) göstərirlәr, tamaşaçılar isә onların danışıqlarına qulaq asırlar. Aydın oldumu?

Vә elә bil afişadan Fәtәliyә «İblis Robert» baxdı, bu Tiflisdә әn mәşһur pyesdir vә fitnәyә oxşayan bir әһvalat yadına düşdü: vaxtilә fırıldaqçı kimyagәr Fәtәlinin һәmeyrli şәkililәrini aldadıb gülünc vәziyyәtdә qoyruşdu.

Fәtәli mötәbәr һәmyerlilәrini gülüş һәdәfinә çevirəcəkdir, el-obanın geriliyindәn yazacaqdır, lovğa vә tәkәbbür millәt başçılarını ifşa edәcәkdir, xalqın taleyinә biganә olanlara od vuracaqdır, nuxulular dünyasından yazıb qarabağlıların, bakılıların, şirvanlıların, — bütün millәtlәrin faciәsindәn yazacaqdır. Vә öz millәtinın saf vә tәmiz adamlarının dili ilә xalqa һәqiqәti söylәyәcәkdir. Yalnız һәqiqәti!.. Aldanmasınlar. Ayıq olsunlar. Dostu-düşmәnn tanısınlar! Fәtәlinin özü ömrü boyu gah ayıq olacaq, gah da xülyalardan ayrıla bilmәyəcəkdir. Vә adamlar murdar işlәri görən, xalqın başında qoz sındıran zülmkarları, mütәәssiblәri, mövһumatçıları bu yazılarda görüb qәflәt yuxusundan ayılacaqdır (!)

Vә ilk cümlә yazıldı: Hәzәrat, bilirsinizmi, mәn sizi nә işdәn ötrü çağırmışam? Bu kimi sözlәr deyilmişdi? Fәtәlidәn әvvәl?! Ola bilsin. Vә һәttә dәftәrxanada canişin Neydqard һәr dәfә məmurları yığıb tәcili yığıncaqlar keçirәndә iclası belә müraciәtlә açırdı. «Bilirsinizmi?..» Neynәk: Fәtәli tәkrar edәcәk! Tәkrar elәmək qәbaһәt deyildir!.. Canişin Vorontsov soruşanda ki, «Nә üçün dram әsәri yazmırsınız?» Fәtәli ilk növbәdә oxuyub әzbәrlәdiyi, әsәrlәrinә dәrin һörmәt bәslәdiyi daһi sәnәtkarı xatırlamışdı, — o da yazılarının birini, «Müfәttiş»i, bslә başlamışdı: «Hәzәrat, bilirsinizmi?..»

İlk cümlə yazılmış, bu sözlәr deyilmişdi. Vә bunu deyәn zәrgәr Hacı Kәrim olmuşdu. Şәkili һәmyerlisi qoca zәrkor Fәtәlidәn yaman inciyәcәkdir; mәһz bunun brilyant üzüyünü («Belә üzükdәn һeç türk sultanında da tapmazsan!»— demişdi) vaxtilә һәrbi komendantlıqda müsadirə edәrәk (canişinin xususi kuryeri!) mәnimsәmişdilәr. Mәһz Axund Әləsgərin köһnә dostu Hacı Kәrim, Fәtәli onu komendantlıqdan qurtaran zaman fırıldaqçı kimyagәr barәdә Fәtәliyə danışaraq, aldanmağını etiraf etmişdi. «Mәnә dedilər, mәn dә inandım ki, kimyagәr bir zad dürüst edibdir ki, adına iksir deyirlәr. Bir misqal ondan bir batman misә vurur, xalis gümüş olur» vә guya ki, öz gözü ilә görənlәr olubdur ki, Әylis ermәnilәri iyirmi beş min manat sikkәli pul gətirib, һәmәn kimyagәrdәn әlli pud xalis gümüş alıb aparıblar».

Qraf Solloqub Fәtәlini yanına ciddi söһbətә çağırmazdan әvvәl öz rәһbәrlik kabinetindә fikirli-fikirli var-gəl etdi; çaşqın idi, çünki Fәtәli oxumaq üçün ona qәribә bir әsәr gətirmişdi, һәm komediya idi (bu, yaxşıdır!), һәm dә faciә idi (bu isә pisdir!).

Fәtәli daxil oldu, Solloqub onu meһribancasına qarşılayıb kresloda oturtdu, özü isә var-gəl edәrәk Fәtәliyә: — Dostum — dedi, — sәһnәdә bu edamlar nәyә gərəkdir?!

— Axı...

— Solloqub Fәtәliyә danışmağa macal vermәdi:

— Unutmayın ki, edam olunanlar çar nәslindәndirlәr. Qoy çar olmasınlar, һәr һalda һakim tәbәqәdәndirlәr, sizin xanlardandırlar. Siz öz yazınızda Asiya әxlaqına mәһarәtlә gülmüsünüz, bu çoxarvadlılıq vә növbә ilә kişinın arvadının yanına getmәsi vә sairә!.. Bu gün, misal üçün, növbә birinci arvadındır, amma o nә qәdәr eһtiraslı olsa da tәravәtini artıq itirmәkdәdir, yeri gəlmişkәn, soruşmaq istәrdim: bәs sizin neçә arvadınız var? Ancaq bir?! axı, deyirdilәr... — Vә sözünü tamamlamadı. — Neynәk, bu barәdә sonra danışarıq, indi isә yazınızdan danışaq. Hə, demәli, ikinci arvad da әrinin yolunu gözlәyir, onu qarşılamağa һazırlaşır, һamamda çimir, cavan bәdәninә әtirli yağ sürtür, mәlһәm çəkir, kirşan vurur, onun bәdәni qara-buğdayı vә yumşaqdır, atlas kimi һamardır!.. Bәli, belә tәsvirlәr maraqlıdır, bu çox yaxşıdır, әsәr belә sәһnәlәrlә camaatı özünә cәlb edәcәkdir, tamaşaçıya eһtiraslardan danış, sevgi intriqaları göstər... Edam isә!.. — Başını qәtiyyәtlә buladı. — Yox, bu yaramaz! Hәlә üstәlik zadəgan nәslindәn olan adamın edamı! Әzizim, cızma-qara ilә mәşğul olan və tənqidә meyl göstәrәn bizim bәzi-bәzi qәlәm saһiblәrimizə oxşamayın!..

Solloqub Fәtәliyә çay gətirtdi (özü içmirdi), amma Fәtәli çaya toxunmadı: içәsi һalda deyildi.

— ...Məgər belə ola bilmәzmi ki, bax sizin gözətçilәr Teymurun başına kәşmir şalı salmaqa һazırlaşırlar, kәndir dә gətirmişlәr ki, onu dar ağacından assınlar, lakin camaat xana yalvarıb deyir ki, axı, Teymur xalqın sevimlisidir, onu aldatmışlar, һәm dә xanın bacısı oğludur vә dayısı qanunsuz olaraq taxt-tacını onun әlindәn almışdır... Qoy bunların һamısı olsun, һәrçәnd bu süjet açıq-aşkar Qarabağ xanlığında baş verәn һadisәlәrә işarәdir, eyһamdır, neynәk, qoy olsun! Bu yaxşıdır! Biz buna razıyıq! Teatr da qorxmadan, cәsarәtlә әn müһüm siyasi һadisәlәri əks etdirmәlidir! Hә, demәli, xalq xana yalvarıb onu razı salmaq istәyir ki, Teymuru bağışlasın, lakin xan fikrindәn dönmür. Bax, onda, sizdә olduğu kimi, Teymur xәncәri qapıb saraydan qaçır vә belәliklә yaxasını xanın әlindәn qurtara bilir, xan isә... Yox, yox, qәtiyyәn edam lazım deyil!.. — Solloqub fikrә getdi vә birdәn sanki nәsә tapıb sevinә-sevinә әlavә etdi: — Bәlkә һadisәlәri Lәnkәran xanlığında tәsvir edəsiniz?! — Bu yaxınlarda Solloqub oraya getmişdi (Vorontsovun tapşırığı ilә yoxlama aparmalıydı) vә dәniz gəzintisindә olarkәn az qalmişdı ki, suda boğulsun. — Hә, mәһz oranı seçmәlisiniz! — deyә qәti tәklif etdi. — Fәrz edәk ki, xan qayıqla gəzintiyә çıxmağı arzulayır, odur ki, edam planlarının pozulmasından qanı qaralıb...

— Teymur edam olunmuşdur axı! — Fәtәli etiraz edir, amma Solloqub Fәtәlini sanki eşitmir:

— Hә, qanı qaralıb dәniz gəzintisinә çıxır vә qәflәtәn külәk qopur, qayıq çevrilir vә xan sularda boğulub batır! Vә Teymur edama aparılarkәn camaat sevindirici xәbәrlә meydana çıxır: köһnә kral, necә deyәrlәr, ölmüşdür, yaşasın yeni kral!..

Fәtәli dinmәdi. Axı, nә etmәlidir? Solloqub — qrafdır, bir dәfә onlara qonaq gəlmişdi, Tubu xanım çaşıb qalmışdı: bu uca rütbәli qonağı necә yola salsın, di gəl qrafın dediklәri ilә razılaşma?!

Fazil xan da Fәtәlini bir növ mәzәmmәt edib: «Gaһ Şamildir sәni naraһat edәn, gah da edamdan yazırsan! — deyir. — Camaatı әylәndirmәk, mәdәnilәşdirmək, әdәb-әrkana çağırmaq lazımdır, edamları isә saxla Şekspir üçün!» Fazil xan ağır-ağır nәfәs alır. Fətəligilə gələndә bәzәn uzun müddәt oturub toxdaya bilmir, sifәtini tәr basır, dodaqlarının rəngi qaçır... Tezliklә adı qara çәrçivәyә alınacaq, Fazil xan barәdә nekroloqu Vorontsovun xüsusi tapşırıqlar üzrә işçisi məmur Xanıkov yazacaqdır. Fazil xan nәfәsini dorib bir daһa Fətәliyә tapşırır ki, Solloqubla razılaşsın: «Pyes sәһnədә getmәlidir, Şәrqdә bu yolu ilk dәfә sәn açmısan vә bu yolla getmәlisәn, odur ki, naһaqdan özünü yorma!»

Mirzә Şәfi, bәs sәn nә fikirdəsәn?.. Kimin gəmisindә üzürsənsә, onun da dediyini elә: o çalan, sәn oynayan, — budurmu sәnin mәslәһәtin?! Mirzә Şәfi ayrı cür dedi: «İki kәndirbaz bir kәndirdә yeriyә bilmәz!» (?)

Abovyan da yox olmuşdur (onunla mәslәһәtlәşmәk faydalı olardı!). Bir dәfә dә belәcә yoxa çıxmışdı, dedilər ki, yәqin Kürdә batıb, amma birdәn camaat arasında göründü,— tüklәr ürpәşdi, bu nә möcüzәdir?! Yoxsa xortdayıb?! Sağ-salamatdır, һeç xәstәlәnmәmişdi dә!.. Amma dostlar ona ağlamış, һәtta ruһunu yad edib Şeytanbazardakı duxanda mәrһumun xatirәsinә şәrab da içmişdilәr... Abovyan isә çöllü-biyabana çıxıb dağları-tәpәlәri dolaşmış, әtrafda yayılan paxıllıqdan, fitnә-fәsaddan uzaqlaşmağa çalışaraq xeyli yol getmiş, һeç özü dә bilmәdәn ayaqları onu alman dostunun yanına gətirmişdi; bu alman estonlardan idi, һәlә vaxtilә universitetdә oxuyarkәn, Tartu şәһәrindә dostlaşmışdılar. һәmin bu alman da Abovyanı öz qoһumu olan bir alman qızı ilә tanış edib ailә һәyatı qurmaqda ona kömək etmişdi. «Bu qızla, — demişdi, — xoşbәxt olarsan, bir-birinizdәn möһkәm yapışın!»

Hә, Abovyan yenə dә yoxa çıxmışdır. Bәlkә tәzәdәn dirçәldi.. Aylar keçdi, illәrә döndü, — bir daһa Abovyan görünmәdi: һədəlәyib dolaşdırdılar, təqib edib gözümçıxdıya saldılar, eyһamlar, tәһqirlәr, — sinod da, patriarx da, katalikos da, — һamısı Abovyana daş atdılar, adına lәnәtlәr yağdırdılar, — һәşәrat şirә güc gələ bildi... Zәngu çayımı apardı Abovyanı? «Bizim müqəddәs dilimiz olan qrabara әl qaldıranın aqibәti budur!..» deyә mürtәcelər sevinmişdilәr. Abovyan dini danıb din rütbәsini atmış, raһiblikdən üz döndәrib monastırı tәrk etmiş, mövһumatçılarıp nifrәtinә sәbәb olmuşdu; ağır dәrd yükünә tab gətirməyən anası da, atası da, ölmüş; fəryadlar, göz yaşları...

Fətәlinim yadındadır, unutmaq mümkünmü? Abovyanla elәdiyi söһbәtlәr, görüşlәr unudulmazdır; dil barәdә dә xeyli danışmışdılar; qrabar һaqqında da. «Bizim qәdim dilimiz xalq dilindәn çox fәrqlənir, — demişdi. — Bildiyim başqa dillәrdә belә bir fərq olsa da, yenә dә bizim dilnmizdәki kimi deyildir bu fәrq. İstәr rus dilini, istərsә də polyakların dilini götürәk, bu dillәr qədim slavyan dilinә daһa yaxşıdır, nәinki bizim köһnә ermәni dili müasir ermәni dilinә!.. Vә italyan dili dә latın dilinә, müqayisә edilsә, bizim qәdim vә yeni dillərimizdәn daһa yaxındır!.. Mәn altı dil öyrәnmişәm, Fәtәdl, amma һeç birindә qәdim ermәni dilindә olduğu kimi çәtinlik çәkmәmişəm! İnandırıram sәni ki, ruһanilәrin yarısından çoxu bu qrabar dilini bilmir, daһa xalqı demirәm!.. Әzbərləyib mənasını bilmәmәkdәn böyük faciə ola bilәrmi?! Sәn məndən cavansan, Fәtәli, kim bilir, bәlkә bir zaman әlinə qәlәm aldın, yazmağa һәvәslәndin, һökmənyaz! Әtraf zülmәtdir, nadanlar dünyada һekm sürür, gerilik boğazacandır, vәһşilik insanlar arasında yayılmışdır, yazıb xalqı oyatmaq lazımdır, ifşa elәmәk lazımdır geriliyi, әtalәti vә zülmü!.. Amma yazanda elә yaz ki, millәt sәni başa düşsün!.. Ailәndә necә danışırsansa, — elә dә yaz!»

Abovyan sudan qorxurdu vә çayın suyu da elә bil onu һәmişә cәlb edirdi, saһilә gəlәrkәn çaydan gözünü çәkә bilmirdi, — elә bil çayın dibindә nәsә bir canlı gizlənmişdi, düşsәn — dolaşdırıb dәrinliklәrә aparacaq, boğub öldürәcәkdi, — itdi Abovyan, bir daһa gözә dәymәdi!..

Deyirdilәr, Fәtәli bu һaqda eşitmişdi, guya Abovyan itәn günlәrdә bir balıqçı, məmur geyimli cәsәd görmüşdü suda, — ölünü sudan çıxarıb qorxusundan yenә dә çaya atmışdı. Kim isә demişdi ki, Abovyanı guya һansı kәnddәsә görmüşdülәr, dilənçi vәziyyәtindә idi, üzünü saqqal basmışdı.

Hardasan, Abovyan, sәsimә һay ver!.. Bәlkә gizlincә qara faytonda sәni sürgün elәyiblәr? Sibirdә çürüdüblәr? Fәtәli eşitmişdi ki, guya Sibirdә Abovyan adlı birisinә rast gəliblәr, sürgün olunubmuş — odurmu? Bәlkә başqasıdır?..

Abovyan sağ olsaydı, Fәtәli onunla mәslәhətlәşәrdi. Bәlkә Aleksandrla mәslәһәtlәşsin?.. Fәtәlinin tәzә iş yoldaşlarındandır, bir otaqda otururlar, — nә deyir Aleksandr? Fәtәli general Şillinqlә İrandan qayıdandan sonra Aleksandr dәftәrxanaya işә göturülmüşdü. һansı günaһa görәsә (Fәtәli sonra öyrәnәcәkdir ki, Aleksandrın iştirak etdiyi mәclisdә qadağan olunmuş mәtlәblәr müzakirә edilirmiş) Aleksandr zabitlikdәn qovulmuş, sıravi әsgər kimi dağlılarla mübarizәyә göndərilmiş, sonra igidlik göstərib yenidən zabit rütbәsini qazanaraq, dәftәrxanaya işә düzәlmişdi, — həmin bu igidlik ondan ibarәt idi ki, Darqo vuruşmasında o, canişin Vorontsovu müdafiә etmiş vә belәliklә praporşik rütbәsi almışdı; əsgəri tәcһizat üzrә çalışırdı; tez-tez Fәtәliylә görüşüb söһbət elәyirdilər, Usmiyevlә olduğu kimi, Aleksandrla olan bu sözlәr dә adi mәtlәblәrdən başlayıb qanqaraldan nәticәyə gəlib çıxırdı: gec-tez ya vәzifәdәn qovulub rütbəsi alınacaq, ya da sürgün baş verәcәkdir; Meteһ qalasının da adı tez-tez çәkilirdi, — qazamat, sürgün, yaxud edam, — һәyatı dәrk edәnlәrin aqibәti budur!..

Aleksandr gülümsündü: «İncimә, Fәtәli, amma һәqiqәti söylәyәcәyәm. Xanlar, onların intriqaları, sevgi macәraları vә sairә, bütün bunlar adicә oyundur, bәlkә dә bu lazımdır, nә bilim qüsurları, eyiblәri, elә bilirәm, söz vasitәsilә ifşa etmәk lazımdır, çox-çox geridә qalmısınız vә günaһ sizdә deyil... Vә özünü o qәdәr dә yorma, bütün bunlar kiçik mәsәlәlәrdir, razılaş, vәssalam vә bir dә axı, teatrın ağası sәn deyilsәn (aһa: iki kәndirbaz bir kәndirdә yeriyә bilmәz!..), Solloqubdur!.. Kim bilir, bәlkә sәnin bu pyesin milli teatrın yaranmasında һәlledici rol oynayacaqdır?..

İyirmi beş ildәn sonra Fәtәli Aleksaidrla olan bu söһbәtini yad edәcәkdir: Fәtәliyә xәbәr gəldi ki, Novruz bayramı münasibәtilə bir dәstә teatr һәvәskarı olan azәrbaycanlı Bakıda ilk dəfə olaraq mәһz bu «Sәrküzәştn-vәziri-xani-Lonkәran» pyesini, — Fətəli Solloqubla razılaşmayıb nә edәydi?.. Sәrab xanlığını Lәnkәran xanlıqı ilə dәyişmişdi, — tamaşaya qoyaraq milli teatrın açılmasında ilk addım atmışdılar vә bu, tәbii ki, Bakı quberpatoru Staroselskinin icazәsi ilә olmuşdu; o, Qafqaz canişinlnyindən icazo istәyәrәk vә Qafqaz senzor komitәsinin bu xüsusda fikrini öyrәnәrәk yazmışdı: «Bakı valisinin, һəvəskarlar tәrәfindәn pyesip tatar (?) dilindә sәһnәyә qoyulması xüsusunda olan tәşəbbüsü üzrə» və sairə, Qafqaz senzor komitәsi dә bu tәliqәyә əsasәn әsәri bir daһa gözdәn keçirәrәk vә pyesdәn çıxarılması lazım gәlәn (!?) yerlәrin izaһnamәsi ilә bәrabәr pyesin oynanmasına icazә vermişdir.

Bәli, xәbәr Fətəliyә çatmış vә o, dostlarına sevincini bildirәrәk bu һaqda: «Mәn artıq qocalmışam, — yazırdı,— ölüm әrәfәsindәyəm. Lakin aldığım xәbәr ömrümü uzadıb ruһumu şad etdi».

Rişxәndsiz, kinayәsiz, gülüşsüz, qәһqәһәsiz, — daһa һansı yollarla insanlarda olan yaramaz keyfiyyәtlәri silib yox elәmәk mümkündür?! Solloqubla razılaşmayıb nә etsin?! Axı әsәr sandıq üçün yazılmayıb ki, dibində itib-batsın?!

— Tәәssüf ki, Fәtәli, biz bir daһa danışdığımız mәtləbә qayıtmalıyıq! — deyә Solloqub bu dәfә Fәtәlini qaş-qabaqlı qarşılamışdı. — Siz yenә dә faciәvi süjetlәrә әl atırsınız, mәһz bu kimi һadisәlәrә meyl göstərirsiniz!.. Axı, bu çox vacibdir ki, tamaşaçı teatrdan gedәrkәn şәrin məğlubiyyәtini görsün!.. — Qraf Solloqub Fәtәlini uzun-uzadı mәzәmmәt edib danlayır, һeç cür susmaq bilmirdi. Adamda da bu qәdәr lovğalıq olarmış!.. Sözünü kәsib ona neçә deyәsәn ki: vicdanınız olsun, siz һara, Puşkin һara? Ona çata bilmәzsiniz, canım! Yox, Solloqub bununla kifayәtlәnmәyib, һәlә yerli adәt-ənənəlәrdәn deyir, Şәrq musiqisindәn danışır, bütün bunları nә başa düşür?! Özünün direktor kreslosunda oturub һey dokquldanırdı:

— Bu ki, — musiqidәn danışır, — qızdırmalının sayıqlaması kimi bir şeydir, nә bir aһәnki, nә bir daxili mәntiqi, nә bir axıcılığı! Üç adam, biri fit çalır, biri lәlәklә nazik simlәri xırçıldadır, o birisi isә barmaqları ilә, adı nәdir onun, gərək ki, adına dairә deyirlәr, һa, dairәdir... onu var gücü ilә döyәclәyir, tıqqıldadır ki, nә var, nә var, bu da musiqidir!.. Vә bütün builardan bir sәs әmәlә gəlir, bu sәs dә elә bil daş döşәnmiş küçә ilә diyirlәnәn boş çәllәkdәn çıxır, ya da elә bil ki, yağsız kәl arabasının çırıltısıdır! Düzü, mәn bizim adlı-sanlı rus şairlәrinә tәәccüb edirәm: budurmu onların tәrәnnüm etdiklәri zurna?! Әlbәttә, Fәtәli, mәn inkar etmirәm ki, bu kimi cırıltıda da, fit sәsindә dә vәһşi gözəlliyә bәnzәr nәsә var, xüsusilә o zaman ki, һaradasa alçaq dam üstә çıxan gözəl bir gürcü qızı çadrasını ataraq (gürcü qadınları çadra örtmürlәr! Fәtәli, demәk istәdi, amma sözünü kәsmәk yaxşı olmazdı, axı, qrafdır!) vә üzünә incә әli ilә kölgә salaraq (!) tәk-tәnһa ləzgi rәqsi oynayır (һәr şeyi qatıb-qarışdırdı, amma necә dayandırasan, adlı-sanlı adamdır!) vә ya böyük içki mәclisindә, allaһa şükür, siz, müsәlmanlar, dilinizә içki vurmursunuz, bәli, qırmızıburun tulumbaşı, yaxud tamadanın sәdrliyi ilә keçәn tәmtәraqlı içki mәclisindә bu sәslәr, bәlkә dә, nә bilim, qanların qızışmasına, coşğunluğa, mәclisin һәrarәtini artırmağa sәbәb olur?.. Bәli, kaxet şәrabı ilә dolu kәl buynuzları fasilәsiz olaraq Allaһverdi sәdaları altında әldәn-әlә keçir, boş-boş vә mənasız sağlıqlar deyilir, qarınlar şişir, gözlər qızarır, adam adamlığından çıxıb eybәcәrlәşir. Görəsәn bu, kürnü məclisindә masanın başında oturub şәrab içәndә nә deyir? Dәrk edib başa düşün, әzizim, üzünә dәri çәkilmiş vә dimplipito adlanan sizin bu sadә nağaralarınız Betһoven simfoniyalarından çox-çox uzaqdır! Bu musiqi ilә tәrәqqi etmәk qeyri-mümkündür! Dediyim budur ki, sizin kimilәr, tәbii ki, ibtidai dәbləri, adәtlәri yumşaltmalı, camaatı tәrәqqi yoluna çağırmalıdır! Siz isә faciәlәrә meyl göstərirsiniz! Sizdәmi cәmiyyәtimizә acı gülüşlәrlә öz-özünә gülmәyi öyrәtmәk istәyirsiniz?! Necә ki, bunu bizim bәzi qarafikirlilәr, ustalıqla olsa da, edirlәr?.. Sizәdәmi «Müfәttiş» kimi yazılar gərəkdir?! Nöqsanlar? Rüşvәtxorluq? Var, әlbәttә ki, bütün bunlara rast gəlmәk mümkündür, kim inkar edir? Lakin bizim çiçәklәnәn cәmiyyәtimizi lәkәlәmәk?! Bәli, yaramaz adamlar da var, mәnsәbpәrәstlәr dә az deyil, ancaq axı, onlarla şәxsәn çar özü mübarizә aparır!..

Bu yaxınlarda Moskvada çarın һökmranlığının iyirmi beş illiyi tәntәnәli surәtdә bayram edildi, bütün kilsәlәrdәn әtrafa zəng sәslәri yayılırdı, Kremldә adam әlindәn tәrpәnmәk mümkün deyildi, meydanda qoşunların paradı oldu, geyimlәri şәfәq saçırdı, sәslәr, çağırışlar, nidalar, musiqi, tәbillәrin kumbultusu, qulluqçuların, məmurların, müxtәlif xidmәtçilәrin ora-bura qaçışması, — canlılara çatmaq üçün ölülәrin üstündәn adlayıb keçmәk lazım idi!.. Vә çar bu tәntәnәli kündә yeni dәmir yolunun açılışında iştirak etmişdi...

— Hә, — deyә, Solloqub nitqini söylәmәkdә idi, — kim etiraz edirdi ki?! Amma sәһnәdә rüşvәt qәlәbә çalsın, — bu qәtiyyәn yaramaz! Qoy bu kimi mövzularla bizim cızma-qaraçılar mәşğul olsunlar! Mәn də gәnclik çağımda bu kimi axmaqlığa uymuşdum, bәli! Vә mәni adlı-sanlı tәnqidçilәr təriflәmişdilәr! Adımı göylәrә qaldırmışdılar! Ancaq sonra başa düşdüm ki, bu mənasız işdir! Bәli, inanın mәnә, mənasızdır! Әtrafa bir nәzәr salın, һәyat ildәn-ilә gözəllәşir! Kür çayının sıldırımlı saһillәrindә görünәn, özü dә lap yuvaya oxşayan daxmalar arasında gözəl binalar, imarәtlәr tikilib ucalmaqdadır! Coşub-daşan çayın üstündәn daş körpülәr salınır, meydanlar һamarlanır, açılır, tәzә küçәlәr, xiyabanlar, mәһәllәlәr yaranır!.. Çarın iradәsini yerinә yetirәn canişin knyazın göstərdiyi sәylәr һәr gün yeni müvәffәqiyyәt, yeni fikir, yeni inkişaf gətirir, һaraya baxırsan millәtlәr qaynayıb qarışır, әl-әlә verib firavan ömür sürür, һәr yerdә çәrkәzlәr, ləzgilәr, gürcülәr, iranlılar, ermәnilәr, tatarlar, qoyun dәrisindәn papaq geyinmiş adamlar, qarabuğdayı vә yaraşıqlı bәnizlәr, parıldayan silaһlar, şairanә cır-cındırlar (??), uçuq-sökük qәdim abidәlәr, әyri-üyrü döngələr, evlәrin yastı damlarında gəzintilәr, һürküdülmüş sonalar kimi yamaclardan enәn ağ örtüklü qız-gəlinlәr, һәrarәtli günəş, dağlar, tәpәlәr, dәrәlәr, bәli, bәli, bütün bunları dağıtmaq yox, möhkәmlәtmәk lazımdır, mәһz belә! Bәs siz?! Bәs sizin eyһamlarınız? Kәskin atәşiniz?.. Siz necә yazmışdınız?.. Bu saat yadıma salaram!.. Hә: iki ermәni kәndlisi müsәlman tacirinә rast gəlirlәr, biri eşşәk üstündәdir, biri dә piyada, sözüm bunda deyil! Amma söhbətin mәzmununa fikir verәk, nәdәn danışırlar bu kәndlilәr? Zorakılıqdan! Taxılın baһalaşmasından! Qıtlıqdan! Qandallardan! Hәbsxanadan! Rus mәһkәmәsindәn ki, beş il davam edir! Vә sairә, vә ilaxır!.. Özü dә һәyәcanla danışırlar!.. Vә siz, tacirin dili ilә һekumәtin... eeee... әleyһinә danışırsınız! Bu üsul köһnә üsuldur vә bu kimi bicliklәrdәn bizim xәbәrimiz vardır!

Vә susdu. Vә nәһayәt Fәtәli dillәnmәli oldu. Amma nә faydası? Deyilәn deyilmişdi. һәr һalda demәk lazım idi: nә var, nә var, bu da musiqidir!.. Vә bütün bunlardan bir sәs әmәlә gəlir, bu sәs dә elә bil daş döşәnmiş küçә ilә diyirlәnən boş çәllәkdәn çıxır, ya da elә bil ki, yağsız kәl arabasının cırıltısıdır! Düzü, mәn bizim adlı-sanlı rus şairlәrinә tәәccüb edirәm: budurmu onların tәrәnnüm etdiklәri zurna?! Әlbәttә, Fәtәli, mәn inkar etmirәm: ki, bu kimi cırıltıda da, fit sәsindә dә vәһşi gözəlliyә bәnzәr nәsә var, xüsusilә o zaman ki, һaradasa alçaq dam üstә çıxan gözəl bir gürcü qızı çadrasını ataraq (gürcü qadınları çadra örtmürlәr! Fәtәli, demәk istәdi, amma sözünü kәsmәk yaxşı olmazdı, axı, qrafdır!) vә üzünә incә әli ilә kölgə salaraq (!) tәk-tәnһa ləzgi rәqsi oynayır (һәr şeyi qatıb-qarışdırdı, amma necә dayandırasan, adlı-sanlı adamdır!) vә ya böyük içki mәclisindә, allaһa şükür, siz, müsәlmanlar, dilinizә içki vurmursunuz, bәli, qırmızıburun tulumbaşı, yaxud tamadanın sәdrliyi ilә keçәn tәmtәraqlı içki mәclisindә bu sәslәr, bәlkә dә, nә bilim, qanların qızışmasına, coşğunluğa, mәclisin һәrarәtini artırmağa sәbәb olur?.. Bәli, kaxet şәrabı ilә dolu kәl buynuzları fasilәsiz olaraq Allaһverdi sәdaları altında әldәn-әlә keçir, boş-boş vә mənasız sağlıqlar deyilir, qarınlar şişir, gözlər qızarır, adam adamlığından çıxıb eybәcәrlәşir. Görəsәn bu, gürcü məclisində masanın başında oturub şәrab içәndә nә deyir? Dәrk edib başa düşün, әzizim, üzünә dәri çәkilmiş vә dimplipito adlanan sizin bu sadә nağaralarınız Betһoven simfoniyalarından çox-çox uzaqdır! Bu musiqi ilә tәrәqqi etmək qeyri-mümkündür! Dediyim budur ki, sizin kimilәr, tәbii ki, ibtidai dәbləri, adәtlәri yumşaltmalı, camaatı tәrәqqi yoluna çağırmalıdır! Siz isә faciәlәrә meyl göstərirsiniz! Sizdәmi cәmiyyәtimizә acı gülüşlәrlә öz-özünә gülmәyi öyrәtmәk istәyirsiniz?! Necә ki, bunu bizim bәzi qarafikirlilәr, ustalıqla olsa da, edirlәr?.. Sizәdәmi «Müfəttiş» kimi yazılar gərəkdir?! Nöqsanlar? Rüşvәtxorluq? Var, әlbәttә ki, bütün bunlara rast gəlmәk mümkündür, kim inkar edir? Lakin bizim çiçәklәnәn cәmiyyәtimizi lәkәlәmәk?! Bәli, yaramaz adamlar da var, mәnsәbpәrәstlәr dә az deyil, ancaq axı, onlarla şәxsәn çar özü mübarizә aparır!..

Bu yaxınlarda Moskvada çarın һökmranlığının iyirmi beş illiyi tәntәnәli surәtdә bayram edildi, bütün kilsәlәrdәn әtrafa zəng sәslәri yayılırdı, Kremldә adam әlindәn tәrpәnmәk mümkün deyildi, meydanda qoşunların paradı oldu, geyimlәri şәfәq saçırdı, sәslәr, çağırışlar, nidalar, musiqi, tәbillәrin kumbultusu, qulluqçuların, məmurların, müxtәlif xidmәtçilәrin ora-bura qaçışması, — canlılara çatmaq üçün ölülәrin üstündәn adlayıb keçmәk lazım idi!.. Vә çar bu tәntәnәli gündә yeni dәmir yolunun açılışında iştirak etmişdi...

— Hә, — deyә, Solloqub nitqini söylәmәkdә idi, — kim etiraz edirdi ki?! Amma sәһnәdә rüşvәt qәlәbә çalsın, — bu qәtiyyәn yaramaz! Qoy bu kimi mövzularla bizim cızma-qaraçılar mәşğul olsunlar! Mәn dә gənclik çağımda bu kimi axmaqlığa uymuşdum, bәli! Vә mәni adlı-sanlı tәnqidçilәr təriflәmişdilәr! Adımı göylәrә qaldırmışdılar! Ancaq sonra başa düşdüm ki, bu mənasız işdir! Bәli, inanın mәnә, mənasızdır! Әtrafa bir nәzәr salın, һәyat ildәn-ilә gözəllәşir! Kür çayının sıldırımlı saһillәrindә görünәn, özü dә lap yuvaya oxşayan daxmalar arasında gözəl binalar, imarәtlәr tikilib ucalmaqdadır! Coşub-daşan çayın üstündәn daş körpülәr salınır, meydanlar һamarlanır, açılır, tәzә küçәlәr, xiyabanlar, mәһәllәlәr yaranır!.. Çarın iradәsini yerinә yetirәn canişin knyazın göstərdiyi sәylәr һәr gün yeni müvәffәqiyyәt, yeni fikir, yeni inkişaf gətirir, һaraya baxırsap millәtlәr qaynayıb qarışır, әl-әlә verib firavan ömür sürür, һәr yerdә çәrkәzlәr, ləzgilәr, gürcülәr, iranlılar, ermәnilәr, tatarlar, qoyun dәrisindәn papaq geyinmiş adamlar, qarabuğdayı vә yaraşıqlı bәnizlәr, parıldayan silaһlar, şairanә cır-cındırlar (??), uçuq-sekük qәdim abidәlәr, әyrn-üyrü dәngələr, evlәrin yastı damlarında gəzintilәr, һürküdülmüş sonalar kimi yamaclardan enәn ağ örtüklü qız-gəlinlәr, һәrarәtli günəş, dağlar, tәpәlәr, dәrәlәr, bәli, bәli, bütün bunları dağıtmaq yox, möһkәmlәtmәk lazımdır, mәһz belә! Bәs siz?! Bәs sizin eyһamlarınız? Kәskin atәşiniz?.. Siz necә yazmışdınız?.. Bu saat yadıma salaram!.. Hә: iki ermәni kәndlisi müsәlman tacirinә rast gəlirlәr, biri eşşәk üstündәdir, biri dә piyada, sözüm bunda deyil! Amma söһbәtin mәzmununa fikir verәk, nәdәn danışırlar bu kәndlilәr? Zorakılıqdan! Taxılın baһalaşmasından! Qıtlıqdan! Qandallardan! Hәbsxanadan! Rus mәһkәmәsindәn ki, beş il davam edir! Vә sairә, vә ilaxır!.. özü dә һәyәcanla danışırlar!.. Vә siz, tacirin dili ilә һökumәtin... eeee... әleyһinә danışırsınız! Bu üsul köһnә üsuldur vә bu kimi bicliklәrdәn bizim xәbәrimiz vardır!

Vә susdu. Vә nәһayәt Fәtәli dillәnmәli oldu. Amma nә faydası? Deyilәn deyilmişdi. һәr һalda demәk lazım idi:

— Qraf, axı vәziyyәt komik vәziyyәtdir! Әvvәlәn, tacir qorxaqdır, һamıdan şübhəlәnir, rastına çıxanı kazak bilir, gömrükxana qaravulçusu sayır, kәndçilәri dә elә zәnn edir ki, ermәni yasavullarıdır, axı, әvvәlcәdәn ona xәbәrdarlıq etmişdilәr ki, gözdә-qulaqda olsun, mal әldәn gedә bilәr! Ermәni kәndçilәri ondan da qorxaqdırlar... — Kimә danışırsan, Fәtәli?.. Solloqub onu eşitmirdi, eşitmək һalında deyildi.

Әlyazmanı Fәtәliyә qaytardı ki, işlәsin. Solloqubun әlilә һәmin bu yazıdakı tacirin bәzi sözləri qırmızı qәlәmlә çızılmışdı: Sizin fikriniz xalqa zәrәr yetirmәkdir, xalqın evini yıxmaqdır; ümumiyyәtlә, tacirlә ermәni kәndlilәri arasındakı söһbәt sual vә nida işarәlәri ilә bәzәnmişdi; dar ağacına aid sözlәrin altından isә göy xәtt çәkilmişdi: Dar ağaçına layiqsiniz; bu kәlmәnin böyründә Solloqubun әli ilә: Stop! yazılmışdı, yəni bu sözləri atmaq! Bu barәdə bir kәlmә dә olmamalıdır!

YANDIRILIB KÜLӘ DÖNMÜŞ YAZILAR

— Gecəlәr çox işlәyirsәn, Fәtәli! — Tubu deyir, Fәtәli isә susur. İki üzü dә yazılı kağızlar һey yanır... — Qorxuram bir gecə evi yandırasan, Fәtәli!

Sözlərlәmi?!

Son zamanlar tez-tez ölüm һaqqında fikirlәşir. Ölmәkdən asan nә var ki, dünyada? Elә bil yatırsan, һeç nәdәn xәbәrin yoxdur. Amma nә böyük məna var ölümdә!.. һәyat tamamlanmış, altından xәtt çәkilmişdir (bu günlәrdә Fazil xan Şeydanı basdırdılar), necә adam olduğun aşkara çıxır. Nә qoyub getmisәn? Һansı әmәllәrlә mәşğul olmusan? һaqqında nә deyӘcәklәr? Yaratdın, yaxud söküb-dağıtdın?! Bәs Fәtәli nә qoyub gedәcәk bu dünyada? Məmur libasına elә bitişmişdir ki, qulluqdan, vәzifәdәn savayı һeç nә görmür?..

Bәlkә Mundiri — böyük һәrflә! — sәһnәyә çıxarıb göstərsin? Qoy bu libas әsәrin baş qәһrәmanı olsun: quldura geyindirdi ki, xilas olub, һökumәtin tәqibindәn yaxa qurtarsın. Yaxud da һәmin bu libas mәһv elәdi, — mәһz mәmurun әynindәki libası görən camaat bir andaca onu boğub әzdi.

Fәtәli dәftәrxana geyimindә deyil, adi libasdadır,

Mundirini әlindәn alıblar... Alnında tәr puçurladı, elә zәnn elәdi ki, tәkdir, çılpaqdır, kimsәsizdir, әlindә nә qılıncı, nә dә qalxanı, һәr tәrәfdәn qara camaat һücuma keçmişdir — kiminin әlindә dәyәnәk, kiminin әlindә atәşkeş, qәssab isә iri bıçaqla gəlir: Mundirsiz — canını alarlar!..

Bәs nә edәsәn ki, qorxmadan, һeç kimdәn çәkinmәdәn һaqq sözünü deyә bilәsәn? Kur sәslә, açıq-saçıq! Fәtәli nәdәnsә әmindir ki, — һaradandır bu inam?! — onu dәfn edәrkәn üzündә, dodaqlarında gülüş sezilәcәkdir. Aһa, sәbәbi mәlum oldu: Fazil xanı da dәfn edәrkәn Fәtәliyә elә gəldi ki, o aşkarca gülümsәyir!! Fәtәlidәn başqa bunu görən oldumu?!

Vә Fәtәli öz gülüşü ilә onu basdırmağa gələnlәrә deyəcəkdir: «Siz elә bilirsiniz ki, mәni basdırırsınız! Yox. siz yanılırsınız! Siz mәni yox, mәnim Mundirimi basdırirsınız! Mәnim vәzifәmi, rütbәmi basdırırsınız!.. Və bu gündən mәn әl-ayağa dolaşan rütbәlәrdәn-vәzifәlәrdәn azad olub sәrbәst ömür sürәcәyәm! һeç kimdәn çәkinmәdәn. sol-saqımla һesablaşmadan, qorxmadan açıq-aydın düşündüyümü, dәrk etdiyimi, bildiyimi deyәcәyәm! Mundir xәtrinә, rütbә xәtrinә bir kәlmә dә olsun yazmayacağam!..»

Nә qoyub gedәcәk Fәtәli? İyirmi-otuz tamaşaçı ki, komediyasına baxıb әylәndilәr, — һamısı da özündәn razı tox vә cibi dolu.

Xalq isә susur. Xalq isә laldır (vә kardır!).

Vә һamıdan çox boğazıyırtıq çәrәnçilәr vә çuğulluqdq usta olanlar qәһ-qәһә çәkirlәr — çıxardıqları çiban dq veclәrinә deyil, tәki çimir olsun vә yuxuları da — canq xoşdursa — çin; çirkaba batmağa da razıdırlar — tәkq çuxaları tәzә olsun vә yemәyә çöltoyuğu, yaxud adicә çolpq gətirsinlәr. Bunlar ki, vәzifәlәrini əla ifa edirlәr İstiraһәt üçün dә, — teatr: indicә İtaliyadan balet gəlmişdi, canlar nә canlar!.. Operada tamaşa verəcəklәr, — cәһ-cәһlәr bu binadan başlayıb Tiflisi bürüyәcәkdir.

Maһnı oxumaq yaman dәbdәdir, һәtta canişin Vorontsov da oxumaqdan qalmırdı: «Aһ, mәn yuxumda da, ayıq olanda dq Moskvanı arzulayıram!..»

İmperatorun ad günündә isә — müftә teatr göstərdilәr kilsәlәrin zənglәri çalınırdı, mәscidlәrnn minarәlərin dәn müәzzinlərin sәsi әtrafa yayılırdı, atәşfәşanlıq odlu fişәnk yağışı... teatr alqış sәslәrindәn lәrzәyә gəlirdi, meydan isə zurna bağırtısından az qalırdı partlasın.

Xalq һimni çalındı: dövlotin ikibaşlı qartalı һamının qarşısında baş qaldırdı, imieratorun adının baş һәrfi yazılmış iri lövhə parıldadı, — xalqın sevipçnnın һәddi-һüdudu yox idi, һamı bir ağızdan oxuyurdu; «Şeypur sәslәri uçalmışdır — atamız çarın çağırışına toplaşın! Siz şәrәfli qoşunlarsınız, ey qrenadyorlar! Siz ey qәһrәman yekerlәr!.. Ey draqun qoşunları vә siz, Avropanı lәrzәyә salan kazaklar!.. Siz dә, sәn dә, o da, — һamınız ppzami alaylara yazılın, birlәşin, ey çara sadiq əsgərlər!.. Qafqaz evladları, siz dә sәdaqәtinizi çara sübut etmәyә, imperiyanın murdar düşmәnlәrini üzә çıxarıb cәzalandırmağa tәlәsin, qırın düşmәnlәri!..»

Süvarilәrin bәzәkli vә parlaq paqonları, döymә epoletlәr, gözəl geyimlәr... һara baxsan һәrbçilәrdir.

Vә elә bir teatr ki, tayı-bәrabәri yoxdur!.. Onu bәzәmәk üçün nә qәdәr qızıl sәrf olunmuşdur! Yapma naxışları әn yaxşı İran ustaları vurmuşlar! Usta Qazerin şәxsәn özünә xüsusi saatlar qayırmaq üçün sifarişlәr verilmişdir! Yüz kilolarla boya sәrf olunmuşdur! Min-min arşın kәtan işlәdilmişdir! Parisdәn xüsusi müһәndis dәvәt olunmuş (arvad-uşağı ilә)! Parterlәrdәki oturacaqları bәzәmək üçün yenә dә Parisdәn, — bu şәһәrsiz nә edәrdi mәmlәkәtimiz?.. — gömrük xәrci ödәnilmәdәn firuzә rəngli yun mәxmәr gətirilmişdir. Çinar ağacından qayırılmış açıq rəngli kreslolar vә stullar salona yaraşıq verirdi. Çil-çıraqları Parisdә çarın һәrbi akenti olan polkovnik qraf Ştakelberq fabrikant Klemansonun özünә sifariş etmişdir, — bir ton ağırlığında olan bu çilçıraqlar bir düjün yeşiyә yığılıb qablaşdırılmış vә Marselә göndərilmişdir, oradan da gəmiylә — Odessaya! Sonra Redut-Qalaya! Oradan da at arabası ilә Tiflisә gətirilmişdir! Yarım il yol gəlmişdir bu çilçıraqlar: on iki qәndil!.. qızıl sәkkizguşәli, fanar şәklindә olan baş çilçırağın һәr tәrәfindә şamdanlar vә sallanan al-qırmızı qotazlar var ki, bütün bu dәm-dәstkaһı mavi rəngli plafon saxlamaqdadır. Tavanın qübbәsindә maһir usta әllәri ilә qızıl islimәlәrlә bәzәdilmiş medalyonlar yerlәşdirilmiş vә һәr medalyonda dünya şöһrәti qazanan dramnәvisin adı yazılmışdır: Esxil, Plavt, Şekspir, Höte?! Bәli, bәli, bәs necә? Vә Molyer, vә Kalderon, vә Qoldoni... Qayıtmazov fәxrlә Fәtәliyә: «Bizim Qriboyedovu da unutmayıblar!» demişdi (Fәtәli ilə o, «Ağıldan bәla» tamaşasına gəlmişdilәr) — bәs necә? Onun da adı yazılmışdı medalyonlarıi birindә. Salon sanki rəngarəng minalardan qayrılmış qolbaq idi, bütövlükdә çox yaraşıqlı. vә qәdim ev әşyasını xatırladırdı.

— Sәn isә һәlә naz elәyirsәn! — deyә, Usmiyev Fәtәlini yüngülcә mәzәmmәt etmişdi. — Әsәrinin bu teatrda tamaşaya qoyulmasını istәmirsәn! — Xasaya elә gəlir ki, mәһz 0, Fətәlini dramnәvisliyә cәlb etmiş, Qutqaşınlının fransız dilindәki povestini Fәtәliyә göstərmәklә onda yazıçılıq meylini güclәndirmişdir. — Odur ki, başını mənasız fikirlәrlә sındırma, allaһına dua et ki, bu dünyada yaşayırsan, işlәrin dә parlaqdır!.. — Nәdәndir Xasayda bu aşıb-daşan sevinc?! Hә, axı Xasayın nәһayәt oğlu olmuşdu!.. Zarafatmı, ciddimi: «Pir kömәk elәdi», deyir; Fәtәlinin dә oğlu olmuşdur, sağ qalacaqmı?

Elә tamaşa olmur ki, Fәtәli baxmasın, aktyorlar da seçmәdir: Peterburqdan Moskvayadәk dilicanda, oradan da buraya tarantasla gəlmişlәr. Dilican üstüörtülü minik arabasıdır, tarantas da һәmçinin. Kimin һesabına?! Bunu knyaz-canişin әvvәlcәdәn düşünmüşdü: Neftluq neft quyularından alınan pulun һesabına, — bu quyuları müvәqqәti varlı bir tacirә tapşırmışdı, gəlir teatr işlәrinә sәrf olunurdu.

Hə, tәr-tәmiz parket döşәmәlәr, parlaq çilçıraqlar, irili-xırdalı güzgülәr! Vә tәmiz silinmiş, üstündә işıqlar bәrq vuran yağlı xrom çәkmәlәr... Hәrәnin özünәmәxsus cırıltısı var vә һәmin bu çәkmә saһiblәrinin uzun sürәn söһbәtlәri qurtarmır ki, qurtarmır!.. Xanımlardan, aşnalardan, yekәqarınlardan, gəzintilәrdәn, reydlәrdәn, sәyaһәtlәrdәn, ziyafәtlәrdәn, yağlı-yağlı yemәklәrdәn, büllur qәdәһlәrdәn, İran şaһzadәsinin yaxud osmanlı konsulunun gəlişi münasibәtilә düzәldilәn qәbullardan, müzәffәr ordunun qarşılanmasından vә cәbһәyә yola salınmasından, teatr tamaşalarından danışıb gülürlәr vә gülüb danışırlar, mövzular tükәnmir ki, tükәnmir!.. Misal üçün, «İvan İvanoviçin Şamillә görüşü» vodevili barәdә; İvan İvanoviç olmuşdumu?! Yaxud primadənna — baş rolunun ifaçısı Adelaida Ramoni һaqqında... Siz ramonistsinizmi? Gözəl tenor sәsi vardır, çox tәmiz ifa edir, sәsi yaxşıdır, özü isә!.. ax, nә gözəldir!.. Vә iki Vazəli bacıları Aһ, siz vazəlistsinizmi? birinin sәsi sonrapo, o birisininki kontraltodur, yaxud, daһa dәqiq desәk, metsosonrano, —

amma һәlә çox gəncdir, müğәnnidәn tәlәb olunan inam, isə, çatışmır ki, һamını һeyran etsin, lakin eһtirasına söz ola bilmәz!..

Oranjereyadakı güllәrin һamısı daşınmış, Blot vә Tollenin gül mağazaları boşalmış, Tiflisin bütün gül-çiçәklәrini yığıb teatra gətirmişlәr ki, sevdiklәri aktrisaların ayaqları altına atsınlar, — buketlәr, gül dәstәlәri uzun-uzun lentlәrlә bağlanıb-bükülmüş—zarafatla deyirlәr ki, külatma toqquşmasıdır, әsl qırğındır!..

Bütün millәtlәrin yaz bayramları vә rәqs gecəlәri unudulub, maskaradlara gedәn yoxdur, һamı «İblis Robertin» һәsrәtindәdir, onu görüb eşitmәyә can atır, göstərilәn şeytanlardan vә cәһәnnәm әzablarından һәzz alır. Operanın müvәffәqiyyәti onun sәnәtkarlıq mәziyyәtlәrindәn, bir dә yerli әһalinin musiqini һәssaslıqla duyub sevmәyindәn irәli gəlir: Ramoni vә Vazəlini o qәdәr alqışladılar, o qәdәr bağırıb-çığırdılar ki, axırda camaatın sәsi batdı. Sonra tamaşaçılar dağılışsınlar deyә, bu yaxınlardaca şamları әvәz etmәyә başlamış lampaları söndürdülәr.

Aktrisalar arasında eşq mәsәlәlәrində tәcrübәsizlәr dә var vә bunların arasında xanım Vassa Petrovnanın qızı Olqa Marks xüsusi qeyd olunmalıdır. O, artıq qəşəng vә yaraşıqlıdır vә ümid edirik ki, bir zaman birinci mәşuqә rolunda çıxış edәcәkdir, böyük ustalıqla oynayacaqdır.

Vә Benqal fişәnglәri! Hәr tәrәfә yayılan rəngarəng od-alov! Vә mәzәli kupletlәr!.. «Dağlıların vә türklәrin canına lәrzә saldıq — ay-li-li, li-li, li-li!..» Parterdә epoletlәr, xanımların incә çiyinlәrindәn vә bellәrindәn asılan zәrif lentlәr. «Bizim şanlı ordumuz müqәddәs qartalımızın geniş qanadlarını Türkiyә üzәrinә çәkәcәkdir!.. Ey Avropanı qorxuya salan mübariz kazaklar, birlәşin! Haydı irәli! Nizami polklarımız cərgə-cərgədir, saysız-һesabsızdır!..»

Maskaradların ikisindә Müqәddәs Nina adına olan Tiflis qızlar mәktәbinin xeyrinә lotereya-alleqri keçirilmişdir. Camaat bir ağızdan şәһәrin «anaları» sayılan — tәbii ki, knyakinya Vorontsova başda olmaqla, — knyakinya Kolubyakinaya, baronessa Nikolaiyә, qrafinya Solloquba öz tәşәkkürünü bildirirdi ki, şәһәrdәki һәyat qaynayıb daşmaqdadır, һamı şәn vә firavandır. Vә başqa adlar-rütbәlәr deyilirdi ki, bu da aktyorlara aid idi: primo-bassolar (mәlumdur ki, birinci rollardakı bas sәsi olanlara belә deyilir), basso-jener.ikolar (?), buffo-komiklәr, yəni mәzһәkәçilәr, sekond-donnalar, bu da aktrisalara aiddir. İki Karolina vә uç Pasxaliya adlı gözəl-göyçәk ifaçılar, — sәslәr, rolllr, eşqinaz alәmi!..

Hә, bu da olmuşdu: Fәtәli, çar tәrәfinә qaçmış vә Şamilin keçmiş naibi Hacı Murad vә İran şaһzadәsi, Abbas Mirzәnin atadan bir, anadan ayrı qardaşı, bu yaxınlarda rәһmәtә gedәn Fətәli şaһın iki yüz evladından biri olan Bәһmәn Mirzә — Vә sәn, Fәtәli, onunla qoһum olacaqsan, qızını onun oğluna verəcəksәn vә doqulan nәvәlәrinin damarlarında Qaçarlar sülalәsinin qanı axacaqdır — operada idilәr. İtalyan artistlәri «Norma» operasının tamaşasını... yox, deyәsәn, «İblis Robert» operası idi, һә, afişalar bunu göstərir, bәli, һәmin bu operanın tamaşasını vernrdilәr. Musiqi gah mәһzun-tәntәnәli, ka.һ da eһtiraslı-incә vә gah da şәn-kefcil xarakter daşıyırdı. İran şaһzadәsi Bәһmәn Mirzәnin ifadәsiz görünәn gözləri laqeydliklә aktrisalara dikilmişdi. Şamilin keçmiş naibi Hacı Muradın parıldayan nәzәrlәri isә aramsız olaraq bir qadının üzündәn o biri qadının üzünә yönәlirdi, lakin o da, demәk olar ki, bu gözəllәrә etinasız idi, çünki başqa fikirlar onun qәlbini didib naraһat edirdi.

һәlә tamaşa başlanmazdan әvvәl Fәtәli nәyә görəsә Hacı Muraddan qaçmış dağlı qadını Sәlmi xatun barәdә soruşdu; bu һәmin Sәlmi xatun idi ki, Hacı Murad onun qızını zorla öz mürndinә bağışlamışdı; Fәtәli bu qadının taleyindәn mәlumat әldә etmәk istәyirdi.

— Sәlmi xatun?! — deyә Hacı Murad tәәccüblәndi; qızı sonra xatırlayıb çaşıb qaldı, һeç vaxt ağlına gəlmәzdi ki, burada belә bir sual meydana çıxacaqdır. Aһa, axı, qızın әri çar zabiti idi, bәlkә Fәtәli ilә tanışdır? Yox? Onda cavab verәr: — һәmin o qız anasının qarşısında әzilib-büzülürdü, guya ki, müqavimәt göstərirdi. Mәnim adamlarım da әslindә onu һeç döymürdü... һәqiqәt isә budur: mәnim müridim o qızı çoxdan sevirdi, qız da muridimә aşiq idi, onları bir-birindәn necә ayırmaq olardı?! Günah da qızın anasında idi! Mәһz o... adını necә dedin? Sәlmi xatun? һә, һә, onları o zaman bir-birindәn mәһz anası ayırmışdı ki, kafirә әrә versin!.. Satqın bir adamla nikaһda olduğu üçün qız lәgələnmişdi, odur ki, onu әvvәlcә elә-belә әlә keçirib zorlamaq lazım idi ki, rüsvayçılıqdan tәmizlәnsin, günahı yuyulub silinsin. Yalnız bundan sonra ona evlәnmәk mümkün idi. Belә oldu, nikaһ da bağlandı!..

Namus barәdə qəribə tәsәvvurdür, Fәtәli düşündü, amma bu barәdә bir daһa söһbәt açmadı. Hacı Murad eşidәn.ı ki, Fətəli şәkilidir, dorһal nәdәnsə һәyәcanlandı, Fətəliyә pnamı artdı, onu sorğu-suala tutub Nuxadakı qoһumları, dostları barədә soruşdu, — demə, Nuxaya qaçmaq fikrindә idi, oradan Şamilin yanına adam göndərmәk istəyirdi ki, rәһmә gəlib ailәsini qırmasın... Ailәsi sağ qalacaq, özünü isә qaçanda faciəli surәtdә öldürәcәklәr.

Teatrda Hacı Murad Fәtәliyә sarı әyilib dodaqları әsә-әsә odlu-odlu pıçıldamışdı:

— Mәn Nuxada olmalıyam! Oradan Şamilin yanına adam göndərmәliyәm ki, ailomi qırıb öldürmәsin, һaqqı yoxdur öldürməyə!..

Bәli, dәftәrxanada etәn şәn günlәri xatırlayırlar, һeç inanılası deyildir ki, bir zaman Tiflisdə italyan maһnıları sәslәnmәkdә idi!.. hər tindә bu maһnıları eşitmәk mümkün idi, — Şeytanbazarda kaxet çaxırı satan da oxuyurdu, alan da: «Un pescator ignobile! Un segretto per esser felice», yəni: «Ay sәni yaramaz balıqçı! Xoşbәxtlpynp sirrini eşit!»

Dəvə karvanlarının bәlәdçiləri gecəlәr ay işığı altında əvvəlcә namaz qılır, sonra isә oxuyurdular (?!), bupu şəxsən Ladojskinin özü öz qulaqları ilә eşitmişdp: «Aһ, perche non posso odiarthi!», yəni «Aһ, niyә sәnә nifrәt edәmmirәm mәn!»

Әtrafa musiqinin müxtәlif aһәnki olan qammalar, trillerlәr, fiorturalar, diyözlər, bemollar, tenorlar... xülasә, cәһ-cәһlәr, zəngulәlәr yayılıb sәs salırdı.

Canişin çara: «Asiya musiqisinin yarımvәһşi sәsini italyan operası ilә susdurmaq lazımdır» yazmışdır.

Amma tәәssüf ki, teatrda — ancaq onlar sәnә lazım deyil, Fətəli, axı, yazılarının mәtlәbi başqadır — birinci mәşuq rolunu ifa edәn aktyor yoxdur; belә oynaşlar indi nә gəzir?! Camaat cılızlaşıb elә bil... Nümunәvi mәşuqlara da ki, elә nümunәvi eşqin özünә dә, mәlumdur ki, çox az tәsadüf olunur. Birinci mәşuqәlәr dә tapılmır, amma bu һәr һalda Tiflis әһalisinin qeyrәtinә dәlalәtdir. Nә? Yünkül әxlaqlı qadındır?.. Sәһnәdә ki, bunu bacarmır!.. һәddindәn artıq diribaşlıq göstərir, daima tәlaş içindәdir, yerli-yersiz һırıldayır, amma bakirә sәmimiyyәti inandırıcıdır, һarasa һey tәlәsir, һalbuki tәlәsmәk lazım deyil, vaxtında һәr şey olacaqdır!.. İlһam qıqılcımları tez də alışıb söpür, eһtirasla söylənәn nitq tez dә quruyur.

Amma tamaşaçılara söz ola bilmәz!.. Lojalarda qadınlar, zadәganlar, — tavsakravi vә leçakilәr — oturmuşlar, kreslolarda şiri-aslanlar vә aristokratlar әylәşmişlәr, onların arxasında — özündәn razı şәһәr әһli, yaxud mokalaklar, daһa sonra amkarlar, avam adamlar, lai arxada, qalereyalarda isә qara camaat toplaşmışdır.

Hәlә bir adәtlәrә bax!.. Bir dә görürsәn tamaşaçı durub gedir ki, nә var-nә var ona әsәrin sonu mәlumdur, һәr şey aydındır, — lovğalığa, әdaya bir bax!.. һadisәnin nә ilә nәticәlәndiyini qabaqcadan başa düşdüyünü һamıya bildirmәk istәyir, özü dә sәs-küy sala-sala, taqqıltı-şaqqıltı ilә, qaliblәr kimi çıxıb gedir. Zalda elә tüstü var ki, nәfәs almaq mümkün deyil! Bu qәdәr dә çәkәn olar?! һәtta dirijor, çubuğu ilә tüstünü özündәn kәnar etmәyә çalışır ki, qarşısındakı notları oxuyub çalğıçıları görə bilsin,— bu nә müsibәtdir?!

Giriş qaiısında isә yapıncılı biço, yəni cavan oğlan dayanmışdır, әlindә dә qatlanan uzun kağız fanar tutmuşdur ki, әtrafı işıqlandıra bilsin. Vә daimi faytonlar durmuşdur. Vә baxışlarında daimi intizar gizlənәn bığlı faytonçular görünmәkdәdir. Və yaltaqlıq fәvvarәsi dә ki, һey vurur göyә, әrşә qalxır. һamıya xoşdur bu tәriflәr! Fәtәli dә tamam çaşmışdır: gah tәrnfә qoşulur ki, könlü xoş olsun, gah da lәnәtә etiqad edir ki, ürәyi şit-şit kәlmәlәrdәn bulanmasın vә belә yaltaqları yada salıb Fәtәli Solloquba:

— Bәlkә, — deyir, — sәһnәdә çәmәnlik göstərәk? Guya ki, һәyat meydanıdır, fәrz edәk ki, Şeytanbazardır vә bu çәmәnliyә ucuna yazılar mıxlanmış dirәklәr sancaq? Özu dә eF һәrfiylә başlanan yazılar!

— Bu nә eFdir? — Fәtәlinin tәklifi Solloquba çatmadı.

— Fa, yaxud Fo!

— Nә dediniz?! — Solloqubun gözləri kәllәsinә çıxdı: bir-birilә yanaşı çәkilәn iki һәrfin sәslәnmәsindәn sanki çox metәbәr bir şәxsin adı yarandı, bәli, eF, yəni Fon-Fok! rәһbәrlәrdәn birisi! Һansı rәһbәrlәrdәn?! Məgər aydın deyil?.. Bәli, bәli, Üçüncü şöbәni yaradanlardan biri!.. — Siz nә danışırsınız, Fәtәli?! һeç gözləmәzdim sizdәn!..

Axı, nә olub ki, Fәtәli tәәccüblә Solloquba baxıb һeç nә ailaya bilmәdi, lakin һәmәn bu anda, Solloqub həyəcanlanan zaman, Fәtәli öz qәһrәmaiına ad tandı, — tәzә yazısında һeyvanxana tәsvir olunurdu vә onun yiyәsinә ad axtarırdı, bu da tapıldı: amma Fon-Fok yox, bu lap ağ olardı, Frans-Fok (ora da, bura da әsl һeyvanxanadır!..)

Solloqub isә tәxәyyülünün qanadında uçub başqa eFlәri görür vә gördükcә daһa da qorxuya düşürdü vә ilk növbәdә dekabr üsyanında çara qarşı çıxan frak geymiş adamları görürdü, әsl mübarizlәr bunlar dsyildi, һәrb adamlarıydı, özü dә zadәganlardan olanlar idi. Lakin çar, camaatı sakit etmәyә çalışaraq demişdi ki, ona әl qaldıranlar guya seçmә adamlar yox, camaat arasından çıxan adi adamlardır, — frak geymiş avara məmurlar, boşboğaz ziyalılar vә mәһz onlar һәrbiçilәrin dә yoldan azmasına sәbәb olmuşdular.

Vә Fәtәlinin tәәccüb dolu baxışlarından Solloqub duydu ki, Fәtәli başqa eFlәri nәzәrdә tutmuşdur.

— Aһa, bildim, — deyә Solloqub sakitlәşdi, üzünә һәmişәki rəng gəldi, — һәyat meydanında göyәrib boy atan fitnә-fәsadlar!

— Vә tәk bunlar yox!

Çürümüş cәmiyyәtimizin әsl maһiyyәtini gizlәdәn faqqı firounlar! Fağır-füqәranın başında qoz-fıidıq sındıran ağsaqqallar ki, millәt rәһbәrlәri kimi mәşһurdular! Falaqqa ustaları ki, beyinlәri zibillәyib elmi — fala baxmaq işinә döndәrirlәr! Onu-bunu güdәn fasıqlar ki, һәr evdә, һәr tindә, һәr bazarda qulluqda durub adamları lәkәlәyirlәr!

— Yenә deyimmi?!

Fәndkir fәsaһәtlilәr! Fisqi-füçur dәllalları!.. Fuzey tüfənglәrini diridiri adamlara tuşlayıb әylәnәn fırıldaqçılar ki, biz onlarla çörәk kәsib һal-әһval tuturuq!.. Yaxşı ki, bu köһnәlmiş tüfənglәr artıq aradan götürülmuşdür!

— Nә? Götürülmüşdür? Gözlə һa! — deyә, Solloqub başını buladı. Krım davasından qayıdanların һamısı һekumәtdәn kileylidir: fransız vә ingilis qoşunları yaxsi silaһlanmış, biz isә... һamıda, һәtta türklәrdә dә, tüfəng tüfəng kimidir, bizlәrdә isә lap köһnәlmişlәrdәn, lülәdәn doldurulan çaxmaqdaşlı dayandoldurum tüfənglərdir ki, dolduranadәk düşmәn sәnin üstünü alır! Toplar da köһnәlmişdir—һamınınkı poladdandır, bizimki—tuncdan! Di gəl belә silaһla vәtәni qoru! — һә... — Solloqub fikrә getdi. — Yaman. yerdәn yapışmısınız!

— ??

— Halınıza açıyıram, Fәtәli!

— Tüfəngә görə?! Yoxsa toplar barәdә dediyimә etiraz edirsiniz?

— Krım davasından deyirsiniz?

— Balkan davasından daN

— ?! (Solloqubun tәәccüb işarәsidir).

— Qar içindә minlәrlә əsgər dənub qırılmışdı! Aclıq əsgərlәri biçirdi!

— Bütün bu söһbәtlәr nәyinizә gərəkdir, Fәtәli?! Yoxsa furfuristlәr-furyeçilәr dәstәsinә qoşulmaq istәyirsiniz?! Canım buraxın bu qanqaraldan mәtlәblәri! Fuzeyçiyә bir bax! — Yaxşı söz tandığına Solloqub sevindi һәtta, һalbuki fuzey tüfənginin adını birinci Fәtәli demişdi.

Solloqub bu yaxınlarda Şamaxıdan qayıtmışdı, oraya Vorontsovun vacib mәxfi bir tapşırığını yerinә yetirmәk üçün getmişdi (bu, һeç kimә, tәbii ki, mәlum deyil). Qayıdan kimi dәrһal canişinin yanına gəlmiş, gördüyü işindən mәlumat verib (ikilikdә danışdıLar, yazılı sәnod qalmadı) özündәn razı qalırmış kimi, knyaza göz vurmağa cürәt etdi: — Yadınızdamı, knyaz, — dedi, — siz vaxtilә buyurmuşdunuz ki, tuzemeslәri bizlәrә yaxınlaşdırıb onların avropalaşması üçün sәһnә sәnәti ilә tanış edib teatr açmışıq, elәmi? Dediyimiz kimi dә olmuşdur, tәşәbbüsünüzün nәticәsi göz qabağındadır: budur, Nuһ әyyamından indiyәdәk tәsәvvür edә bilmәdiyimiz tәrәqqinin şaһidiyik — knyaz Eristov gürcücә, Mirzә Fәtәli isә tatarca komediya yazmağa başlamışlar.

Bәli, bütün bunlar olmuşdu: çarzadә Aleksandrın Tiflisә gəlmәsi vә Didube meydanında qoşunların tәntәnәli nümayişi; zabitlәr qoyun dәrisindәn saçaqlı papaq geymişdilər — Qafqaz korpusunda bu papaqlar tәzәcә qәbul olunmuşdu. Vorontsovu müşayiәt edәn dәstәdә çox adam var idi, o cümlәdәn dә knyaz Eristov. Canişin risqә getmәyi sevirdi, axı, Eristov gürcü knyazlarının qiyamında iştirak edәnlərdәn idi, vaxtilә Vilnə vә Varşavaya surkün edilmişdi, oradan bu yaxınlarda qayıtmış vә Vorontsov tәrәfindən gülərüzlә qarşılanaraq onun dәstәsinә daxil olmuşdu, — canişin onu әlaһiddә işlәr üzrә kiçik məmur vәzifәsinә qәbul etmişdi vә müşayiәtçilәr arasında Vorontsovun xüsusi rәğbәtini qazanan savadlı tuzemes Axundov da var idi.

Onun, quldurların Frais-Fokun, Fe-Fe һeyvanxanasına basqınından bəһs edən təzә «Hekayәti-xırs quldurbasan», yaxud «Quldurbasan ayı» tamaşası (Braziliya meymunu rolunda cәnab Prevə çıxış edәcәkdir), bu yaxınlarda rus dilindә tamaşaya qoyulacaqdırq

Canişin, Eristovla Axundovu çarzadә Aleksandra göstərərәk:

— Aliһәzrәt, — demişdi, — müsandәnizlә sizә gürcü vә tatar Molyerlərini tәqdim edim.

— İki Molyer?! — deyә çarzadә qaşlarını çatmış vә onun qarşısında baş әyәn məmura әlinә toxunmağa içazә vermişdi. Vә Eristovla Axundov tələsdilәr, yüyürdülәr, һisslәr qaynayıb çulğaşdı, onlar yerә-göyә sığmadılar. Usmiyev dә burada idi, Fәtәliylә baxışdılar: Qapımız qul qanıdır!

Solloqub isә Vorontsovun kabinetindә oturub sözünә davam edirdi: — Bəli, knyaz, bütün bu tәrәqqnlәr süikünün gücü ilә olmuşdur, mәһz onun nәticәsidir! — Süngü söһbәti qocaman һәrbi xadim Vorontsovun qulaqlarında xoş sәslənir. — Bәli, süngüyə alqışlar! Mәһz süngü maarifçiliyə yol açmış, bu tayfaları modәniləşdirmişdir!

Yalandır! böһtandır! Siz ey riyakarlar! sizdən ötrü söz sәnәtkarı ilә ziyafәtlər, tәntәnәli görüşlәr vә qәbullar üçün fişәnklәr qayıran pirotexnik arasında һeç bir fәrq yoxdur! «Әzizim qraf, kömәk edin!» vә siz dәrһal başkomandan, yaxud Nikolay çarın bacısı vә Pavel çarın qızı һolland kraliçәsi üçün ucuz bir vodevil yazıb iki qat әyilirsiniz! zalın bәzәdilmәsi, yemәklәr barәdә mәslәһәtlәr verir, onun-bunun adına mәzmunsuz şeirlәr qoşursunuz, — sizin üçün fәrqn yoxdur!.. vә daһilәri öldürüb sonra adlarına xoş sözlәr deyirsiniz, bu sizin keһnә adәtiniz vә peşәnizdir: öldürmәk vә sonra ucaltmaq! Puşkinin başını belә yediniz, Lermontovun da, daһa kimlәrin vә kimlәrin!.. vә insan sümüklәri ucsuz-bucaqsız çәllüklәrә sәpәlәnmişdir, külәk vıyıldayır, şaxta kәI sir!.. Cadugər isә yaman incimişdir:

— Hamını, — deyir, — Solloqubla yad etdiniz, şarlatan kimyakәri dә, xәsis vә qorxaq taciri dә, lәnkәranlıların intriqalarını da, ermәni kәndçilәrini dә, alman (?!) Frane-Foku da, Braziliya meymununu da, һәtta һeyvanxana saһibinin adaşı mәşһur Fon-Foku da!.. Tәkcә mәnim adım çәkilmədi, һalbuki mәn Parisi dağıtmışam ey, Parisi!..

— Necә yəni yad etmәdik?! Eşitmәdin məgər Solloqub nə dedi? «Cadugəri yaxşı yazmısınız, amma, — әlavә etdi, — Parns qiyamı ilә әlaqәdar söz-söһbәt mәni qane etmәdi!»

— Gördün?! — Vә tez dә üstündә «Notr-Dam», «Versal», «Tüilri», «Pale-royal», һәtta fransızca «de LHİrlog» yazıları olan taxta-tuxtaları xurcununa yığmağa başladı.

— Bu nәdir? — deyә üstündә fransızca yazı olan taxtanı göstərdi. — Fransız dilini nә tez öyrәndin? — Cadukәrdən soruşdu.

— Bu ki, de lOrloj pavilyonudur, üstündә dә saat var!

— Bәs bu? — bir başqa taxtanı göstərdi. — «Karusel».

— Özün yazmısan, bilmirsәn? Bu ki, karusel meydançasıdır, kral mәһz buraya әz atını sürdü ki, qoşunlara tәsir edib onları әz tәrәfinә çәkә bilsin!

— Və qoşunlar «Vive 1e roil», «Yaşasın kral!» — deyә çığırdılar, elәmi? — Cadugəri imtaһana çәkirdi.

— Vivat yox, rәdd ol! Vә kral çirkaba batmış bir faytonla qaçıb aradan çıxmağa mәcbur oldu!

— Hә, kiçik bir arabada! Tozlu iyul günündә taxta çıxdı, palçıqlı fevral günündә isә qaçmalı oldu!

—Toz necәdirsә, deyәsәn, ispan atalar sözüdür (bunu da Cadugər Fәtәlinin Fransa inqilabına dair kitabından oxumuşdu), palçıq da elә olacaq!

— Axırı nә oldu, gördün ki? — Yəni mәğlubiyyәt vә sairә.

— Bәs xalqın sevincinә nә deyirsәn?! Axırı pis olmasına baxmayaraq xalq sevinmişdi, öz qüdrotinә inanmışdı!.. Sәn dә cürәt edib Parisi dağıdanlardan, kralı qovub imperiyanı yerlә-yeksan edәnlәrdәn yazaydın da!

Fәtәlinin asılqandakı mundiri tәrponәn kimi oldu.

— Divlәr, şeytanlar barәdә?

Fәtәlinin eyһamını duydu, amma üstünü vurmadı:

— Bәli! Әcinnәlәrdәn, ifritәlәrdәn!

Mundir dayandı, amma ikisi dә gördülәr ki, әvvәl çiyınlәri asılqandan çıxdı, sonra bir müddәt һavadan asılı qalıb yerimәyә başladı, Fәtәliyә yaxınlaşıb çiyinlәrinә endi — sol vә sağ çiyninә!.. Vә sanki Fәtәliyә әmr edib: «Oxu!» dedi. Vә Fәtәli qarşısında bir yazı gördü, һakimlərdәn birisinin şüarı idi: Bizim keçmişimiz şәrәflidir, indimiz möһtәşәmdir, o ki, qaldi gəlәçәyimizә, — әn vәsarәtli xәyal belә onun nz dərəcədә parlaq olaçağını tәsәvvür etmәkdә açizdir! — Fәtәli bu cüml.әni oxuyub .onun tәrcümәlәri barәdә düşündü: әvvәl fars dilinә çevirәcәk, sonra isә әrәb (tәbii ki, rus dilindәn әvvәl doğma dilinә tәrcümә etmәliydi)..

Elә bu tәrcümәlәri bitirmişdi ki, Vorontsovun xüsusi kuryeri tәnknәfәs içәri daxil oldu, bәnizi ağappaq idi: «Cәnablar! — dedi. — İndicә depeşa alınmışdır. Aleksandr Xristoforoviç...» Vә dili sanki qurudu, deməyə cәsarətiçatmır, birdәn bu xәbәr yalan oldu, onda necә?! Axı, һamı Benkendorfu ölmәz bilirdi!

Bir daһa cümlәlәr yan-yana düzüldü, Fәtәli tәrcümәçilik qabiliyyәtini inkişaf etdirmәk üçün belә cümlәlәri mәşq xatirinә bir dildәn başqa dilә çevirirdi: Lazımdır! Mütlәq һökmdarın şәxsiyyәtini möһkәmlztmәk vә uçaltmaq lazımdır! Һakimiyyәtini yox, mәһz şәxsiyyәtini, — Puqaçov qiyamı bir daһa qara camaatın vәһşilik dərəcəsini göstərdi!

«Nә? Dәyişiklik?! Bir şeyi ki, şәxsәn mәn özüm faydalı һesab edirәm, belә olduqda lüzum varmı ki, şuranın fikrini dә bilәm?! Mәn bunu istәyәndә kimin nə ağzı var razılaşmasıp?» — Çarın bu sözlәrini fars dilinә çevirməyә başlamışdı ki, һamını tәcili canişin Vorontsovun yanına çağırdılar.

— Afәrin, Paskeviç! — İndicә aldığı depeşadan canişinin kefi kökolmişdi, ümumiyyәtlә son zamanlar özündən mәmnundur, әlәlxüsus qiyamçı Kerkebil vә Saltı aullarını dağıtdığına görə, «şöһrәtli» vә «knyaz» adlarını qazandıqdan sonra. — Ay sәni, İvan Fyodoroviç! Yox, әbәs yerә çar ona İrәvan qrafı vә Varşava knyazı adLarını vermәmişdir ki?! Macarıstan әjdaһasını boğdu! Başını kәsib imperatorun ayaqları altına atdı! Nә?! Qәddarlıq? — Özü bunu deyib, özü dә cavab verir. — Yox, bu qәddarlıq deyil, bu eierjinin tәzaһürüdür! Vә kinli inadkarlıq da deyil ki, bütün dünyada, һәr bir ölkәdә sәnin evindә olduğu kimi olsun, bu qüdrәtlilik rәmzidir: cәzalandırmaq vә tabe etmәk!

«Belә fikirlәrlә dә istәyirsәn ki, sәnә ordenlәr verilsin!..» — Cadugərin başı — milçәk boyda xalı olan yanağı — bir anlığa görünüb yox oldu.

Fәtәli birdәn ayağa sıçradı, mundir çiyinlәrindәn sürüşdü, amma məmurluq lәyaqәti alçalmasın deyә yerә düşmәdi, xalçanın xovuna toxunaraq qollarını açıb — elә bil

qanadları idi — qalxdı, vә asılqana sarı uçub çiyinlikdәn asılı qaldı.,

Elә o zamandan bәzi qәribә һadisәlәr üz. vermәyә başladı. һәrdәn tәkcә mundiri gördülәr, Fәtәlinin özü yox idi, һәmkarı dәһşәt içindә dәftәrxanadan bayıra yüyürdü: yalnız mundiri görmüşdü!.. Tez dalısınca qaçdılar:

— Nә olub sәnә?! Sayıqlayırsan, nәdir?! Get ağlını başına yığ, yat, dincәl!

— Vallaһ-billaһ, şüurum yerindәdir, mәnә һeç nә olmamişdır.

— Yoxsa Cadugərlәrlә, iblislәrlә saziş bağlamısan?! ( Sonra biri dә dedi ki, tәkcә mundir görmüşdü, bәlkә bir başqasının libası idi, Fətәliyә dәxli yoxdur? Amma kün-künә calandı, alәm qarışdı, olmuşlar vә olmamışlar, һәqiqәt vә tәxәyyüllәr, şayiәlәr uçub Şeytanbazar dükanlarının qapılarına ilişib qırıldı, ara sözlәr susdu, unuduldu... Son dәfә mundiri xınadan saqqalı qıpqırmızı olmuş mәşәdi at üstündә görmüşdü, — Fәtәli һәmişә onun dükanının böyründәn keçib dәftәrxanaya gedir, һә, amma bu dәfә at üstündә Fәtәli yox idi, yalnız mundir vardı vә buna mәşәdi һeç dә təəccüb elәmәdi.

Bu dәfә isә Fәtәliyә — һeç fikrinizә gəlmәz kim! — һökmdarın özü baxdı. Gözlərindәn dәrin vә silinmәz kәdәr oxunurdu. «Ola bilәrmi ki, bir zaman çar da...» — bu fikirdən başındakı tüklәri biz-biz oldu. Buna һeç kim inana bilmirdi ki, çar da allaһ bәndәsidir, adi adamdır, bu da doğulmuşdur vә ölәcәkdir.

Amma әvvәl yeni müһaribә olmalıydı. Amma әvvәl etiraz nidaları ucalmalıydı vә fevral -çovğunu zalım çarın qәlbini qorxuya salmalıydı. һәr һalda Kürün suları durulmaqdaydı...

FӘTӘLİNİN GECƏSİ VӘ GÜNDÜZÜ

Fәtәli yatmışdı vә yuxu görurdü. görürdü ki, bir öküz (damarları barmaq-barmaq şişmişdi) yüklü arabanı Müqәddәs David dağına güclә dartır. Arabada mәrmi vә qumbara yeşiklәri üst-üstә qalanmışdı vә əsgərlәr çiyinlәrini qabağa verib, ağır uzunboğaz çәkmәlәri palçığa bata-bata arabanı dik yoxuşa sarı itәlәyirdilәr. Nәһayәt yastı tәpoyә qalxıb papaqlarında qırmızı-yaşıl zolaqları olan zabitlәrin göstərişlәriiә әsasәn arabaları boşaldır, yeşiklәri yerlәşdirirdilәr. Burada mәrmilәrin һәsrәtini çәkәn vә lülәlәri şәһәrә çevrilәn kiçik toplar sıraya düzülmüşdü. Sonra uzunsov mәrmilәri asta-asta yeşiklәrdən çıxarıb bu lülәlәrin ac (yoxsa azğın) ağızlarına apardılar vә mәrmilәr raһatca lülәlәrin boğazından yağ kimi içәri keçdi.

Fәtәli isә — özünü nә tez çatdıra bildi? — artıq dağın döşündәn enib Ermәni meydanını arxada qoydu. «Azәrbaycan», «İran» meһmanxanalarının vә «Fantaziya» һamamının yanından keçib Şeytanbazara çatmışdı ki, birdәn partlayış eşitdi. David dağının başındakı zülmәt alışıb yandı, әtrafa alov saçan uzunsov mәrmi, qara buludları yara-yara, — Fәtәli onun sürәtlә keçdiyini gördü, — Meteһ qalasına sarı uçdu vә bir an belә keçmәmiş qalanın arxasından yanğın qopdu vә göyә alov sütupları ucaldı. Arxasınca ikinci mәrmi dә qara buludları yara-yara, yandıra-yandıra vә Kür saһilindә ucalmış evlәrin pәncәrәlәrindә әks olunaraq göydә dairә vurub yenә dә Meteһ qalasının dal tәrәfindә itib batdı.

Fәtәli tәlәsir, Kürün saһili boyu qaçırdı, indi evlәrinә çatacaq. Yol isә һey uzanırdı, arxaya dönüb baxmasa da başı üstündәn itiburunlu uzun mәrminin fışıltıyla uçduğunu kürәyilә, boynunun açıq qalan ardı ilә һiss edirdi. Vә mәrmi sәssiz-küysüz Meteһ qalasının arxasında itәn kimi göyә qucaq-qucaq, әtәk-әtәk alov sovrulub püskürürdü.

— Tubu, eşidirsәn?!

Tubu isә enli balışını iki әli ilә qucaqlayaraq üzü-qoylu yatmışdı. һәlә, belә yastı vә kiçik topları Fәtәli Şamilin һәyәtindә görmüşdü: bu topları çar ordusundan qaçıb Şamilin tәrәfinә keçmiş rus vә polyak әsirlәri misdәn töküb qayırırdılar.

Meteһ qalasında isә һәbs olunmuş Әlibәy yatırdı, — Qarabağ xanı Cәfәr Cavanşirin әli ilә tutulmuşdu vә bu igidliyә görə xanın döşünә sәkkizbucaqlı qızıl suyuna çәkilmiş gümüş nişan taxılmışdı. һә, Fәtәli Әlibәyә demişdi ki, eһtiyatlı olsun, pusquda durub onu izlәyәn xan nökәrlәrindәn, xanın qurduğu tәlәlәrdәn, onun general rütbәsi almaq istәmәsindәn danışmışdı; etibarlı adamlarla xәbәrdarlıq elәmişdi, һәtta bir-iki dәfә kәbirli meһtәr İbraһimi dә Әlibәyin yanına göndərmişdi ki, gözdә-qulaqda olsun. Fәtәli öz qoһumu Әһmәdlә (ev işlәrindә Fətәliyә kömәk edirdi) dә Әlibәyә çatdırmışdı ki, böyük basqın gözlənilir, özünü qorusun. Әlibәy aldandı! Әn yaxın adamı — qul ki, qul!.. — silaһdaşı vә bibisi oğlu xanın sözündәn çıxa bilməyib onu satdı (һeç bir qızıl onluq da qazanmadı!)

Bәs papağında qırmızı-yaşıl zolaqları olan zabitlər? Bunlar ki, fransızdılar!.. Aһa — axı, Krım müһaribәsinın qızqın çağıdır!..

Hamı bir-birindәn şübһәlәnir, һamı һamıya qorxa-qorxa baxır, — bu şübһәlәr һәmişә olub, amma indi dәrәcәsi çox yüksәkdir: Şamilin adamlarını, onunla әlaqo yaratmaqa çalışan vә sultan mәktublarını imama çatdırmağa tәlәsәn vә imamın sultana yazdığı mәktubları gizli yollarla aparan osmanlı casuslarını güdüb axtarırdılar, yaman tutһatut idi.

Keçmiş xaplıqlardan da eһtiyat edirdilәr; һәtta Qarabaq xanını da gözdәn qoymurdular, axı, şaһa qoһumluğu çatır: baxmayaraq ki, cәnublu qonşuların köpüyü alınmişdı, һәr һalda qazan qaynayıb daşa bilərdi, revanş-qisas alma xәyalları beyinlәrdәn tam silinmәmişdi, altdan-altdan iş aparırdılar.

Hamı casus axtarma azarına qapılmışdı, şübһә doğuran һәr kәsi yaxalayıb dәrһal qazamata salır, tәһlükәlilәrini gülləlәyirdilәr.

Bir gün һәtta Fәtәlinin qonşusu Fәrmanqulunu da (adı samballı sәslәnsin deyә «bәy» әlavә etmişdi) tutdular; vergilәr üzrә çalışan çox sakit, mülayim, tәbiәtçә fağır və һeç kimlә işi olmayan (amma bir az dedi-qoduçuluğu var idi) məmur idi, Qafqaz vә Zaqafqaziya quberniyaları üzrә tәzә vergilәr tәrtib edәn komitәdә çalışırdı, tez-tez Fәtәliknlә gəlib onunla mәslәһәtlәşib-dәrdlәşirdi vә Fәtәliylә, demәk olar ki, fәxr edirdi, һәr һalda şairdir, әdibdir, yazıları teatrda oynanılır — özü dә rus dilindә! — canişinlikdә şәxsәn knyazın özü onunla һesablaşır (yenә dә һesab, — bu söz Fәrmanqulu bәyin qulaqlarında çox incә sәslәnirdi); Fәtәlikilә gəlib kәnardaca, masadan azca aralı oturar, utana-utana, çәkiio-çәkinә çay içәr, ordan-burdan danışardılar; һәmişә dә Fәtәliyә, özünün çara neçә sadiq olduğunu sübut etməyә çalışardı (vә һәqiqәtәn sadiq idi!). «Baxın, Mirzә Fәtәli, — deyirdi, — bütün vergilәri һesablamışam, beş quberniya üzrә müqayisәli cədvәl tәrtib elәmişәm, budur, Bakı quberniyası, Şamaxı... mәp özüm şirvanlıyam, sizin vәtәniniz Nuxa, Lәnkәran... xanlıqdakı fitnәlәri yaman vermisiniz-tamaşanızda, dünәn baxmışdım, lәzzәt verdi mәnә!.. һә, Şuşa, necә deyәrlər, һamımızın. vәtәnidir, Xan qızı vә sairә... Eşitdim, Usmiyevdәn boşanmaq istәyir, vallaһ-billaһ, camaat birtәһәr olub... Nә? Xәbәriniz yoxdur?! Bunu ki, һamı deyir!.. (Fәtәlinin xәbәri var idi, amma istәmirdi ki, Xan qızıyla Usmiyevin adları dedi-qoduya sәbәb olsun. Susurdu). һә, eşitdim ki, knyaz Xasay yaman qәmkindir, axı... — Fәtәlinin sәrt baxışlarını görüb bu söһbәtdәn vaz keçdi, — һә, baxın, bu cәdvәldә, — Fәtәliyә göstərir, — әvvәlki vergilər göstərilmişdir, pul vergisi, әkindәn, ipәkdәn vә sairә, bu cərgədә isә tәzәlәri, nәticәdә isә dövlәt xәzinәsinә axan gəlir köһnә vergilәrә nisbәtәn yüz mii, tәbii ki, gümüş pulla, artacaq!»

O günü sәһәr canişinin qәbulu başlanacaqdı, Fәtәli gözləmә otağına daxil olub yerindәcә qurudu: Vorontsovun qarşısında Fәrmanqulu (bәy) diz çögərək, ağappaq ağaran sifәtini canişinә tutub: Xilas edin, knyaz! — yalvarırdı. — Mәn sizin qulunuzam! Mәn sizә can-başla qulluq edirәm! Sadiqәm sizә! һamı bunu tәsdiq edә bilәr!..— Birdәn Fәtәlini gördü. — Fәtәlidәn soruşun! O da tәsdiq edәr!... —Bәdənn әsirdi, dodaqları kömgöy idi.

— Mm... mm... axı, nә olmuşdur? Qalxın ayağa, axı... — Vorontsov onun çiyinlәrindәn tutub qaldırdı.

— Aliһәzrәt! — Fәrmanqulu elә bil boğulurdu, — Mәpim düşmәnlәrim... Mәni gözü götürmәyәnlәr... Axı, mәn sizә sadiqәm! İnanmayın, böһtandır, üstümә şәr atıblar! Mәn һeç, — dili titrәdi, — casusa oxşayıram?! Mәn ki sizin quluiuzam!..

Vorontsovun üzündә meһribançılıq dənub qalmışdı, dodaqlarının ucuna mülayimlik yapışmışdı:

— Naraһat olmayın, niyә һәyәcanlanırsınız? Mәn öyrәnәrәm, әminәm ki, һәr şey yaxşı olacaqdır... — Vә kabinetınә keçib dәrһal Fәtәlini çağırtdırdı.

Yavәrә bir qovluq uzadıb: «Paylayın!» — dedi vә üzünü Fәtәliyә tutdu: — Şamilin fransızlara yazdığı mәktub әlә keçmişdir, təcili tәrcümә olunmalıdır.

— Daһa nә sözünüz var? — deyә yavәrindәn soruşdu; o, iәyisә gözlədiyinә görə getmәmişdi.

— Aliһәzrәt, tatar barәdә, — әlini qapıya sarı uzatdı, — sәrәncamınızı demәdiniz.

— Hansı tatar? — soruşdu. («Unudub?!» — Fәtәlini һeyrәt bürüdü). — Ax, o... Deyilәnlәrә görə casusluqla mәşğuldur, necә lazımdır elә һәrәkәt edin, — mulayimlik әbәdi olaraq dodaqlarına yapışmışdır, — dar ağacından asılmalıdır.

— Necә?! — bu nida Fәtәlinin ağzından qeyri-ixtiyari çıxdı. Tәәccübdәn yavәr һәtta ayaq saxlayıb Fәtәliyә sarı dәndü, lakin tez dә çıxdı ki, knyazın qәzәbi, — axı sözsüz qәzәblәnәcәk!.. onu da yaxalamasın.

— Nә olub?! — Vә sәrt baxış!

— Mәn onu yaxşı tanıyıram.

— Nә olsun ki? Sizә inanaq?!

— İnanın, aliһәzrәt! Onu azad elәmәk lazımdır.

— nә cәsarәtlә siz!..

— һaqqım var!

— siz!.. siz!.. — qәzәbindәn bozardı, dodaqları Fәrmanqulununku kimi kömkey oldu. — mәn sizi indicә!.. — әlini zınqırova uzatdı.

— çalın görüm necә çalırsınız! mәn sizi it kimi!.. — vә cәld knyazın arxasına keçib tapançasını kürәyinә dirәdi.

— bu sizә baһa oturacaq! sizi edam cәzasına!.. şaqqalayacaqlar sizi! çarın özü!..

— ağlını itirmiş kaftar! nә һaqla günahsız bir fağırı mәһv edirsәn?

— o ki!..

— çağırın yavәri!—әmr verdi,—tez olun, dillәnin!.. — һәdәlәdi.

zınqırov sәslәndi.

— eee... o tatarı... buraxın onu getsin... o... ona Fәtәlimiz zamin durur... — növbәtçi yavәr çaşqın-çaşqın knyaza baxır, һeyrәt içindәdir; axı, indiyәdәk knyaza belә yaxın durmağa һeç kim cürәt etmәmişdi.

— Mm... indi ki, siz ona zamin durursunuz, әmr verәrәm ki, yoxlasınlar. — Vorontsovun keyfi çox sazdır: oğluna polkovnik rütbәsi verilmişdir, üstәlik özü dә dünәn yaxşı lomber oynamışdı, kartları gәtirirdi. Yermolovdan da ruһverici mәktub almışdı, xәtt elә һәmin xәtt idi, amma һәrflәr — axı, otuz, bәlkә də qırx ildir ki, mәktublaşırlar! — elә bil azca qurumuş kimi idi.

Mәktublaşmağa başladıqları dövrdә onların qulluq elәdiklәri һissәlәr bir-birinә yaxın idi. Yermolov Krakovda, Vorontsov isә Praqada idi; mәһz o illәrdә Rusiya başda olmaqla bozi ölkәlәr arasında «Müqəddəs İttifaq» yaradılmışdı, odur ki, çar qoşunları müttәfiq ölkәlәrin әrazisindә yerlәşmişdi. Sonra isә Yermolov Fransada qulluq edәn Vorontsova Qafqazdan yazmağa başladı: «Yarım-vәһşi xalqlar arasında yaşayıram. Peterburq dəftərxanası ilә yorucu mәktublaşma başımı yaman qarışdırmışdır», «sәn Fransada yaşayırsan, Teһrandan mәktub almaq sәnә qәribә görünәcәkdir».

İndi isә Vorontsov, taleyә bir bax, Tiflisdәdir, Yermolov isә Şimalda, bәli, xәtt һәmin xәtdir, ancaq һәrflәrin duruşu әyri-üyrüdür, qurumuş kimidir, titrәk barmaqlardan xәbәr verir.

Yermolov yazırdı: «Mәğrur Qafqazı ram etmәk sәnә nәsib olmuşdur», sonra Vorontsovun xaһişi ilә ona zadәganlar arasında yayılan söz-söһbәtlәrdәn mәlumat vernrdi: «Sәn әmr etmisәn ki, xәbәr verim, mәn dә әmrini yerinә yetirirәm», «çoxdanışan Moskvanın fikri» ilә Vorontsovu tanış elәyirdi.

Yermolov Vorontsova Darqodakı biabırcasına mәğlubiyyәtindәn tәzә vә köһnә, yəni Peterburqun vә Moskvanın, paytaxt әһlinin pıçһapıçından yazanda, Vorontsov iәrt olub çox incimişdi (һalbuki özü xaһiş elәmişdi ki, yazsın); Yermolov deyilәnlәr barәdә Vorontsova: «Sәn (Darqoda) özünü qorumaq üçün qılıncını çәkmişdin» yazırdı vә bu sözlәr Vorontsova çox toxunmuşdu: yəni döyüşü yaxşı apara bilmәmişdin, odur ki, yanında sәni xilas edә bilәcәk adam qalmamışdı, canını birtәһәr qurtarmışdın vә bu söhbətlәr һәqiqәt olduğuna görə Vorontsov bütün bunları ona yazan Yermolovdan incimişdi.

Bәli, qanlı Darqo döyüşmәsi!.. Şamil Vorontsovun tәslim olmaq һaqqındakı tәklifini rәdd edib ona belә cavab vermişdi: «Mәn qılınc vasitәsilә aparılan danışıqdan savayı, başqa cür danışmaq fikrindә deyilәm». һava getdikcә pislәşirdi. Dәstәnin әsas qüvvәlәri ilә әlaqә kәsilmişdi, onları tәcһiz edәn yol Salatau sıra dağlarından keçirdi, uçqunlar vә süni maneәlәr nәticәsindә (dağlılar o qәdәr daş yağdırdılar ki, yol tamamilә keçilmәz oldu) bağlanmışdı. "Yem yox idi, әrzaq eһtiyatı tükәnmiş, mәrmi qurtarmışdı, yoxsul vә düşmәn aullarda yem vә yemәk tapmaq mümkün deyildi. Vedenə obasından da xәbәr-әtәr yoxdur, azuqә üçün göndərilәn dәstәnin oraya çatıb-çatmaması barәdә һeç kim һeç nә bilmirdi. Qoşun aclıq vә әziyyәt içindә idi.

Dağlılar vuruşa atıldılar, başqa çarә yox idi. Qırılıb-tökülmüş əsgər meyidləri ilә dolu olan meydan doğranıb-yığışdırılmamış meşәyә bәnzәyirdi. Dar, daşlı vә kәlә-götür cığırlar piyadaları vә süvarilәri yorub әldәn salmışdı. Dәstә bir dar yola düzülüb bir neçә verst olub uzanaraq getmәyә məcbur idi. Susuzluq da aman vermirdi, bircә sәrin bulaq görən kimi һamı cumur, yanğını soyutmaq üçün çoxlu su içir, nәticәdә xәstәlәnib sıradan çıxırdılar.

Dağlılar onları һәm aşağıdai qırır, һәm dә yuxarıdan daşa basırdılar, — göylәrdә süzәn qartallar kimi müqavnmәt göstərir, igidcәsinә vuruşurdular. Vorontsov biabırçasına geri çәkilmәyә başladı, dәһşәtli mәğlubiyyәtә uğradı. Vә bu döyüş Şamilin qәlәbәlәr silsilәsindә sonuncu һәlqә oldu.

Mәğlubiyyәt һәlә bir yana dursun, Şamil onları üstәlik alçaldıb әlә salmışdı. O, Vorontsovun mәnәviyyatını sarsıtmaq istәyirdi: çar ordusundan qaçmış altı yüz fәrari əsgəri döyüşdәn әvvәl Aksay arxasındakı düzәnliyә çıxartdı vә onlar şeypur vә tәbil sәdaları altında nümayiş keçirdilәr. Döyüşdәn sonra isә nә qәdәr itki vardı!.. İki general һәlak oldu! Müşayiәtçilәrin һamısı, әllidən çox vabit öldürüldü. Bәli, «Döyüşlәrdә düşmәnlәrә ölüm yağdıran knyaz-canişin Vorontsov» (vә ya: «Rusiyanın şәrәfi Vorontsov»), — əsgərlәrin canişin һaqqında oxuduqları bu maһnının sözlәri indi tәһqir kimi sәslәnirdi.

Yermolovdan incikliyi әriyib yox olmaqda idi: onun indicə gəlib çatmış mәktubunda etiraf edilir ki, mәһz Vorontsovun vaxtında һökumәt Qafqaz һaqqında dәqiq mәlumat ala bilmişdir: «gəlirlәr, vergilәr... indiyәdәk olduğu kimi müәmmalı vә qarışıq deyildir, düzgün һesablanmaqdadır»; bununla necә dә fәxr etmәmәk olardı?! «İdarә etdiyin әlkә daxili quruluşu etibarı ilә, — Yermolov yazırdı, — Avropaya yaxınlaşır». Məgər bu düz deyil?! Vorontsov da bu әqidәdir! Onun sayәsində bu vәһşi diyarda nә qәdәr iş görülmüşdür: maһud fabriki, çuqun zavodu vә nәһayәt Tiflisin incisi vә Vorontsovun fәxri olan teatr binası tikilmişdir.

Fәtәli qanadlanmışdır. Fәtәli tәlәsir ki, evdәkilәrә tezliklә şad xәbәr çatdırsın, — Fәrmanqulunu һökmәn buraxacaqlar, canişin özü söz vermişdir!.. Amma Fәrmanqulu һәlә dә evә gəlmәmişdir. Gecə düşdü — yenә gəlmәdi.

Sәhər tezdən Fәtәli yavәrin yanına tәlәsdi ki, öyrənsin.

— Aһ, siz onu müdafiә etdiniz!.. Aһ, canişin sәrәncam vermişdi!..

Vorontsovun kabinetinә girdi, — cürәtә bax Fәtәlidә!.. «Sәһәr tezdәn nә yaxşı çandım atı!..» — deyә Vorontsov daxilәn sevindi ki, bu yaşda da һәlә kümraһdır! Yermolovun mәktubundan doğan istilik dә bәdәnindә һәlә soyumamışdı, qәlbini isidirdi.

— Әfsuslar olsun ki, — Fәtәlini meһribancasına qarşıladı, — mәn sәrәncam verәnәdәk zavallını edam etdilər! — Birdәn yorğunluq һiss etdi, yorulmuşdur canişin, çox yorulmuşdur. — Nә etmәk olar? — Fәtәlini sakit etmәyә çalışır. — Amma kәdәrlәnmәyin!.. — Vә dәrin fikrә getdi: — bәli, Yermolov vaxtilә Qafqazdan yazarkәn düz qeyd edirdi, — o zamanlar, tәxminәn on yeddinci ildә, Vorontsovun ağlına belә gəlmәzdi ki, otuz ildәn sonra o, Qafqazda canişin olacaqdır!

Yermolov Vorontsova yazırdı: «İçlәrindә kobudluq, avamlıq dәrin kök salmış buradakı xalqlar һәm dә iyrәnc xasiyyәtlәrә malikdirlәr! Mәnim bütün işim ondan ibarәtdir ki, (o zamandan bәri nә dəyişmişdir?.. Vәziyyәt eynilә davam etmәkdәdir!), gürcü knyazlarını canilik etmәyә qoymayım, adamların burnunu vә qulağını kәsmәyә adәt etmiş, «bu olmuşdu! olmuşdu!..» — Fәtәli razılaşmaya bilmir," һәr һansı bir tatar xanına qadağan edim ki, belә iş görmәsin. Buradakı xalqları birlәşdirәn bir xüsusiyyәt varsa, o da nankorluqdur, Rusiyaya mәnsub olmağın xoşbәxtliyini duymurlar, bilmirlәr, bizi dәfәlәrlә satır vә bir daһa satmağa һazırdırlar!..» «Yalandır! — deyә Fәtәli qәtiyyәn bu fikirlә razılaşa bilmir. — Mәһz sizin kimilәr nә bir-birinә inanır, nә dә bizlәrdәn olanlara inanırsınız!..»

Bәli, Vorontsov bu diyarı yaxşı tanıyır! һәlә Yermolovun mәktublarını almamışdan әvvәl dә bilirdi! Vaxtilә Vorontsov Sisyanovun ordusunda könüllü olaraq Qafqaz vuruşmalarında iştirak etmişdi; әmisi o zaman Rusiyanın dövlət kansleri, baş naziri idi vә Sisyanova tapşırmışdı ki, sevimli qardaşı oğlundan muğayәt vә göz-qulaq olsun, «o, qardaşımın vә mәnim yeganə övladımızdır», «detaşment komandirliyini ona tapşırın»; bu da bölmәdir, dәstәdir, amma tәntәnәli, xaricvari sәslәnir, «ancaq sizdən xaһiş edirәm ki, bunu elә edin ki, — xәtti çox pisdir baş nazirin, dövlәt kanslerlәrinin xәtlәri ümumiyyәtlә oxuimaz vә anlaşılmaz olur... — mümkünsә, indiki əsgəri xndmәt qayda-qanunları imkan verirsә (?!), onda bu işi ona tapşırın» vә, necә deyәrlәr, Vorontsovun qarşısında sәxavәt kisәsi açıldı nә açıldı!.. Rütbәlәr vә ordenlәr sel kimi axışıb Vorontsovun çiyninә vә döşünә düzüldü: Gəncә forştadtını da әlә keçirәndә mükafat gəldi, bağları işğal edәndә dә... O vaxt Vorontsovu qızdırma tutmuşdu vә әmisi mәslәһәt görürdü ki, «albalıya düşmәncəsinә һücum etmәsin», yəni az yesin, — kanslerlәrin dili yaman ağır olur!.. «supu isә istәyirsәn lap üç kasa ye, nuş olsun».

Bәli, Sisyanov da һaqlı idi, deyә Vorontsov keçmişi yad edir: «Onların, — özü məgər özgəsidir?! — adәtlərini dәyişmәk mümkünmü? Ax, Gəncәyә һücumu nә yaxşı tәşkil elәmişdi!.. Preobrajenski polkunun leyb-qvardiya poruçiki gənc Vorontsov һaqqında Sisyanov demişdi: «O, yanımdadır, briqad-mayor kimi mәnim qocalığıma dayaqdır». Görəsən niyә Vorontsov Sisyanovu yad etdi?.. һә! Yadına düşdü: axı, Yermolovdan mәktub almışdır! Vә һәr dәfә mәktubunda xaһişlәr edir vә özü dә uzaqdan-uzağa duyurdu ki, bu kimi xaһişlәrlә canişinin qanını qaraldır... Yermolov һәtta bu һaqda da deyirdi: «һiss edirәm ki, xaһişlәrimlә qәzәbinә sәbәb oluram, mәnim tәrәfimdәn әlbәttә ki, böyük cәsarətdir; һiddәtlәndiyini duya-duya yenә dә xaһişlәrimi tәkrar etmәyi qәrara aldım». Mәrһum general-adyutant baron Rozenin oğlunun vәrәsәlik mәsәlәlәri dolaşıqdır, bu işә Vorontsovu cәlb etmәk istәyir, bu bir. İkinci xaһişi isә Gürcüstanın son çarı XIII Georginin arvadı Mariya һaqqındadır, —axı, mәһz Sisyanov çar ailәsinin bütün üzvlәrini Gürcüstandan qovdurub sürgün etmişdir. Mariya bu һaqda eşitmәk belә istәmirdi: necә yəni vәtәni tәrk etmək?! һazırlaşırdı ki, uşaqlarını da götürüb xәlvәtcә qaçsın... Lakin һara?! İranamı?! Sisyanov öz qoһumu olan Mariyaya üz tutub üstünә qışqırmışdı: «Sәn, — demişdi ona, — Sisyanovlar nәslini rüsvay edirsәn!» Vә ömr etdi ki, Mariyanı tutub һәbs etsinlәr. Evini müһasirәyә aldılar. Bu, general Lazarevin ölümü ilә nәticәlәndi: qadına yaxınlaşıb onu һәbs etmәk istәdikdә, qadın bıçağı onun ürәyinә sancmışdı... İndi dә, Vorontsov fikirlәşdi, vәziyyәt kәrkindir: Fәtәli tapança lülәsini kürәyinә dayamışdı!.. Birdәn atәş açdı, onda necә?! Vorontsov yerindәn tәrpәnmәyәrәk Yermolovun xaһişini götür-qoy elәyirdi; birinci xaһiş һeç, fikirlәşmәyә dәymәz, ikincisi mürәkkәbdir, һalbuki һәyat özü bu xaһişi һәll etmişdi: Mariya sәksәn yaşınadәk yaşamış, Moskvada vәfat etmişdir, cәnazәsi isә һәlә yoldadır, — mayın 18-dә, tәbii ki, bu il, yəni 1850-ci ildә, Msxetdәki on iki Apostol kilsәsindә, çar әrinin yanındaca basdırılacaqdır... һә, bәs Fәtәli ondan nә istәyir?! Yaddaşı zәiflәmiş, dünәn-bugün, gecə-gündüz bәzәn dolapYıq düşür, faktlar bir-birinә calanır, yox, bәsdir, istefaya çıxmaq vaxtı yetişmişdir... Ax, nә şanlı vuruşma idi Gəncә uğrunda!.. Yadına saldı ki, düşDÜYÜ külünc vәziyyәtinә o qәdәr dә kәdәrlәnmәsin! Zәmanә һәqiqәtәn elә xarab olmuşdur ki, yeniyetmәlәr... Yaxşı, bәs bunun axırı nә olacaq?! Fәtәli lülәni һәrdәn һәrәkәtә gətirib Vorontsova sanki deyirdi ki, bu yuxu deyil, һәqiqәtdir!.. «Yaxşı, — fikirlәşib gülümsündü, — әsirәm mәn indi?! Bәs sonra?!»

— Fәtәli, — dedi, — biz sizinlә o zamanlar görüşmüşdükmü? — Fәtәlini dilә tutmağa çalışırdı. — Yox? Әlbәttә ki, yox, axı, siz onda һeç dünyaya gəlmәmişdiniz!.. Siz Gəncәyә iyirmi altıda gəldiniz, mәn isә, baxmayaraq ki, yaşınız indi qırxa yaxındır, anadan olmağınızdan on il әvvәl Gəncә forştadtının alınması şәrәfinә, bağlarda çaldığım qәlәblәrә görə ordenlәrlә tәltif olunmuşdum!.. — Vö ordenlәrini sadaladı, bu kimi işlәrdә yaddaşı möһkәm idi: «Müqәddәs Anna», «Müqәddәs Keorki» vә «Vladimir» (lentlә birgə).

Qorxunc tapanca lülәsi.

— bәs sonra?! belәcә dә duracayıq?!

— sizi tәrk edib gedәcәyәm.

— һara? evinizә?! —yavaş-yavaş özünә gəlirdi: qorxudan, tәşvişdәn, һәyәcandan, — arvadınızın, uşaqlarınızın yanıia?.. kscә dә dalınızca gəlirlәr ki, sizi tutub һәbs etsinlәr. Ax, һeyfsilәnirlәr, nә gözəl dram yazan idi! һәlә nә kimi dram әsәrlәri yaza bilәrdi!.. lakin ağılsızlıq ucundan mәһv oldu! vә bütün ailәsi bir gecənin içindә yoxa çıxdı! bir dә nә zaman millәt belә bir şәxsiyyәt yetişdirәcәkdir? şair, filosof, dramnәvis, doğma diliii islaһ etdi, milli mәdәniyyәti uca zirvәyә qaldırdı, millәtini dünyaya tanıtdırdı, amma bütün bunlar olmadı, ömrü yarı yolda qırıldı, özü dә, ailәsi dә mәһv oldu vә bunu da һeç kim bilmәdi. һanı qızları, ay parçası kimi gözəl idilәr, һanı oğlu ki, adına parlaq ümidlәr bağlaimişdı?..

ŞEYTANBAZAR

Fәtәli Vorontsovun yanından çıxanda, һeç nәyi vә һeç kimi görmürdü. Әzkin vә kәdәrliydi. Başı üstündәn buludları yara-yara, әtrafa od-alov püskürә-püskürә mәrmilәr uçurdu, Meteһin arxasında evlәr yanır, qürub yerindә nəhəng şәfәq saçırdı, sanki günəş adәtinә xilaf çıxıb şәrqdәn yox, qәrbdәn görünəcəkdi.

Fәtәli: «Ey!.. Ay millәt! Ay camaat!..» bağırmaq istәyirdi. Lakin һanı o meydan ki, Fәtәli oradan qışqıraydı? Ermәni meydanındanmı?! Şeytanbazardanmı? Vә kimә müraciәt etmәk? Tacirlәrәmi? Mollalaramı? Adi satıcılara yoxsa? Çәkmәçi-papaqçılara? Yoxsa misgәrlәrә? Dәmirçilərә?

«Göstərin görək kimdir bizi işimizdәn ayıran! Ona bir toy tutarıq ki, gəl görəsәn!..»

Fәtәli başını әyib alçaq vә uçuq daxmaya daxil oldu. Daxmadakılar әvvәl sevindilәr: «Allaһa şükür, gör bizә kim gəlib!..» Axı, һәqiqәtәn, adlı-sanlı qonaqdır, canişinin dәftәrxanasında çalışır, böyük qulluqdadır!.. Lakin Fәtәli demәk istәdi ki, «ay camaat, niyә dözürsünüz bu istismara?! Özbaşınalıq һökm sürür, millәt әzilib döyülür...» vә sairә( daһa nә?!), — dәrһal üzlәrdә parlayan sevinci qorxu әvәz etdi, sonra isә gözlərdә һiddәt alovlandı: «Necә, necә?! Nәәәә?! Mәni öz ağamın üstünә qaldırmaq! Xozeynlәrimdәn üz döndәrmәk?! Dilәnçi һalına salmaq? Qazamatlarda çürütmәk?! Nә durmusan, ay Әli! Vәlini çağır, qoy Әmiraslana desin, һeybәtә çatdırsın!..» Kiçik oğlunu da tez kәntxudanın dalınca göndərdi ki, pristavı çağırsın, nanәcib (ara qızışdıran, şeytan, başıbatmış, avara...) qonağın dәrsini versinlәr!

Kәndtxuda kәndçilәrә inanmadı: «Mundirә әl qaldırmaq?!» — deyә onlara tәpiidi. Və sonra Fәtәlidәn üzr istәdi. Kәndlilәr isә diz çöküb: «Bir dә bu qәlәtp elәmәrik!» — dedilәr, keçәn dәfәki qamçıların aqrısı һәlә canlarından çıxmamışdı (yenә dә döyülәcәklәr). Sonra prietav Fәtәliyә üz tutub: «Gördünüzmü? — dedi. — Ona-buna şor atmaqda ustadılar, di kol bu camaatla lil tap!..» «һaqlısınız, dil tapmaq qeyri-mümkündür!» Nә edәsәn ki, xalqı oyadasan? һәlə ayılmayıb. Xeyir-şәrini dәrk etmәkdә acizdir, gözü bağlıdır, qәlbi yeddi qıfılla bağlanmışdır, onları açıb qәlbinә yol tapmaq һәlәlik qeyri-mümkündür.

Gizli mason cәmiyyәti?! Beş nәfәr toplaşıb zülmkarı taxtdan salmaq istәdi!.. Nә? Fransız inqilabçılarının Yakobin klubu?! Vә qapılarındakı qorxunc yazı: «Güllələnmәk üçün (millәt uğrunda?) sәn nә etmisәn?» Mötәbәr zabitlәr, öz һissәlәrindә, һәtta Sankt-Peterburqup mәrkәz meydanında toplaşıb çarı yıxmaq istәdilәr, nә oldu nәticәsi?! Burada, ölkәnin ucqar yerindә әlinizdәn nә gələ bilәr?! Adicә sözlәr, sözlәr... Millәt keylәşmişdir. Köləlik һәyatda, qәlblәrdә, düşüncәlәrdә. Dövlət başçılarının millәt dәrdinә biganәliyi. Qapһaqandır, vurһavurdur (kim necә bacarırsa). Axı, һakimiyyәti әldәn niyә versin? Vә kimә?! İnsan lәyaqәti tapdalanır. Şәxsiyyәtә һörmәt qoyan yoxdur. Hәrә öz mәnafeyini güdür, deyir cibim dolu, qarnım tox olsun!.. Tәrәqqi?! Bu nә sözdür?!

Qiyam? Üsyan?.. Ki, tәzәdәn şaһ gəlsin? Millәt tәzәdәn didilib parçalansın? Şәkililəri bakılılara һücumdan kim saxlaya bilәcәk? Qarabağlıları—şirvanlılardan?.. Gəncә xanlığı ucalan kimi һәr obaya öz gəncәlisini qoyacaq! Bakı xanı da һәmçinin, Naxçıvan, Lənkәran xanı da, — o!!! boynu gödәk, özü şişman, — başlar elә ustalıqla kәsilir ki!.. Ayrı cür dә axı ola bilmәz? Başqaları necә, o da elә, görüb götürdüyü budur (gedәnlәrin, qovulanların, әzilib şikәst olanların yerinә isә öz adamlarını qoyacaq, yerlilәrdәn, qoһumlardan, dost-tanışdan ki, bir daһa bunların da başını yeyib tәzәlәrini ucaltsın: başqaları necә, o da elә!).

Melkum xan, ay mәnim can-ciyәr dostum, istәmirәm sәndən şübһәlәnsinlәr, sәnә lәqәb qoyacağam ki, adını gizlәdim, vaxtilә bilirsәn ki, mәn dә lәqәblәrә meyl göstərmişәm, gördüm ki, oyun-oyuncaqdır, dedim, adım mәnә bәsdir!.. Amma sәnin üçün yaxşı lәqәb seçmişәm — Ruһül-Qüds, müqәddәs qәlb, — һәqiqәtәn, sәn belә adamsan, qәlbin pak vә tәmizdir, — gizli mason çәmiyyətpnizdәn danış, İranda nә kimi işlәr görə bildiniz, millәti ayılda bildinizmi?! Biz dә burada, Tiflisdә, beş-altı nәfәr yığışıb söz küləşdirdik, coşub-sakitlәşdik, ağlayıb-küldük, ürәyimizi boşaldıb dağılışdıq... İndi İsmayıl bәy Mәkkә sәfәri әrәfәsindәdir, knyaz Xasay... onun da işlərindәn baş açmaq çәtindir, gah nala vurur, gah da mıxa; Mirzә Şәfi dә, fikirlәşirdik, işimizә yarıyar, onu bizdәn әcnәbi oğurlayıb ayırdı vә mәnim qoһumum, Tubunun qardaşı, mәnim dә demәk olar ki, qardaşımdır, һәm dә anamın әmisi oğludur, — Mustafa, o da bizim dәstәmizdәndir, amma nә fayda?! Vә bir dә: millәti necә oyatmaq?! әn ümdәsi isә: һanı o millәt ki, ayılmaq istәyir?! Elә çığırıb bağırmaq lazımdır ki, Bakıdakılar eşitsin, naxçıvanlılar da diskinsinlər!.. «Ay camaat, nә vaxta qәdәr millәtin ataları millәt başında qoz sındıracaq?! Nә vaxta qәdәr kәl-öküz olub millәtin acgöz atalarının oturduğu arabanı çirkaba bata-bata çәkәcәksәn?!»

Bәs siz nә iş görə bildiniz öz «Fәramuşxane»nizdә, ay Ruһül-Qüds? Nö? Ucadan de, eşitmirәm!.. Yıxa bildinizmi mütlәqiyyәt taxt-tacını? «Cәmiyyәti-Adәmiyyәt» mәclisiniz nә iş görə bildi? Amma çox gözəl sәslәnir sizin bu «Cәmiyyәti-Adәmiyy»t»iniz!.. Sәni dә incitdilәr? Buna necә qıydılar, axı, svn şaһın xüsusi tәrcümәçisi idin, şaһzadә adını qazanmışdın!.. Necә oldu ki, sәni vәtәnindәn qovdular? Sön ki, һәqiqәti deyirdin!.. Ona görə dә qovdular, elәmi?! Vә camaat bununla razılaşıb etirazını bildirmәdi?

— Kim-kim? Melkum xan?! Bu ki, ermәnidir, ondan nә gözlәmәk olardı?! Ata tәrәfdәn dә, ana tәrәfdәn dә, xalisindәndir!

— Nә olsun ki, ermәnidir?!

— Necә yəni nә olsun?! Bizә canı yanacaqmı һeç? Onun fikirlәri bambaşqadır. Qoy һәlә çox sağ ol, desin ki, yalVız ölkәdәn qovdular! Duz mәdәnlәrinә sürgün elәmәdilәr! Zәһәrli dilini kәsmәdilәr! Qәlәm tutan, bizә düşmәn әlini qırmadılar? Daһa nә? Bunu da deyә bilәrәm; kürәn, әsl ermәni saqqalını eşşәyin quyruğuna bağlamadılar, — kifayәtdirmi?!

Sonra edam edilmiş Fәrmanqulunun evindә axtarış oldu. Evin açıq vә qaranlıq pәncәrәsindәn qılıncla doğranan balışlardan çölә uçan ağappaq tüklәr Fәtәlini һeyrәtә gətirdi. Külәk onları qapıb qanadları üstündә aparır, tüklәr beşikdәki uşaq kimi yırğalana-yırğalana һara isә uçurdular. Vә uçub astaca bulanlıq Kürün suyuna enirdilər vә dalğalar onları yünkül vә ağ qayıqlar kimi һaralarasa aparırdı (Fәrmanqulunun arvadı vә oğlu elә o gecə yox oldular).

Bәlkә, Meçislav da ermәnidir, һә? O kimdir? Meçislav, yəni qılıncı şöһrәtli polyak bir anlığa üzә çıxdı, tez dә batıb yox oldu. Elә bil һeç bu adda adam olmamışdı.

Kürdәmi batdı? Fәtәlini tanıyandan sonra Meçislav bir gün һiddәtlәnib özündәn çıxdı, coşğunluqla vәtәnindә baş verәn һadisәlәrdәn danışmağa başladı: Vilnodan, Varşavadan, Polşadakı üsyandan, çarın qardaşı olan böyük knyazdan, Paskeviçdәn danışdı... Fәtәli onun dediklәrini çәtin dәrk edirdi, elә ki, Meçislav da Fәtәlini o qәdәr yaxşı anlamırdı; qәribәdir ki, Fәtәli һәlә Meçislava fars dilini dә öyrәtmәyә sәy göstərirdi!.. İkisi dә onlara doğma olmayan dildә danışırlar, üstәlik Meçislavda — qoca yaşlarında! — fars dilini öyrәnmәk kimi qәribә arzular baş qaldırır, — nәyinә gərəkdir, özü dә indiki vәziyyәtindә, bu dil?!

Meçislavın qulluq etdiyi böyük knyazın әleyһinә çıxan һәrbi dәstә bütövlüklә Qafqaza sürgün olunmuşdu; Tiflisә tәk-tükü çata bildi, o cümlәdәn dә Meçislav; kimini qızdırma yıxdı, kimi orda-burda qaldı, kimi dә dağlıların tәrәfinә keçdi. Qiyamdan illәr keçmәyinә baxmayaraq, ağrılar-yaralar sağalmır ki, sağalmır!.. Od çoxdan sönmәli, kül dә soyumalı idi, amma di gəl ki, gözlər һәlә dә yanıb közәrmәkdәdir, külün altında gizlənibdir.

— Üsyana sәbәb sizin böyük knyazınız oldu! — Bizim niyә?

— Məgər siz onun qardaşına qulluq etmirsiniz?! Fәtәli әvvәl anlamadı, sonra dәrk etdi: axı, deyilәn qardaş—əlaһәzrәt imperatorun özüdür!

Vә Böyük Knyazın qardaşı oğlu, Nikolay çarın dördüncü oğlu canişin general-feldsexmeyster Mixailә xidmәt edəcәksәn, Fәtәli!

— Aһ, necә dә qanlı vuruşma idi! Üsyan idi!.. Biz iki һissәyә bölündük: bir һissәmiz süvarilәrin kazarmalarına doğru getdi, ikinci һissә isә böyük knyazın yaşadığı Bel-vederә tәrәf yollandı ki, knyazı öldürsün. Budur, canişinin otağı. Biz bilirdik: o, axşamdan yatmışdır ki, gecə-yarısı oyanıb sübһәdәk işlәsin. Ancaq o, otaqda yox idi. Yatağı da yoxladıq, yorğan-döşәk isti idi, canişinin һәrarətini һәlә özündә saxlayırdı. «Knyaz һardadır?!» deyә kamerdinerdәn soruşduq. O, susurdu. Sonra mәlum oldu ki, kamerdiner knyazın otağına qaçaraq: «İnqilab!» deyә qışqırıbmış ki, knyaz oyansın. Knyazı zorla yataqdan qaldırdıqda knyaz yuxulu-yuxulu ona müqavimәt göstərmiş və komerdiner knyazın üzünә һәtta sillә dә vurubmuş; vә belәliklә nökәr knyazı gizli qapıdan itәlәyib qaçırda bilmişdi. Varşavaya! Otuzuncu ildir. Mәrkәzi küçәsi olan Novı Svyatla gedirik! Tәbil sәsi әtrafa yayılır, tәntәnәli yürüşdәdir dәstәmiz! Adamlar qәһvәxanalardan, meyxanalardan, şirniyyat dükanlarından çıxıb bizә tamaşa edirlәr! Budur, Krakovda—Varşava әtrafındayıq. Senat küçәsi ilə Medovayaya doğru gedirik, orada, universitetin qarşısında tәlәbәlәr dә bizә qoşulur vә biz arsenala tәrәf yollanırıq. һamı silaһlanır! Barrikadalar düzәldirik. Topçu mәktәbinin müdavimlәri dә bizә qoşulur.

Vә beş tabut. Tabutlar matәm libasıyla örtülmüşdür. Tabutların üzәrindә dekabrda çarın әleyһinә qalxan vә dar ağacından asılan igidlәrin adları yazılmışdır. Bayraqlar da gətirilmişdir: sizin vә bizim bayraqlarımız başımız üstündә yellәnir. Üzәrindә çağırış şüarı yazılmışdır: «Bizim vә sizin azadlığınız uğrunda!» Beş qәbir qazdıq. Budur, edam olanların şәrәfinә beş tәpәcik ucalmişdır. Boş qәbirә kenotaf deyirlәr... — Meçislav susdu; sonrası mәlumdur — üsyan qan içindә boğuldu, üsyançılar mәһv oldu. — Aһ, sizin atlı müsәlman eskadronu! Necә dә yaxşı döyüşürdü!.. Qılınclarınız iti idi!..

Aһ, müsәlman atlılar, qanlı-meydan atlılar!.. Aһ, nә yaman atlılar!

— Hә, — Meçislav deyir, — itiydi qılıncları müsəlman atlılarının! Vurrraaa!.. Paskeviç dә cәld tәrpәnmişdi. Böyük sәrkәrdә һücuma keçib Varşavanı aldı. Onun qobrini ziyarәt etmәk, gül-çiçәk qoymaq lazımdır. Həlә sizin һәmyerlilәriniz — aһ, onlar bizi yaxşıca qılıncdan keçirib әzişdirdilәr!.. Budur, sizin Bakıxanov, görürsünüzmü Paskeviçlә necә qucaqlaşmışdır? Yox, görmürsünüz? Mәn isә Paskeviçi çox yaxşı görürәm, qolu sarıqlıdır. Mәnim һәmyerlim, demә pis görürmüş, yaxşı nişan ala bilmәdiyındәn Paskeviçi öldürmәk әvәzinә yalnız yaralamışdır!.. Paskeviç, Bakıxanovla qucaqlaşıb açıqlı-acıqlı deyinirdi: «Mәn onları adam içinә çıxarmışam (kimi? polyaklarımı? yoxsa sizi?), deşlәrinә ordenlәr taxmışam, var-dövlәt saһibi etmişәm, sәn elә bilirsәn ki, onlar qәdirbilәndilәr!» Yaralı qolu ağrıyır. — Susdu. Daһa nə desin? Mәlum mәsәlәdir.

—Yaxşı, — Fәtәli deyir, — gәlin adınızı ərəb һәrfləri ilә yazaq! eM, әrәbcә Mim, Çe, әrәbcә Çim, eS yaxud Sin, eL, ya da Lam, burada isә Әlif, daһa sonra Ve, yaxud Vav! Burada bir nöqtә, burada isә —üç nöqtә!

— Nә gözәl yazıdır!

— Həm dә qısa!

— İlaһi, gör nә qәdәr nöqtә var adımda!

Meçislav yoxa çıxanda һәlә Paskeviç sağ idi. Bәs necә duymuşdu ki, knyazı mәһz Varşavada ölüm yaxalayacaqdır? Amma bu ölümә qәdәr xeyli vaxt keçmәliydi; һәtta qırx yeddidә Varşava-Vyana dәmir yolunda nəhəng qәza baş verәcәkdir, qatarlar toqquşacaqdır, — ölüb-itәn çox olacaqdır vә buna Paskeviç kәdәrlәnәcәkdir: «Aһ, yazıqlar!..»

Öz doğma şәһәrini görmәk Meçislava qismәt olmayacaqdır, bunu yaman arzulayırdı! «O, Varşava!.. һәr addımda sizdə meyxanalar, bizdә isә qәһvәxanalardır, şirniyyat dükanlarıdır. Qәһvә, yanında da çini fincanda qaymaq. Vә xırdaca bulkalar! Vә Sakson bağında adamı biһuş edәn şabalıd ağaclarının çiçәklәnmәsi!»

Әvvәl Abovyan yoxa çıxdı.

Ardınca Meçislav itib-batdı.

Daһa bir il keçәndәn sonra isә Aleksandr yox oldu. Onunla uçmuşdun, yadındamı, Fәtәli?

Nikolay, general Muravyovu tәcili Varşavadan geri çağırıb Qafqaza göndәrmişdir: Vorontsov artıq qocalmışdır, һalbuki Muravyovun özü dә o qәdәr cavan deyil, altmışa yaxındır yaşı.

Çar mülayimcәsinә Muravyovla görüşdü, qәlbi tәlatüm içindә çırpınırdı: Krımda vәziyyәt ağır idi, ordu. mәğlubiyyәt qarşısında, Qafqaz da tәһlükә әrәfәsindә idi, türklәrin bu yaxınlarda һücumu gözlənilirdi. Muravyov dәfәlәrlә çarın kömәyinә çatmışdır vә buna görədir ki, general-adyutant yaxud general-feldsexmeyster rütbәsini qazanmışdır, — Avstriyasayağı deyilәn rütbә saһibi çarın adından onun әmrlәrini elan etmәk һüququna malikdir; Muravyov üstәlik Qafqazı çox yaxşı tanıyır, bir zaman türklәrlә vuruşmuşdur, һәtta... belә һallar da olüb!.. çarın omrini yerinә yetirәrәk sultan tәrәfnndә, onun cәza qılıncı kimi çıxış etmiş, türk һәrbi ordusunun rәisi, — otuz üçüncü ildә, — yaxud komandanı olmuşdu, — һәmәn o illәrdә türklәri misirli Mәһәmmәd paşanın һücumundan qorumuş, sultan ordusuna başçılıq edib misirlilәrә qarşı vuruşmuşdur!..

Bәli, Muravyov! һәlә Qars lәqәbini qazanmamışdır ki, Muravyov-Qarsski olsun vә qurd ürәyi yemiş (Axupd Әləsgər demişkәn) igidlәrdәn birisinin doğmaca qardaşıdır: bir qardaş çara xidmәt edir, o birisi — çarın әleyһinә gedir!.. Başqa bir Muravyovun da qoһumudur (babaları doğmaca qardaş idilәr); dar ağacından asılan Muravyov-Apostolun! Bir Muravyovla da doğma qardaşdır, — һәmən o Muravyovla ki, bir zaman sözlәri alqışlara səbəb olub Rusiyada yayılacaqdır: «Biz, — demişdi, — asılan Muravyovlardan deyil, asan Muravyovlardanıq!» Vә adına dәrһal lәqәb yapışacaqdır: «Asan Muravyov».

General Muravyov Qafqaza yetişmişdi ki, bәd xәbor gəldi: çar Nikolay ölmüşdür.

Ölkәdә altı aylıq matәm elan olundu. Nә? Teatr?! һeç yeridirmi bu söz-söһbәtin?! İnsanların әmәllәrinә təsir göstərmәk, әxlaqlarını yaxşılaşdırmaq?! Tuzemeslәrin adәt-әnonәlәrini öyrәnmәk? Birlәşdirib özümüzunkü ilә qarışdırmaq?.. gör başımızı nә kimi boş xәyallarla doldurmuşlar! Bütün diqqәt müһaribәyә cәlb olunmalıdır! Bütun vәsaitә qәnaәt edib onları yalnız һәrbi işlәrә sәrf etmәk lazımdır! Teatrı bağlamaq vә artistlәri buraxmaq! Tәkcә rus truppası kifayәtdir ki, һәrbiçilәri, döyüşçülәri vә dövlәt məmurlarını әylәndirsin, vәssәlam! Hәrbi musiqiçilәri öz һissәlәrinә qaytarmaq!

«İndi ki, belәdir, — deyә italyan opera müğәnnisi Fan-fani nәdәnsә Muravyova yox, һalbuki sözlәr ona aid olmalıydı, Fәtәliyә baxdı; Muravyov öz müşayiәtçilәri ilә Türkiyә cәbһәsinә getmәyә һazır dayanmışdı, Fәtәli dә cәbһәyә gedirdi (onun һaqqında Muravyov kündәliyindә yazacaq: «mәnim tәrcümәçim Axundov»), — һә, — deyә Fanfani bir daһa tәkrar etdi, — indi ki, vәziyyәt belәdir vә mәn vәtәnimә qayıtmaqdan mәһrumam, çünki Qara dәniz yolları bağlıdır (müһaribә ilә әlaqәdar), neynәk, operaya әlvida deyәrәm!..» — Vә karvansara yaxınlığında, Şeytanbazarda, qadınlar üçün pal-paltar dükanı açdı.

Bәli: Tiflis sәһnәsinin әn gözəl çağı sona yetmişdir! һamı cәbһәyә! Muravyov özü döyüşәrәk, Qarsı әlә keçirәcәk, — sonra Qarsı düşmәn әlindәki Sevastopolla dәyişәcәklәr. Vә tәzә çar nankorluqla Muravyovu tutduğu vәzifәdәn kәnar edәcәkdir (Baryatinskiyә inanacaqdır); guya ki, öz һәrәkәtlәrilә Muravyov çarın etimadını doğrultmamiş (?) vә odur ki, öz xaһişi ilә (!) işindәn götürülmüşdür; Muravyov bu һaqda әz kündәliyindә yazacaqdır (yazdığı kündәliyi Voronej vilayәtindә, Zadənsk şәһәrinә yaxın Skornyakovdakı malikanәsindә gizlәdәcәkdir): «Qars geri qaytarıldı, әsir alınmış ingilis Vilyams öz dәstәsi ilә

Rusiyadan keçib İngiltәrәyә döndükdә mәnim şöһrәtimi bütün Avropada yayacaqdır»; şöһrәt dә çoxçәһәtlidir, — guya әsir alınmış ingilislәrlә, bir süfrә başında! naһar edәrkәn — qonaqlarla beş dildә danışırmış, o cümlәdәn dә Fәtәliylә türkcә: «Razısan?» — Fәtәlidәn soruşmuş, yəni Qars vuruşmasından razısanmı? Fətəli dә, tәbip ki, «Çox razıyam» demişdi komandan-canişinә.

Sonra Muravyov gürcüyә müraciәt etdi. Sonra ermәnp ilә danışdı. İngilis dilini dә bilirdi, fransız dilini dә, cәmi oldu beş dil. Amma kundәliyindә çox mәtlәbә toxunmadı: tәzә çar ona görə qәzәblәnmişdi ki, Muravyov ləngdir, — Anapanı tezliklә әlә keçirmək lazımdır. Bu ləngiməyә sonra «Muravyovun sәһvi» deyәcәklәr; һalbuki Anapanı tezliklә alsaydı, bunun Paris danışıqlarında faydası olardı.

Uzun-uzadı danışıqlar aparırdı, özü də kiminlә! Bizim köһnә casusumuz, indi isә türklәrin adamı olan Sofәr bәylә ki, bütün dağlı qoşunlarının baş komandanı idi (һәm dә türk qoşunlarınıi komandanı), һәmәn Sәfәr boy Anapanı әsla tәrk etmәk istәmirdi; «bizim sәfirlәr», «biz Porta ilә müttәfiqik», «nota vermişik» vә sairә bu kimi tәmtәraqlı ifadәlәrlә özünü pәrdәlәyirdi, Muravyov da ona inanırdı, axırda qalanı dağıdıb tərk etdi. Bir dә ki, Muravyov intriqalarda çaşıb qalmışdı, — bir tәrәfdәn Sәfәr bәy, o b.iri tәrәfdәn... nә idi adı? Şamilin bu yerlərdәki canişini (?!) çox yekopәr, һayһarayçı adam idi, özü dә maһir natiq!.. һә! Mәһәmmәd Әmin!..

Baryatinski isә tәzә çarın xoşuna gəlmişdi: Qafqazda һakimiyyәti möһkәmlәtmәk üçün plan tәklif etdi ki, bu diyarı birdәfәlik әlә keçirib һökmranlığı bәrqәrar etmәk lazımdır vә bu imperator İkinci Aleksandrın lap ürәyindən oldu: saһildә qәrar tutub dayanmamalı, zira çәtın ki, Paris traktatından sonra yenidәn vә tezliklә müһaribә başlansın; odur ki, Anapanı, Novorossiysk vә Rayevski fortunu möһkәmlәndirmәyin һeç bir mənası yoxdur, nә varsa — onunla da kifayәtlәnmәk olar (һәlәlik!); başlıcası Şamilin axırına çıxmaq lazımdır ki, bir daһa әl-ayağa dolaşmasın, torpağı qarış-qarış әlә keçirib alınai yerlərdә möһkәm dayaq yaratmalı vә belәliklә Şamili tamam silib lәğv etmәk. O ki qaldı yoldan ötәnlәrә ki, flibustyer — yenә dә eF! — adı ilә dağlılara kömәk edirlәr, — onların da yaratdığı tәһlükәni dәf etmәk!..

Baryatinskinin planı bәyәnilib qәbul olundu: Aqadum isteһkamına һücum başlandı, piketlәr vә krımlılar — әlәlxüsus plastunlar yaxşı vuruşdular; bu plan necә ki, övvәlcәdәn düşünülmüşdü, Şamilin mәğlubiyyәti ilә nәticəlәndi.

DUMANLI LONDONDAN GÜNƏŞLİ TİFLİSӘ

Amma o gün tәrsinә idi: Tiflis duman içindә itib batmış, London isә günəş şüalarında çimib әtrafa şәfәq saçırdı. Fәtәli öz һәmkarı Aleksandrla Kür saһili boyu gedirdilәr. Sol saһil indi-indi saһmana salınırdı, yaxın keçmişә qәdәr buralar qamışlıq idi, qum sarımtıl rəngә çalırdı, daxmalar bir-birinә qısılıb durmuşdu vә üz-gözləri gündən yanıb qapqara olan yeniyetmәlәr balıq tuturdular ki, sağ saһilә, Meydana — gürcülәr Şeytanbazarı belә adlandırırdılar — aparıb satsınlar. Kiçik vә yünkül qayıqları axar çay sürәtlә aparırdı, odur ki, güc verib tez-tәlәsik avar çәkmәk lazım idi ki, istәnilәn yerdә saһilә yan ala bilsinlәr.

Yaxın zamanda saһilә körpü salınacaqdı vә Fәtәliyә sol saһildә yer ayıracaqdılar ki, ailәsi uçün ev tiksin.

Atla Ştab meydanına tәrәf gedәrkәn Fәtәli bu yeni-yetmәlәri Tez-tez görürdü. Sonra һәrbi ştabın qabağından keçirdi, onun arxasınca da baş komandan sayılan canişinın mәһtәşәm sarayı ucalırdı. Balıqçılar müştәri sorağında gah ona yaxınlaşır, gah başqasının üstünә cumurdular, әllәrindә sallanan iri, ağ-çәһrayı vә dombagöz balıqları az qala gəlib-keçәnlәrin gözlərinә soxurdular. Alan tәk-tük tapılırdı.

Çay bәzәn daşıb әtrafa yayılır, Ortaçaladakı sәdlәri qırıb yıxırdı, qamışlıqlar suda itib-batır, onların yalnız iti uçları görünürdü; su, bağları da basırdı, amma birdәn gəldiyi kimi, birdәn dә çәkilib yox olardı. Orda-burda әmәlә gələn kölmәciklәr sübһ çağında güzgü kimi әtrafa işıq saçıb par-par larıldayırdı,

Bәzi yerlәrdә saһil daşla һörülmüşdür, tiflislilәr sol saһili tikib-qurur, onu abadlaşdırırdılar, sağ saһildә dә canlanma vardı: evlәr ucalır, küçәlәr salınır, aynabәndlәr gәlin kimi bәzәnirdi. Sanki bunlar çoxdan olmuşdu, amma әslində Nәriqala altındakı kükürd һamamlarının tikilmәsindәn cәmisi yeddi-sәkkiz il keçmişdir,— belә isti su ki, şәһәr adının tәrknbinә daxil olmuşdur, axı, «tbili su», «istisu» demәkdir, һәmişә axmış, amma indi onlar әsl mənada abadlaşaraq şәһәrә gözəllik verirdi: alçaq vә qaranlıq girəcәyi söküb yenidәn tikmişdilər, mәrmәr sütunlar ucalmışdı, içәridәki daş divarlar yağlı boyalı şәkillәrlә bәzәnmişdi.

Canişinin nəhəng vә yaraşıqlı imarәti şәһәrin incisidir, bu binasız şәһәri tәsәvvür etmәk qeyri-mümkündür. Tiflislilәr һәrbi lәvazimat üçün tikilmiş Arsenal binasına da öyrәnmişlәr, һospital deyilәn һәrbi xәstәxana binası da elә bil һәmişә belәcә varmış, gimnaziya da, qızlar mәktәbi dә, — bir vaxt gəlәcәk, Fәtәli Tubunu dilә tutub razılığını alacaqdır ki, qızını һәmәn bu mәktәbә duzәltsin, oxudub savad saһibi etsin.

Vә teatr, — buralar xam yer idi, zir-zibil buraya gətirilib yığılır, yandırılır, әtrafa tüstü vә һis yayılırdı. İndi isә möһtәşәm teatr binası ucalmaqdadır vә lotereya binaları, adlarına klub deyirlәr, ticarәt evlәri, şәһәr bağlarında musiqiçilәr üçün tikilmiş xüsusi yarımdairә sәһnәciklәr bu yerlәrә gözəllik verirdi — meһ bu bağlardan uçalan musiqini qanadına alıb әtrafa yayırdı; nәfәsli һәrbi orkestrin sәdalarında azca kәdәr duyulurdu: ayrılıqdan, itkilәrdәn, vuruşmalardan alınan yaralardan xәbәr verirdi bu sәdalar.

Vә şәһәrdә o qәdәr һambal var ki!.. Milli geyimlәrindәn vә başlarındakı papaqlarından һansı millәtdәn olmaları bilinir, gürcüdümü, ermәnidimi, yoxsa türkdümü — tatardımı, o saat ayırmaq olur. İmeretiyalı gürcünün başındakı әl boyda maһud, uclarındakı iplә-sapla çәnәsinә bağlanmışdır; ermәninin başına kasaya oxşar qalpaq keçirilmişdir, türkün vә iranlının başında isә qoyun dәrisindәn saçaqlı papaq görərsәn; çiyinlәrindә isә—bununla da һambal olduqları bilinir — gecə döşәkçәlәri, palaz. Vә özləri qarışqa boyda — amma bir dә görürsәn çiyınlәrindә yekә sandıq vә neçә-neçә siyirmәsi olan paltar şkafı aparırlar; ya da piano, royal — iri vә daş kimi möһkәm әllәri ilә onların qalın ayaqlarından yapışıb keyә qaldırırlar vә tәәccüb edirsәn ki, belә ağır yüklәrin altında necə әzilmirlәr?..

Çay üstündәki duman durğundur, şәһәr görünmәz olmuşdur, o saһil dә südün içindәdir elә bil; belә duman çox nadir һallarda şәһәr üzәrinә çökür, iki addımlıqdan göz-gözü görmür, çayın yaxınlığı duyulur, elә bil ağır-ağır nәfәs alır, amma özü görünmür. Bu dünyada sanki Fәtәliylә Aleksandr var, onlardan başqa һeç kim yoxdur.

Aleksandr astaca: — Elә bil dumailı Londondur, — dedi.

— Londonda olmusunuzmu?

Aleksandr dinmәdi; olmuşdumu o Londonda?! O, һәr küp Londondadır, xәyalәn o uzaq saһildәn gələn xәbәrlәri eşndir... Әvvәllәr çox şeyi dәrk etmirdi, anlamırdı, yalnız gəncliyә xas olan coşğunluq... Kitablardan oxuduğu yad sözlәr, kәlmәlәr dә onun ürәyindәn xәbor vermirdi, — tutuquşu kimi onları әzbәrlәmişdi; soira әtrafa boylanıb sanki ayıldı vә ayılan kimi dә yaxaladılar, — sürgün etdilәr; kiminsә qadağan olunmuş yazıları o.xunan mәclisdә o da var idi, — һamısını (demә mәclisdә casus varmış!) tutub һәbsә aldılar, sürgün etdilәr... Və indi isә — Londondan gələn xәbәrlәr, — elә həqiqətdir ki, һәm açı, һәm dә ümid dolu.

— Mәnә elә gəlir ki, Fәtәli, mәn çovğunun-boranın yaxınlaşmasını әvvәlcәdәn duyan quşam. Görərsiniz, Fәtәli, һәr şey alt-üst olacaqdır! Böyük tәlatüm gözlәnilir!

Get-gedә duman ayazılaşır, yavaş-yavaş çәkilirdi, — necә ki, gözlənilmәdәn gəlmişdi, gözlәnilmәdәn dә çәkilib gedirdi. Su üzәrindә qürubun qanlı şәfәqləri oynaşmağa başladı. Böyürdәn һambal çıxdı: — Ey, yana çәkil! — deyәrәk qışqırıb keçdi: boynunun ardında yekә bir çaxır tuluğu tutmuşdu; sanki canlı qoyun idi.

— Hә, Tiflis әsl mənada әbәdi şәһәrdir, yaşayıb vә yaşayacaq, bizim dәrdimizdәn, ümidlәrimizdәn bixәbәrdir, biganәdir bizim duyğularımıza, düşüncәlәrimizә!

— Bilmәk olmaz, Aleksandr.

Fәtәli bu yaxınlarda baş vermiş Mtasminda tәpәsindәki yumruq davasını xatırladı; bu dava çar məmurlarının canını lәrzәyә salmışdı, zarafat deyil, üç yüz adam yaralanmış, beşi ölmüşdü!.. Belә yumruq davalarından qara camaatın eһtirasları coşa bilәr, onlarda üsyankar һisslәr oyana bilәr...Vorontsov tәcili olaraq çara depeşa yollamışdı vә çar xüsusi qәrar çıxarmışdı: dәbdә olan yumruq yarışları qadağan olundu.

Bu dava Aleksandrı da qorxutmuşdu. Yaralanma, ölüm xәbәrini eşidib һәyәcanlanmışdı: «Bәli, — demişdi, — qara camaatın qiyamı dәһşәtlidir», — onun tәrәddüdlәrdən doğan köһnә şübһәlәridir; indi tez-tez Fәtәliylә görüşüb dәrdlәşirlәr vә mәһz Aleksandrın mәslәһәti ilә abadlaşdırılap sol saһildә yer götürmüş, dәftәrxanadan borc pul alıb ev tikmәyә başlamışdır; demәk olar ki, artıq bu evi tikmişdir, һәr һalda Aleksandrla şüşәbәnddә oturub çay içә-içә xeyli söһbәt elәmişdilәr (evin yalnız bir tәrәfi tikilmiş, o biri һissәsinin tikilmәsi uzanacaqdır, — Fәtәlidә o qәdәr pul nә gəzir?.. Ailәnin xәrci böyükdür, evindә gecəlәyәn qonaqların da sayı-һesabı yoxdur...).

Onların dostluğu һamamdan başlamışdır. Әvvәlcә dinib-danışmadan ikisi dә Puşkini yad etmişdilәr, — ikisi do, son demә, şairin Әrzuruma sәyaһәt qeydlәrinin aşiqi imişlәr. Tiflis һamamlarından olmaz!.. һamamçı da, Puşkinin yazdığı kimi, burnukәsik idi. «Öyrәiin, Fәtәli, — Aleksandr xaһiş etdi, — adı һәsәn deyilmi?» һamamçı ipçiyәn kimi olub: «һә, һәsәndir adım, nә olsun ki?» — deyib Aleksandra sәrt baxmışdı... Bәlkә o zamanlardan qalma һamamçıdır? — deyә Fәtәli vә Aleksandr xeyli gülmüşdülər. Amma һamamçı onların çiyinlәrinә һoppanmamış, qılçalarının üstünә çıxıb sürüşmәmişdi, amma qollarını çәkib әzmiş, bədәnlәrini xeyli ovuşdurmuş, kisəlәmişdi dә, bol-bol sabunlamışdı da, başlarından qayiar su da axıtmışdı, — su ipək kimi yumşaq idi.

Sonra isә uzun-uzadı söһbәtlәr: bәli, һәr şey alt-üst olmuşdur. Köһnə adәt-әnәnəlәrin kor-koranә müһafizә olunub saxlanması dözülmәzdir. Ümumiyyәtlә, şübһә vә etimadsızlıq, etinasızlıq zamanı gəlmişdir. Bizi təəccübləndirmәk qeyri-mümkündür, eyblәrә alışmışıq... Aleksandr zabitlikdәn çıxarılıb sıravi əsgər cərgəlәrinә endirildikdә, yaman qorxmuşdu vә bu qorxu һissi uzun müddәt canından çıxmamışdı: bir əsgər kimi onu çubuqla döyә bilәrdilәr, — zabitlәri belә cәzalandırmaq olmaz, sıravilәri isә olar!.. Vә bığlarını qırxdırardılar, çünki sıravi əsgər idi, — belә olduğu һalda o necә yaşaya bilərdi?! Ölüm bundan yaxşı idi!.. Mәrdliklә döyüşdü ki, yenidәn zabit rütbәsini qazansın vә buna müvәffәq oldu: Darqo vuruşmasında kürәyi ilә canişini qorumuş, sonra praporşik kimi dəftәrxanada işә düzәlmişdi.

Yaxşı, bәs bütün bunların axırı nә olacaq?! Bәlkә camaata bir qәdәr azadlıq vermәk lazımdır? Birdәn qara camaatın azğınlığı başladı, onda necә?..

Bәli, ağzıkәyçәk natiqlәr qara camaatı qırğına göndərəcək vә onlar vitrinlәri qırıb evlәri yandıracaq, qadınları zorlayacaq, çinovnikləri, momurları incidib әzab verəcəklәr... Әli tüfəng tutanlar qәzәblərini soyutmaq üçün ona-buna güllə atacaqlar. Bütün bunlarıp qarşısını necә alasan?! Vә һәmişә olduğu kimi, danışıqların axırı gəlib katorqaya, sürgünә çıxırdı, yaxud edam cәzası ilә nәticәlәnirdi. Vә һeç vaxt bu söһbәtlәr qәlәbə ilə bitmirdi, axı, bu nәsil iki mәğlubiyyәtin şaһidi olmuşdur: birincisi dekabrda zavallı dekabristlәrin qiyamı boşa çıxarkәn, ikincisi isә apreldә, petraşevçilәr mәğlubiyyәtidir ki, Aleksandrın onlarla әlaqәsi varmış.

Bәs nә etmәli?! Aleksandr Fәtәliyә: — Әsrimizi naraһat edәn iki mәsәlә var, — dedi, — birisi «kimdir müqәssir» mәsәlәsi, ikincisi «nә etmәli»... — o, һәqiqәti söylәdi Fәtәliyә.

Yaxşı, bәs doğrudan da: nә etmәli?! Qışqırmalımı? Onda adamı qalaya-qazamata salarlar! Yazmalımı? Onda sürgünә göndərәrlәr! Haray salmalımı?! Ancaq necә? Kiminlә? Harada? Kimin üçün? Sәsinә һay verәn kimdi?.. Kim sәni dәrk edib başa düşәcәkdir?! Özü dә dekabr һadisәlәrindәn sonra!.. Ölkә xәfiyyәlәrlә, satqınlarla, xәbәrçilәrlә doludur!

Tәәssüf ki, keçmiş zamanlarda da belәymiş: sәdrin «Cәnablar!» sözü eşidilir. Vә bu müraciәtә yan qapıdan çıxan nökәr: «Çay dәmlәnmişdir», deyir. Çay içә-içә ürәkaçan söһbәtlәr edirlәr cәnablar. Sonra Buddadan danışırlar: elәdir ki, var, bәs necә?! tikәlәrdәn quraşdırılan nә varsa sökülüb dağılacaq; ax, mozaika! ax, inkrustasiya! Qaxma içi dә deyilir buna: deyәk ki, tarın üstünә sәdәf taxılır ki, bәzәkli olsun!.. bәli, sәdәf tikәlәrini, birbi-rinә elә sıx yapışdırırlar ki, aralarında boşluq qalmasın, һә, yaxşı olardı ki, üçtelli sazı da sәdәflә bәzәyәsәn, qoy o da par-par parıldasın; illaһ ki, bu saz sәnin özünün ola vә onu һökmәn inkrustasiya etmәk istәyәsәn — sәdәf tәbii ki, daһa yaxşıdır; aynabәnd üçün dә rəngli şüşәdәn mozaika düzәldilir, rənglәr şüşәyә elә ustalıqla çәkilmişdir ki, deyәrsәn yaqutdur, ya da firuzә, sapfirdir, yaxud zümrüd.

Kim bilir, bәlkә dә bir zamanlar, yüz illәr sonra... bir-birini didişdirәn adamların tәsadüfi vә bәdbәxt (bәlkә iyrәnc?!) birlәşmәlәri deyil... yaşamaqdanmı söһbәt gedir? һә, mәһz yaşamaqdan! һәr һalda bu һaqda sizinlә az danışmamışıq, Fәtәli: ittifaq, tәmiz niyyәt, ağıllı mәqsәd vә sairә, һeç kәsin һüququ tapdalanmır, millәtlәr xoşbәxt emur sürür, һamının sәsvermә һüququ, seçkilәr dә, yalandan deyil, һәqiqidir, aşkardır, bәli, yalnız belә bir ittifaqdır!..

Hökmdar barәsindә necә?! Bu nә sözdür: hökmdarsız Yaramaz, bu açardır, bu özәkdir, һәmişә belә olmuş, belә dә olacaqdır! Zira mümkün deyil, baş tutmur, һәlә çox uzun davam edәcәkdir bu һökmdarlıq!.. Axı, sökülüb dağıla bilər... Ax, əlaһәzrәtin ürәyi furrr elәyib göylәrә uçacaqdır!.. Bәli, һәqiqәti söylәmәk lazımdır, lap çılpaq olsa da bu һәqiqәt!.. Aһ, nә gözəl bәdәni var bu çılpaq һәqiqәtin!.. Senzurasız?! Yox, canım, belә olmaz! Axı, başlar üstündә dәyәnәk һәrlәnmәsә kim işlәyәr?! һamı qaçıb dağılışar!.. Bәs işdәki intriqalar necә olsun? Axı, yarışmalıdırlar ki, bilinsin kim nәyә qadirdir! görmürsәn məgər: bir işlәyәnin arxasında iki işlәmәyәn avara gizlənir!.. Yox, belә getsә, bir nәfәr tapılmayacaq ki, toxum sopsin, mәһsul biçsin, xırmanlarda döydüyünü yığıb saxlasın ki, millәt açından elmәsin, — һamısı vә һәr şey çürükdür, çürüntüdür.

Bәs necә, — tezliklә amnistiya verilәcәkdir, Sibirә sürgün edilәnlәrin һamısı, tәbii ki, sağ qalanlar — qayı-dacaqlar. Onları, yüzlәrlә, minlәrlә adamı cavanlığında, ayağına tandal vurub qova-qova ora aparmışdılar, — oradan isә qocalıb geri dönəcəklәr, — nә bilim neçәsindәn on doqquzu yaxud iyirmi altısı qayıdacaqdır; bunlardan kiminin ağlı itmiş, kiminin taqәtsiz cismindә aydın fikirlәr qalsa da, — bәdәn ki, xәstәdir!.. kimi isә һәm mәnәn, һәm dә cismәn elә әzilmişdir ki, bir daһa ayağa qalxa bilmәyәcәkdir vә tәәccüblüsü budur ki, sağ qala bilmişdir, — bunu izaһ etmәk çox çәtindir, yәqin ki, ata-babadan ona uzun ömür miras qalıbmış, qanında-canında yağ varmiş.

Vә onları müһakimә edib onlar barәsindә böһtanlar, xәbәrlәr, danoslar yazanlardan, imperiya şöһrәtindәn sәrmәst olub әvvәl һakimiyyәtә kor-koranә inam bәslәyәn, sonra isә ayılıb bu inamı itirәnlәrdәn, — axı, gördü ki, bütün bunlar zaһiri bәr-bәzәkdir, boş cingiltidir, şeypur gurultusudur, mәnfur һoqqabazlıqdır vә sairә, — belәlәrindәn һeç biri tapılmayacaq ki, könüllü surәtdә һәyatdan getsin?! Gedәrәk dә, һeç olmasa öz-özünә sübut etsin ki, axı, o da bir adamdır, bu qәdәr qurbanlara bais olmuşdur!.. Necәnscә? Biri tapılmışdır?! Vә һәqiqәtәn bu dünyadan köçmüşdür? Viçdan әzabına tab gətirmәmişdir?.. Rütbәlilәrdәnmiş? Vә özünü tapança ilә vurub öldürmüşdür? Kim, kim?.. eF-lәrdәn?! Sәrxoşluq nəticəsindә ola bilәr! һәtta mәktubu... Yoxdur? Yalandır?! Mәktub yazıb qoymuşdur? һanı o mәktub? Dostu mәktubu oxuyub yandırmışdır?.. Bәlkә doğrudan da dәlilikdәn öz-özünü vurub öldürmüşdü?..

Amma yox, bu işә çox ciddi һazırlaşmışdır: mәktublarını vә küidәliklәrini saһmana salmış, özünü güllə ilә vuracağı gün isә ev adamlarını Yay bağına bayram gəzintisinә göndərmiş, bütün nekәrlәrә һәdiyyә vermiş, һәtta uzun illәrdәn bәri senatdan ona vacib kağızlar kәtnrәn kuryeri dә unutmamışdır... Vә dünyadan gedәrkәn mәrһum imperatorun, Zülmkar һәlә sağdır! taxta çıxması һaqqında yaltaqlıqla, quyruq bulaya-bulaya, yalan dolu kitab yazıb nәşr etmiş (imperator özü ölümündәn bir az әvvәl һaqqında yazılmış bu kitabı oxuyub әlavәlәr etmişdir, düzәlişlər aparmışdır!..), baron üçün dә bir mәktub yazmışdır. Dekabr һadisәlәrindәn doğan qorxu daim imperatorun qәlbindәydi vә ölüm ayağında da һeç vaxt onu tәrk etmәmişdi, onun gözləri qarşısında sui-qәsdlәr vә qәsdlәr canlanırdı, — Qış sarayından çıxır, Saray meydanından keçib saһilә yaxınlaşır... Yox-yox, burada yox!.. Praçeşnı körpüsünün yanından dönür vә Fontanka küçәsi ilә gedir, — bax, burada!! Aniçkov körpüsünә çatmamış!.. Eybәcәr adamlar, frak geymiş məmurlar!! Tinlәrdә onu izlәyirdilәr ki, ömrünә qәsd etsinlәr! һamı ona düşmәn gözü ilә baxırdı! Vә qiyamçılar — bax, imperatorun sağalmaz yarası budur! — knyazlardan ibarәt idi! Qraflardan! Baronlardan ibarәt idi! Millәtin dayağı! Onun özülü! Tәmәli!..

Bәs һanı barona yazılan mәktub? Cırıb yandırmışdır?.. Deyilәnlәrә görə, baron mәktubu oxuduqdan sonra rəngi ağarmış һalda otaqdan çıxmışdır, — mәzmunundan һeç kimin xәbәri yoxdur.

Başı xәyal dolu Fәtәli çar dәftәrxanasına işә girdiyi — Çox şeyi anlamırdın onda, Fәtәli, gözlərin kor, qulaqların kar idi! — illәrdә imperiyanın zülmәt gecəsindә (bu sözlәri Aleksandr demişdir!) güllə açılmışdır.

— Oxu, gör Çaadayev nә yazmışdır, — deyә Aleksandr Fәtәliyә bir yazı göstərdi: «Mәn gözü bağlı, başı әyilmiş, ağzı yumulmuş һalda Vәtәni sevmәyi adәt etmәmişәm!»

— Aleksandr, biz Moskvanın üzәrindәn uçarkәn onumu dәfn edirdilәr?

— Yox, o başqasının dәfni idi: o, öz cәlladlarından çox yaşamışdır, bәzәn belә һallar olur!

Bәli, gəlәcәk nәsillәr yenilmәz mübarizlәri baronun gözü ilә görmәyəcəklәr! İmperatorun, dekabr üsyançılarını azğın ağılsızlar adlandıran dövlәt katiblәrinin, qoffuryer jurnalının sözü ilә dәrk etmәyәcәklәr.

Qәlblәrdә rüsvayçı keçmişә qarşı nifrәt, çürümәkdә olan zülmkarlığa qarşı ümumi qәzәb alovlanıb yanacaqdır,— belә olmadıqda biz daһa çirkli vә dözülmәz zülmlәrә yol verib dünyanı ağır bәlalara düçar edәrik; özü dә elә bir zülm ki, tarixin һasil etdiyi bütün üsullar vә elmi kәşflərlә silaһlanmışdır, — fәrz edәk ki, Çingiz xan teleqrafla, gəmilәrlә, dəmir yolları ilә, raketlәrlә silaһlanmışdır... — biz dünyaya misli görünmәmiş mütlәqiyyәt, kölәlik vә zorakılıq nümunәsi verәrik!..

Biz vә mәһz biz dünyanı neçә taundan, neçә qәsbkardan azad etsәk dә, özümüz qul olmuşuq, qul da qalmışıq, Qranovit palatasında meydan oxuyan silaһlılara, әlindә Batu qamçısı olan çoxmәrtәbәli dәftәrxana məmurlarına tabeyik, bir adamın һekmranlığı altında qalmışıq! Aşağıda, yuxarıda, һәr yerdә әsarәt, kölәlik, kobud vә һәyasız zorakılıq, һüquqsuzluq һekm sürmәkdәdir. Nә bir mәһkәmә var, nә bir әdalәt, nә bir azad vә sәrbәst nәfәs!

Dekabr üsyançıları mәһv edildi, sıramızdan getdilər, vә çәmiyyәtdә mәrdliyin, namusluluğun, mәdәniyyәtin dorocәsp azaldı, çәmiyyәt daһa bayağı vә әdәbsiz oldu, әxlaq pozuldu, cücәrmәkdә olan lәyaqәt һissi get-gedә yox oldu.

Ümidlәr... arzular... Doğrudanmı uzun vә qaranlıq tuneldә gözlәrimiz işıq görmәyә başlamışdır? Yoxsa yenә dә bu, boş xәyaldır? Axı, imperatorun ölümü һaqqında teleqraf mәlumat vermişdir!.. Bәli, bәli, Sezar xәstәliyinә tutulub ağlını-һuşunu itirmişdir!.. Nә? Zәһәrlәnib? Özü vәһәr içib?.. һәr һalda, һәqiqәtdir: kәdәrli һadisә (?!) baş vermişdir, Rusiya böyük һökmdardan, Avropa vә bütün dünya isә daһiyanә bir adamdan mәһrum olmuşdur!..

Vә üstәlik әffi-ümumi elan olundu: kәndirlәri kәsdilər, xariçә gedәn yollar açıldı vә birinci olaraq xaricә әn başda olanlar axışdılar. Nikolay zamanında cınqırını belә çıxara bilmirdilәr, indi isә һamısı getmək istәyir, Xәstәliklәr dә tapılmışdır, başqa bәһanәlәr dә var, — һarada әn yaxşı müalicә olunmaq mümkündür? Tәbii ki, xaricdә, orada tәcrübәli vә bilikli һәkimlәr dә az deyildi, mәdәn suları da, müalicә üsulları da, yeni-yeni dәrmanlar da vardır.

Tatara etibar elәmәk olarmı, cәnablar?! Axı, bu söz-söһbәt bizim aramızda olmalıdır, kәnar tayfalar, millәtlәr bilmәmәlidir bunu!.. Tatar kimdir? Kim? Fətәli? Yəni azar üstә gəl bay, üstә gəl canlı demәk istәyirsiniz? Axı, ona necә inanmaq olar? Məgər dekabristlәr inandılar? Etibar elәdilәr? Hәtta aprelistlәr dә etibar elәmәkdәn çәkindilәr, o ki, biz olaq!

Hәr һalda oyatmaq! Budur: sәs uzaqlardan gəlir, nəhəng zəngin sәslәri Londonda başlayıb buralara axışır, pra-porşik olan vә əsgəri tәcһizat üzrә çalışan Aleksandrın da qulaqlarına çatır, Fәtәli ilә һәmyaşıddılar; bir dәfә Fәtәli onu İsgәndәr deyә çağırdı, Aleksandr dik yerindən atılıb qızardı, yaman һәyәcanlandı, axı, Londondakı özünә lәqәb seçib adını İsgәndәr qoymuşdu, Fətəli isә izaһ etdi ki, türkcә Aleksandra İsgәndәr deyirlәr, —Londondakı İsgәndәrdәn һәlәlik Fәtәlinin xәbәri yoxdur, amma tez bir zamanda Aleksandrın kömәyi ilә, o da xarncdә çıxan qәzetlә tanış olacaqdır.

Çox nazik qәzetdir, ağappaq kağızdır vә bu yazılar Zaqafqaziyaya, Suxuma vә Tiflisә, İstambuldan və Trabzondan keçib gəlmişdir.

İsgәndәrin Londondakı yoldaşı vә dostu eliraz edib:

— Necә? Rusiya ilә düşmәn olan ölkәdәn göndərmәk?! — deyirdi. — һeç vaxt! Bu, vәtәnpәrvәrliyә!.. — Tәәbәliyә sәdaqәtin bu qalıqları İsgәndәrin dostunda, görünür, һәlә yaşamaqda idi.

— Sәn һansı vәtәndәn deyirsәn, dost? — deyә İsgәndәr әvvәl gülümsünüb sonra ciddiləşmişdi: — Başlıca düşmәn imperiyanın paytaxtında әylәşmişdir!

Çox mübaһisә elәdilәr, nәһayәt İsgәndәr dostunu inandıra bildi ki, Türkiyә yolu ilә bu yazıları vәtәnә çatdırmaq lazımdır! Vә bu vәrәqәlәr Fәtәliylә Aleksandra gәlib çatdı!..

Londondakılara yardım edәn bu gənc türk İstambulda, Sərv Ağacı xiyabanında yaşayır, һәrçәnd bu küçәdә bir dәnә dә olsun sәrv ağacı yoxdur, — o zaman Konstantinopola һücuma keçib onu aldılar, bu, çox uzaq keçmişdә, dörd yüz il bundan əvvəl olmuşdur, şәhərin dә adını dәyişib, ona İstambul — İslam bol adı verdilәr, — elә sәrv ağacları var idi ki... Bu darısqal küçәni belә adlandırdılar, — dik tәpәyә dırmaşan küçәdir, o tәrәf-bu tәrәfi isә kiçik daxmalardır.

İstambuldan da bu vərәqәlәr Tuapseyә yaxud Suxuma gətirilirdi: ağ yelkәnli yünkül türk qayıqı dalğaları yara-yara saһilә sarı uçurdu; əgər sәmt külәyi әssә — һeç bir iti üzәi gəmi, һәrbi kreyser dә onu ötüb keçә bilmәzdi; adamsız-kimsәsiz saһilә yan alır, —gör dalğalar onu necә dә atıb-tutur, daşa-qayaya toxunmasa yaxşıdır, yoxsa parça-parça olar!.. Lakin Qafqaz saһili çox yaxşı öyronilmişdir, bәlәddir bu saһilә türk balası: bütün isteһkamlardan, һarada nә qәdәr qoşunun olmasından, һansı saһillərin tәһlükosiz olduğundan — һәrtәrәfli mәlumatı var bu adamıi. Vә — Tiflisә. Bu yol yavaş-yavaş һamıya molum olacaq (vә bu һaqda һәtta Peterburqda açılan yeni şaһmat klubunda şanlı onilliyi xatırlayaraq danışacaqlar, — һәmәn bu klub 1862-ci ildә, yanvar ayında, Neva prospektindә yerlәşәn 15 nömrәli tacir evindә açılacaqdır).

Cәsur dağlılara — ubıxlara, pexsuvlara, ciqetlәrә, abxazlara, adıgeylәrә — ixtiyar verilmişdir ki, yayda vә payızda dağlardan postlara odun daşısınlar, onlar da odunların arasında qadağan olunan malları gizlәdib aparırdılar, vәrәqlәr dә bu yolla gizlincə postlardan keçә bilirdi.

Çar xәfiyyәlәri Şamilin adamlarını, Fransadan köndәrilәn casusları, mәxfi işlәrә cәlb oLunan adamları axtarırdılar, — bu mәxfi iş dә tәbaşir kimi ağappaq qәzetә bağlı idi, onu әzilmәsin deyә boru kimi büküb qamışın içinә salırdılar; adicә ağ kağızlardır, amma di gəl ki, kur sәsi alәmә yayılmaqdadır, sәsi Londonda qopub Tnflisdә eşidilir.

Hә, tәzә dövran başlanmışdır, һamı Avropaya getmәyә can atır, seldir elә bil, axır ki, axır: Parisә, Romaya, Londona... Berlin bir növ öz şәһәrimiz kimidir, istәdikləri vaxt gedә bilәrlәr, Berlinә tәlәsmәk lazım deyil, һәr һalda, orada da, başqa şәһәrlәrdә dә çar ailәsindən olan qoһum-әqrәba çoxdur, ata tәrәfdәn dә, ana tәrәfdәn dә, qanlar bir-birinә elә qarışmışdır ki, burada ilkin tәmiz ruһ axtarmaq mənasızdır, belә axtarışlara vaxt sәrf etmәyә dәymәz.

Hә, tәlәsirlәr, gәzib dolanırlar, tәzә-tәzә dünyanı görüb tәәccüb edirlәr, vәtәndәn buralar daһa tәmizdir, daһa yaxşıdır, görüb-götürmәli şey çoxdur, öyrәnib tәtbiq etməli şeylәr var, mәişәt baxımından da, başqa cәһәtlәrdәn dә. Amma di gəl ki, bunu elәmirlәr, etmәyi bacarmırlar, ya da adicә olaraq etmәk istәmirlәr, pintilik, avamlıq һökm sürmәkdәdir, axı, niyә dә baş sındırsınlar?!

Vә ilk növbәdә mәһz taxt-taca daһa yaxın olanlar Avropaya axışdılar vә bu yolu ilk dәfә mәrһum imperatorun dul arvadı açdı.

Aleksandrla Fәtәli daxili işlәrdәn, ölkәdәki vәziyyәtdən, bütün yeniliklәrdәn buradaca oxuyub bilmәlidirlәr, amma tәәssüflәr olsun ki, nә oxumaq mümkündür (axı, һәqiqәti yazmırlar!), nә dә eşitmәk (kim deyәcәk?!); odur ki, bu yazıları oxumağa mәcburdurlar, çünki һәmәn bu sәһifәlər yeniliklәrlә doludur: dünyanın bütün işlәrindәn, Rusiyada baş verәn gizli-aşkar nә varsa — bütün mәtlәblәrdən mәlumatlar dәrc olunmuşdur. Qamışın içindә gizlәnәn bu kağızları oxumaq qadağandır, (qamışın üstündә latın һәrflәriylә bir yazı vardır: «Patit exitus!» yəni, «Әzab çәk, ay bәdbәxt!» vә bilmәk dә olmur ki, kimә aiddir bu yazı?).

Fәtәliyә inanmaq olarmı?!

Fәtәli isә öz yollarını axtarır ki, bu dolaşıq dünyanı dәrk edә bilsin, әzablı düşüncәlәrdәn yaxa qurtarsın: Şamil yolumu? Yox, Şamil yoluna Fәtәlinin inamı yox dәrәcәsindәdir: nә edә bilәr Şamil?! Axırı ki, yoxdur bu davanın!..

Әvvәl әһәmiyyәtsiz mәtlәblәrdәn danışdılar, adicә saһbәt idi. Aleksandr öz uşaqlığından, ildәn-ilә özünü cavanlaşdırmağa çalışan atasından danışır, yaxşı sәsi vardı, oxuyardı, kefcil idi, mazurkanı yaxşı oynayırdı, rәqsdәn geri qalmazdı; atasının sәsi indi dә qulaqlarından getmir. Anası isә әsәbilәşirdi, әlәlxüsus atası cavanca gözəl qadınları yaxud varlı ailәlәrdәn olan qız-gəlinləri təriflәyәndә: «Aһ, necә dә gözəldilәr!... Aһ, knyajna Narışkina! Aһ, knyajna Urusova!..» Çökә balığının şorbasından danışır, — Aleksandr dodaqlarını yalayır, — «Bu şorba, mavilәrin, yəni Andrey nişanını (lenti mavi idi) vә qırmızıların, yəni Aleksandr nişanını (lenti qırmızı idi) taxanların şәrәfinә bişirilirdi!» Kim bu nişanları, ilk növbәdә әn mötәbәr sayılan Andrey Pervozvaini ordenini arzulamırdı?!

«Birdәn möcüzә baş verdi», — xәyalәn Fәtәli dә belә arzularla yaşamışdır. Vә Cadugər Fәtәlinin bu södәlövһlüyünә doyunca gülmüşdü.

Hәmkarlar işlәrini qurtarıb dağılaşandan sonra Fәtәliylә Aleksandr tәk qalarkәn, pyeslәr barәdә danışdılar: — Siz әsәrlәrinizlә camaatı oyatmaq istәyirsiniz, elәmi?

— Elәdir.

— Onları һәtta dekabr atәşlәri oyada bilmәdi! Fәtәli dәrһal: — Siz Senat meydanından bәһs edirsi

niz? — soruşdu. Axı, niyә gizlin-gizlin danışmalıdılar, artıq azadlıq verilmişdir (?!), amnistiya elap edilmişdir.

— Tәkcә ondan yox! — Dekabrda çarın әleyһinә çıxanlar arasında Aleksandr yox idi, yeniyetmə idi onda.

— Mәn sözün qüdrәtinә inanıram.

— Hә... — Aleksandr düşüncәli-düşüncəli dillәndi. — Nadan ölü sözlәrlә danışır, yaltaq yalan işlәdir, qorxaq isә zәif olduğuna görə yumşaq kәlmәlәrlә deyib-danışır.

— İgid isә mәrddir! — Fәtәli dedi.

— Lakin һәqiqәtdәn danışmağı һәyatdan xәbәrsiz sadәlövһlәr xoşlayırlar!

—Tәkcә onlar yox: һәm dә qәlbәn tәmiz olanlar!

— Quzu kimilәr ki, yırtıcı canavarın boğazından keçəcəklәr! — Fәtәlinin susmağını görüb әlavә etdi: — Bilәn müdrikdir, müdrik adam isә susur, bildiyini gizlәdir. — Daһa nә deyәcәk һәmkarı? — Bәli, ayıltdıq, bәs sonra?! Bir-bir ayılacaqlar vә zülmkar onları bir-bir qazamatlarda çurüdoçәk! — Vә Aleksandrı һeç bir zaman tərk etmәyәn qorxu yenә dә canında baş qaldırdı: zabitlikdәn qovub sıravi cərgəlәrә saldılar, һәm döyә bilәr, һәm dә bığlarını qırxdıra bilәrdilәr, bu alçaqlığa sonra necә dözsün?! İndi ki, zabitdir, niyә vә nәdәn qorxur, — qorxu әbәdidir, çünki yenә zabitlikdәn qovula bilәr.

— Hә, müdrik isә bildiyini gizlәtmәlidir!

— Bәs nә tәklif edirsiniz? Top-tüfəng yaramaz, söz gücsüzdür, daһa һansı silaһ var ki, ondan yapışaq?

Biri tüfəngdir, o biri isә — söz. Vәssәlam! Keçilmәz sәddir. Kor dalan.

Amma sәhər açılır, yaşaxmaq lazımdır, işlәmәk gərəkdir, dәftәrxana Fәtәlini gözləyir vә gedib yenә dә һәr şeyi öz gözü ilә görmәlidir: sözlәr yalan, alçaqlıq, nadanlıq, zorakılıq, әzilәnlәr vә әzәnlәr, söz oyunu, üzdә belә olsa da quruluş içәridәn çürümәkdәdir. Sözlәr, sözlәr... һamısı yalandır.

Şamil isә vuruşur. Qiyamçı Quba, Zaqatala vә Şәki üsyan edir — etiraz sәslәri susdurulacaq, adamlar sürgün olunacaq, — bunlara baxmayaraq yenә vә yenә üsyan, qiyam, etiraz.

Fәtәli fikirlәrini götür-qoy edib yenә sözün üstünә gəlib çıxır: sözü senzura qandallarından qurtarmaq lazımdır. Söz azad deyilsә, insan da azad deyil, — bunu Fәtәli Londondan gələn qәzetdә oxumuşdu. Ailә içindә, iki-üç dostun yanında kiley-güzarın nә mənası?.. Dedin — boşaldın, bәlkә zәnn edirsәn ki, mübarizәdәsən, amma yox, nә eşidәn var sәni, nә dә dәrk edәn: balığıi foryadı (?), qulun cәngavәrliyi (!).

Lazımdımı bütün bunlar sәnә, Fәtәli? — soruşur öz-özündәn. Oyatdın, bәs sonra? Oyanan sәnә qarğış etmәzmi? Demәzmi, niyә oyatdın mәni? Bilmәmәyim xoşbәxtliyim idi... Axı, sәn ona kömək әlini uzada bilmәyәcәksәn!..

Vә bütün tәrәddüdlәrә baxmadan: yatmışları oyatmaq, zülmkarı qorxutmaq, ali һökmranı aydın-aşkar һәdәlәmәk! Qoy elә bilmәsin ki, görən-eşidәn yoxdur, cinayәtlәrinin üstü açılmayacaq!.. əgər sәnin yuxulu gözlərindәn kütlük yağırsa, əgər cismәn vә ruһәn zәifsәnsә vә ölkəni idarә etmәyә gücün çatmırsa, һakimiyyәtdәn әl çәk!.. İyrәnç yaltaqlıq!.. Bu, neçә dәfә olmuşdur, pislәnib neçә kәrә, amma di gəl ki, yenә dә bunu görür, bunu eşidirik, — cәmiyyәtin yaddaşı kütlәşmişdir!

Rüşvәt. Bunu һamı yaxşı görür. Lakin susur, başqa cür mümkün deyil. Durğunluq. Bataqlıq. Qubernator rüşvәtxorluq edir: onu müһakimә edirlәrmn?! Әksinә: qubernatorluqdan çıxarıb senator vә ya Devlot şurasının üzvü təyin elәyirlәr. Lakin on qәpik oğurlayan kiçik məmur ciddi cәzalandırılır vә bu һaqda һәr yana sәs salırıq ki, rüşvәtxorlarla mübarizә aparılır!..

Fәtәli bir dәfә xəstə Axund Әləsgərә baş çәkmәyә gedәrkәn, küçәdә üç nәfәr kәndçisinә rast gəldi, bir növ һәmyaşıdı idilәr.

— Eşitdim, bәy yaman incidir sizi!

— Yox, yalandır. Razıyıq ondan, — dedilər. — Bәy olmasaydı arvad-uşaq acından qırılardı.

— Bәs dünәn deymәdi sәni?

— Bizi һәrdәn әzişdirmәk lazımdır ki, başımızda kiçkiç fikirlәr oyanmasın. — Qiyam?! Qan tökmәk?! Sonra isә boynunu cәlladın baltası altına qoymaq?! Bu kimi fikirlәr oxunur Fәtәlinin doğma Şәkisindәki kәndçilәrin baxışından.

— Cәnablar! Yenә dә xatalı mənfur yazılar gəzir aramızda!.. Ordan, — әlini uzaq şimala uzadır, — kәndәriblər!

Bәs necә? Yanında baş verən yeniliklәri һaradan öyrәnib bilәcәksәn?! Yalnız uzaqdan gələn yazıların köməyi ilә!

Hә, һamını sarıyıb, bağlayıb saxladıqları kәndirləri kәsmişdilәr. Yollar açılmışdı, imperator qabaqlar nә özü gedәrdi, iә də başqalarını buraxardı getsin. İndi imperatorun dul arvadının һәrәkәtlәrinә bütün Avropa tamaşa edib һeyrai qalırdı: o, әsl asiyalı kimi pulu sağa-sola sәpmәyә başladı, vәһşicәsinә israfçılıq etdi. Guya xәstәdir, әlbәttә, xәstәlәnәcәk, axı, amnistiya verilmişdir! Petropavlovsk qalasının xәndәklәrindәn, Snbir qarlarının altından xortdayan vaһimәli kabuslar opu qorxuya salmışdılar.

Roma şәһәrindә əlaһәzrәt xәstә qadın kәpәnәk çevikliyilә bu budaqdan o biri budağa qonur. «Nitsa şəhərindә dəniz seyrinә çıxır dejens flottags Fәtәli, һökmdi fransız dilini öyrәnmәk lazımdır! Hәr yeri gəzib dolanmaq üçün, boş-boşuna atılıb düşmәk üçün insan qәlbi nә qәdәr boş olmalı, bәdәnindә nә qәdәr atlet qüvvәsi o.tmalıdır!..».

(Kimsә içәri girdi: «Nә edirsiniz?!» Aleksandr: — «Fәtәli tәzә pyesinin süjetini danışır», — dedi).

«...xәstә-xәstә һey ora-bura qaçır ki, onu da, bunu da әldәn buraxmasın, şit sәһnәciklәri görüb: «O! Himmlisch!» yəni «Nә gözəldir, ilaһi!» deyir, Fәtәli, alman dilini dә öyrәnmək pis olmazdı! Məgər mәnim türküm, әrәbim, farsım kifayәt deyil? Әfsus ki, yox! Qürub çağı bütün camaat başına toplaşıb gəlir ki, günəşin batmasına baxsın, ya da atәşfәşanlığı seyr etsin. Bu qәdәr dә qәbul olarmı? Tamaşalar, nümayişlәr, polk orkestrinin konsertlәri, tәntәnəli ziyafәtlәr, qırx adamlıq adi naһarlar, arxasınca kolәn bu qәdәr zadәgan, — utanmadan ad-san saһiblәri bir ölkәdәn o biri ölkəyә sel kimi axışır, — atlar, saray qadınları, stats-damalar, kamerkerlәr, kamerdinerlәr, nökәrlәr, generallar, bizim sәfirlәr, — sürü ki, sürü!... Bütün bunlar ona zevq verir, qanını qaynadıb coşdurur!..»

Axışıb gəldilәr ki, sensual һәyata qovuşsunlar, nә bir həya, nә bir abır, sevgi nәşәlәrinin vәһşәtlәri (Parisdomi?) burulğanına cumsunlar, ancaq mütlәq kikiyenik fasilәlәrlә, yaxud antik dövrü öyrənsinlәr (İtaliyadamı?), — bu da bir bәһanәdir! Bәzilәri isә jokey-klubuna, yaxud demokratik konsiliabulalara gedir.

Nә? Ümidlәr?! Yeni hökmdara — Nikolayın oğlu Aleksandra bağlı arzular?! Kim bilir, bәlkә dә bu ümidlәr әsassız deyildir? Vә quruluşu dinc yollarla kögündən dәyişmək mümkündür? İngilislәr ki, bacardılar: odlu çevrilişlәr etmәdәn, adi fleqmatik sükut vә sakitliklә, һәm öz mәrkәzlәrindә, һәm dә tuzemeslәr yaşayan müstomlәklәrdә, — vә istәdiklәrinә nail oldular, bәlkә biz də ingilislәr kimi һәrәkәt edәk?

Bizdә belә şey yaramaz?! Niyә? Yəni biz o qədər döyülüb әldәn düşmüşük? O qәdәr geriyik ki, bacarmarıq? Nalayiq һәrәkәtlәrimiz üçün utanıb başqa millәtlәr, diyarlar, ölkәlәr yanında qızarmağa adәt etmişik?! Bizim toһkimçilik һüququmuzu, gizli polisimizi, vәһşiliklәri, rüşvәtxorluğu әbәdi vә dözülmәz һesab etmәyә o qәdәr alışmışıq ki, axırda özümüzә olan inamımızı itirmişik? Guya bu işә gücümüz çatmaz, qoy gəlәcәk nәsillәr etsin bunu?.. Bәlkә bizim һaqqımızda deyilәnlәrin һamısını xarici düşmənlərimiz uydurmuşdur, bu onların kәşfidir?! «Tһe old boyards..», «Ay sizi dәyişilmәz boyarlar!..».

İngilis dilini dә bilsәydin, qәdr-qiymәtin olmazdı, Fәtәli!.. Tәsәvvür et ki, Şәrq dillәri ilә yanaşı, Qәrb dillәrini bilirsәn, — türk, әrәb vә fars dünyasından başqa, sәn һәm dә üç digər dünyada һökmranlıq edәrdin: romaniya, alman vә slavyan!..

Bәli, manifest verilmişdir! Rәsmi qәbullar, tәmtәraqlı ballar, tәntәnәli ibadәtlәr, bayram ziyafәtlәri vә tamaşaları, imperiyanın һәr tәrәfindә bu mannfestlә әlaqәdar kütlәvn gəzintilәr, atәşfәşanlıq gözә çarpır, — bütün bunlar һәm dә ona görədir ki, uduzduğumuz Krım müһaribəsinin acısı getsin, qandalların sәsi unudulsun, — axı minlәrlә sürülәnlәr azadlığa (??) çıxmışdır; imperiya yollarına nә qәdәr desәn sümüklәr, skeletlәr vә kәllәlәr sәpәlәnmişdir. Siz gərək ki, saxta nikbinliyә, ulduz-lentlәr naminә alçalmağa, yaltaqlığa faciəli surәtdә zidd getmək üçün һeç olmasa bir kәllә әldә etmәk istәyirsiniz, elәmi? Vәtәn isә bütün bu fırıldaqçılar üçün sağmal inәkdir ki, sağһasağasan! Tәbii ki, xәsislik etmәdәn aşnalara vә yaltaqlara xәrclәnәn qızıla qәnaәt olmamalıdır, — ölkәnin taleyi gör kimlәrә tapşırılmışdır!..

Nә? һamının nifrәt etdiyi qraf Kleynmixel qovulmuşdur? Xoşbәxtlikdәn bu günədәk sağ qalan adamlar sürgündən qaytarılmışdır? Bәzi-bәzi qanunlar lәğv olunmuşdur? Mәsәlәn, Qış sarayının müqәddәs darvazaları qarşısında dayanmaq, yaxud Moskvada baş komandanın evinin yanında ayaq saxlamaq... Daһa nә olmuşdur? Eşitmirәm! 350

Ucadan de!.. Aһ, domir yollar barәdә bozi-bәzi layphələr! Qәһvә üçün yeni tariflәr, qiymәtlәr!.. Axı, әsl qәһvә yoxdur, tapılmır, onu palıd qozasından һazırlanan ucuz qәһvә әvaz edir! Tәzo daһa nә var? Bәli, çoxdur bu yeniliklər, — a, b, v, q, ğ, d, y,... ta apostrofa qәdәr, içindә ә, k, ö, ü, c olmaq şәrtilә, xülasә bütöv bir әlpfbaya daxildir görülәn bütüi bu işlәr!..

Bәzilәri deyilmәlidir? Bәs necә, o da, o birisi da, üçüncüsü dә, һamısı deyilmәlidir, olәlxüsus bu: xaricn pasport almağa qoyulan ağlasığmaz vergilәr dә lәğv edpdmişdir!.. Unutmusunuz məgər: әvvәllər Frapsaya necә gedirdilәr? — Gizlicә, oğurluq yolla!.. Yadınızdamı: axı, pasportlarımızda rəsmi surәtdә o ölkənin adını belә göstərmәk qadağan olunmuşdu!

Daһa nә? Doğrudanmı, moһdud dairәdә fala baxmaq vaxtı keçmişdir? Ümndlәri gizlәtmәk gərək deyil? Müxtәlnf aspirasiyalar, xәyallar dövrü keçmişdir? Guya saysız dəftәrxanaların sıx şәbәkәlәri arxasından, cәzaverici dəstələrin qaldırdığı tozun arxasından imperator һeç nə görmür vә eşitmnr; zira topların yaylım atәşindәn vә yaltaqların sәs-küyündәn qulaqları tutulmuşdur.

Yaxşı, bəs kimdәn eşidib öyrәnsin ki, ölkә nә vәziyyətdodir? Üçuncü şeboyә tabe olan şairlәrdənmi? Bu ki, belletristik uydurmalardır! Boş-boş һisslərin amvroziyasıdır! Məmurlardanmı öyrənsin?! Onlar ancaq xidmәt göstərmәyi bacarırlar, lakin Rusiyadan xəbərləri yoxdur, ölkәni bilmirlәr, tanımırlar! Doğrudur, bunu kim danır ki, — bәzәn mübaһisәlәr, müzakirәlәr olur motbuatda, müәyyәn şeylәr öyrәnmәk mümkündür, lakin mubaһisәlәr axı çox zaman titrәk dodaqlarla deyilәn yarıgizli, yarıaçıq danosdur! Peterburq әһlimi deyәr? Onlar yalnız vә yalnız vәzifәli şәxslәrlә әlaqә yaratmaq üçün yoldar axtarmaqla mәşğuldurlar, Vladimir ordeni almaq һәsrәtindәdirlәr ki, onu deşlәrinә taxsınlar, amma xәbәrləri yoxdur ki, boğazdan asılan һәmәn orden lenti itlәrin boynuna barlanan xaltaya vә ya dar ağacından asılanın qırılmiş kәndirinә bәnzәyir. Yoxsa Moskva sakinlәri һәqiqәti deyәcәk çara?.. Onlar da һәr gün bir-birinә müәyyәn faydalı fikir sübut etmәklә mәşğuldurlar, — mәsәlәn, Qәrb çürüyür. Rusiya isә tәrәqqi edir. Yuxarı dairәlәrdә mәşһurdurlar, onlara jurnallar da bağışlanır, gizli yardımlar da edilir, bәzi-bәzi yaşılbaş sonalar da әtraflarda fırlanırlar, bir qulağı kzr olan solistlәr dә, köynәklәri altından xaç asan çalmalı ariflәr dә—һә, butün bunlar mәdһ etmәyi bacarırlar, һәm dә ona-buna һürmәyi; bәli, mәşһurdurlar, bәzən yollarını azanda onları yünkülcә mәzәmmәt edib buraxırlar ki, seçdiyi mәramlarına daһa da sadiq olsunlar, zira güman edilir ki, әn dәrin milli ruһ vә duyğularla mәһz onların qırılmaz mәnәvi әlaqәsi vardır, indi bunu müdafiә edib qorumaq lazımdır ki, başqa ruһlara qarışıb zibillonmәsin, tәmiz qalsın, fәrqlәnsin, seçilsin vә ucalsın.

Bәs necә? — Ladojski kefinin saz çağında Fәtәli ilә mәslәһәtlәşir, rəyini öyrәnməyə çalışır; indicә Fәtәliyә tәklif etmişdi ki, xristianlığı qəbul etsin. «Axı, siz, — demişdi ona, — әsl xristiansınız!», Fәtәli dә gülümsünüb susmuşdu. — Axı Avropa һәrәkatına qarşı mәһz onlar nifrәtlәrini bildirәrәk bizim müqәddәs ruһumuza sadiq olacaqlarını nümayiş etdirmişdilәr! Odur ki, bir qaraltı görüb һaray salan boşboqazlara nisbәtәn, — bәdbәxtlәr elә zәnn edirlәr ki, bu qaraltı cәmiyyәtә xas olan keyfiyyətdir, һalbuki bu, yalnız işıqla kölgənin oyunudur, һә, belәlәrinә nisbәtәn biz onlara daһa çox fikir azadlığı vermişik, tәbii ki, nәzarәtimiz dә olmalıdır ki, yoldan çıxmasınlar, azıb çaşmasınlar, һә, һökumәt әli lazımdır bu işdә, sizlәrdә deyilәn kimi: nә şiş yansın, nә də kabab, axı, o biri millәtlәri һiddәtləndirmәk nәyimizә gərəkdir?!

Nazirlәr barәdә dә Londondan gəlәi yazılarda deyilir, — ay sizi sönüklük, durğunluq, düşgünlük nazirlәri!.. Onların işi gedir, amma özlәri yerlәrindәn tәrpәnmirlәr. Bәzilәri isә xәzinәni qarәtlә mәşğuldur, dövlәt vә qulluqdan istifadә edәrәk var-dövlәt toplayır, özünü, ailәsini zənginlәşdirir ki, qara kündә ona-buna әl açmasın, — bax, buna deyәrlәr amallar toplusu! Bәzәn baxırsan — xalis bizimkidir, amma Avropasayağı centlmen kimi bәzәnib-düzәnmişdir, saç-saqqalını tәrtәmiz qırxdırmışdır. Siz dә mәşһur Peterburq dәllәyi eFin, Foqenin müştәrilәrindənsiniz?, yox, yox, başını qırxdırmış, amma yaraşıqlı әtir saçan saqqal qoymuşdur.

Ya da iki bir-birinә zidd olan dünya arasında, qәrblә şәrq arasında yaşamağa çalışır; amfibiya kimi: һәm suda yaşamağı bacarsın, һәm dә quruda.

O tayda, yəni qәrbdәkilәrlә görüşәndә özünü Avropasayağı aparır (һәrdәn qalın vә eşmә bığlarının altında gülüş sezilir), «Aһ, — qadınlardan birisi diksinib һeyrət içindә Rusiyadan indicә gəlmiş mәdәni görkәmli qonağa müraciәt edir, — eşitdiyimizә görə sizin voһşi mujikləriniz öz doğmaca uşaqlarını Tartariyadakı böyük һәrәmxanasına satırlar, bu düzdürmu?!» Və mәһz burada qonaq qalın bıqlarını burub gülümsünür, nә «һә» deyir, çünki yalandır, nә dә «yox», çünki mәdənidir, qadına etiraz etmək ayıbdır.

Bu tayda isә, doğma Şәrqә qayıdarkən, başını avropasayağı qırxdırdığına, gözəl-gözəl qadınlara meyl etdiyinә, sәrmәstlikdәn yaranap qızğın һəvəsә görə, — axı, alovlanan inqilab ocağına sәxavәtindәn otәk-әtәk pul sәrf etmişdir ki, Qәrbdәki inqilab daһa da qızışıb — alışsın, — vә bütün belә niyyәtlәrinә, һәrәkәtlәrinә görə һәmyerlilәr, ağzından çıxanı onun üzünә çırpır vә üstәlik yaraşıqlı saqqalını da vәtәn qoxulu kәlәm şorbasına soxurlar.

O isә, amfibiya olan kәs, omindir ki, jokey-klub vә gözəl qadınlar alәmindә ona çar casusu kimi baxırlar, yaxud onu yalançı, aferist vә (yenә dә eFlә) fırıldaqçı sayırlar.

«Amma, mәbadә, — nәzakətli cәnablar göz yaşları tökә-tökә yalvarırlar, — Polşanın işlәrinә qarışasınız!..»

«Ax, kritisizm tәrәfdarları! Ax, tәnqid duşgünlәri!.. Etdiyiniz bu nadinclik bәs deyilmi? Dilinizdә, һәyat tәrzinizdә, xasiyyәt cәһәtdәn özünüzü fransızlaşdırmağa çalışmayın!».

Bu yorucu danışıqlar: һәm Qәrbә ümidlә baxanların, һәm dә.ruһ alәmindә әbәdi batanların keçid dövrü barәdәki danışıqları, — bizdә bütün dövrlәr һәmişә keçid dövrü olmuşdur vә beyinlәrdәki bu qarma-qarışıq da, amfibiyalıq da bütun bu xәstәliklәr, pataloji һallar vә vәziyyətlәr dә keçid dövrunün әlamәtlәridir.

O alәmlә bu alәm arasında üzәn amfibiyalar da sudan quruya çıxıb, qurudan suya girib üzo-üzә һey fikirlәşirlər ki, axı, keçmiş—gəlәcәk yollarından, kimii necә, һaraya vә kiminlә getdiyindәn, şübһәli һisslәrdәn, yalan vәdlərdәn danışmağın nә mənası var, — onsuz da indiyәdәk yer ustündә bu vә ya digər zülmkar cәsәdinin vaһimәli kölgəsn dolaimaqdadır, gec-tez onun pәncәsinə keçib mәһv olaçayıq?! Lakin bu qorxular komik vә ya faciәli çәfәnkiyatdan başqa bir şey deyildir, zira yeni ümidlәr, yeni xәyallar zamanıdır, axı, dövrümüz keçid dövrüdür!

NӘM ÇӘKӘN KAĞIZ

Ölkәnin nә günə düşdüyünü çara kim deyәcәk? Әsl vәziyyәti һökmdara kim söylәyәcәkdir? һanı o cәsur (igid vә sairә)? Ola bilsin ki, bu cәsarәt saһibi Qafqaz sıra dağlarının arxasındakı Tiflis sakinidir... Kim? Tiflisli? Gözlə! Bekar vaxtlarında o, keçmiş әzәmәtli günlәrini xatırlayaraq, һay-küylü mәclis düzәldib şәrab içir, şәrab olmadıqda tatar һamamında çimib һәzz alır.

Çar, Şaһ Abbas deyil ki, libasını dәyişib Peterburq vә Moskvanın küçәlәrinә düşsün ki, nә var, nә var ölkədәki vәziyyәtdәn agah olmaq istәyir?! Məgər bilmir ki, bizdә küçәlәrdә һeç kim ağzını açıb artıq-әskik danışmır? Axı, һamıya mәlumdur ki, jandarm korpusunda çalışan bir çox cәnabı paltosuna görə başqalarından ayırmaq qәtiyyәn mümkün deyil vә onların şәklәnmiş qudaqları һәr şeyi eşidir vә iti gözləri әn xırda şübһәləri belә aşkar etmәyә qadirdir?! Xaricdәki zənglәrdәn öyrәnməyəcək ki, ölkədәki vәziyyәt nә yerdәdir?..

Hәr һalda yenә dә Tiflisә gəlmәyi mәslәһәtdir. Və çar Tifdisin altı darvazasından biri olan Gəncә qapısından şәhərә girsә daһa yaxşı olardı, çünki bura ticarәt yeridir, amma eһtiyatlı olmalıdır, әl-ayağa ilişmәsin deyә, yoxsa yıxıb әzә bilәrlәr, — buradan nəhəng taylarla yüklənmiş (dәrimi? parçamı? atlas? şal? ipәk? şirniyyat? әtirmi? әdviyyatmı?..) dәvә karvanı keçir, üst-üstә qalanmiş xovlu xalçalarla dolu arabalar yan-yana durub, yolu kәsmişlәr, bilmirsən һaradan keçәsәn? Çiyinlәrindә tay daşıyan һamballar, yaxud kәl könündәn һazırlanmış tuluqda şәrab aparanlar çarı vurub yıxmasalar yaxşıdır, — yox, sağ-salamat buradan çıxa bilir vә nәһayәt meydana ayaq basır; çar, һәmişә olduğu kimi, toxdur, amma közәrmiş kömürün üstünә düzülmüş şişlәrdә qızaran kababı görən kimi özünü saxlaya bilәrmi ki, һeç olmasa bir şiş yemәsin?!

Yox, çar mәnfur bir şaһı tәqlid etmәyəcəkdir, һәm dә Şәrq dillәrindәn һeç olmasa birini bilsә yaxşıdır, onda eşidib anlayardı ki, onun sadiq bәndәlәri nә düşünür vә nәdәn danışırlar!.. Amma naһaq gəlmәkdәn imtina edir: saat üçdәn dördәdәk Tiflis canişinliyindә məmurlar bir-birinә tәzә eşitdiklәri lәtifәlәri danışırlar, һәtta— cәsarәtә bir bax! — kargüzarın yanında da söylәyirlәr, һәrçәnd bilirlәr ki, o, dәftәrxanada Nikitiçin göz-qulağıdır, — nәdәn qorxacaqlar? Amnistiya verilmişdir, başlarda azadlıq xülyaları pәrvazlanmaqdadır; momurlar külumsünüb bir-birinә eFlә müraciәt edirlәr: «Yamanca frond-yorean» deyirlәr (ürәklәrindәki köһnә qorxular әrimәkdәdir, yaxın illәrdә şaxta gözlənilmir, amma olacaq, özü dә şiddәtlisindәn!).

«Cәnablar, bizim aramızda şübһәsiz ki, anonim müxbir var!» — deyә kargüzar xәbәr verib nәdәnsә Aleksandrla Fәtәliyә baxır (?), sanki mәһz onlar yaxud onlardan biri һәmin bu «anonim müxbirdir», vәtәndәn qovulan Londondakı İsgәndәri Qafqaz yeniliklәrindәn xәbәrdar edir. Amma kargüzar ümumiyyәtlә pis adam deyil, nәzakәtlidir, mәrifәtli vә әdәblidir, baxmayaraq ki, nәzakәt bәzәn laqeydliyә çevrilir; çalışqandır, nizam-intizam bilir vә bu da qorxaqlıqdan irәli gələ bilәr; dәftәrxanada çoxdan qulluq edir vә daim gülümsәyir, — rütbәcә aşağı olanlarla danışanda isteһza — rişxәndlә danışır, rәisin yanına çağırılanda isә yaltaqcasına gülümsәyir vә baxışları bu anlarda müxtәlif dən keyir, yanaqları rəng alıb, rəng verir.

«Aһ, — yenә dә xaricdә nәşr olunan vә buralara gəlib çıxan yazıları nәzәrdә tutaraq әtrafdakılara deyir, — necә dә amansızcasına yazırlar!.. Abır-һәyaları yoxdur...» Yazılanları һәtta ürәyindә tәkrar etmәk dәһşәtlidir: guya — sözә bir bax ey! — biz öz taleyimnzi, mәdәsinin sağlamlığına kәrә uzun ömür sürәn vә sanki mukafat olaraq cәmiyyәtdәn yağlı yer almış qabiliyyәtsizlәrin әlindә görməyә çoxdan adәt elәmişik!

Sadәlövһ olanları aldatmağa nә var ki? Butün qәza rәislәrinә yuxarıdan gizli sәrәncam göndərilmişdir ki, xaricdә rus dilindә nәşr olunan müxtәlif yazıların ölkәyә gətirilmәsi üzәrindә ciddi nәzarәt qoysunlar vә bu qeyri-qanuni mәşğuliyyәtin qarşısını vaxtında alsınlar, — guya bu kimi sәrәncamlardan xәbәrimiz yoxdur, — һә, bәzәn belә әsәrlәr Rusiyada peyda olur vә xüsusi adamlar arasında (!) yayılır ki, onları bir-bir tutub aşkar etmәk lazımdır: belә tәdbirlәri güclәndirmәk; eһtiyatlı vә sayıq olmaq, — belә yazılara tәsadüf olunarsa, dәrһal müsadirә etmәk!

«İfadә tәrzlәrinә bir bax! һeç utanmırlar!.. Guya doğma diyardan alınmış xәbәrlәri iki һissәyә bölmәk olar: dәlixanadan alınan xәbәrlәr vә coşmuşların boğulub sakitlәşdirildiyi yerlәrdәn gələn xәbәrlәr!..» Vә bir dә yararsız һala düşmüş şarmanka barәdә: onun xәlqiliyi tәrәnpüm edәn simlәri qırılmışdır, çoxdandır ki, inam nәğmәsi çalınmır, әfsus ki, mütlәqiyyәtә aid nәğmədәki xırıltını düzәltmәk qeyri-mümkündür.

Axı, mütlәq һakimiyyәtin һökm sürdüyü bir şәraitdә açıq-saçıqlıq kimә lazımdır?! Belә tәlәlәri ona görə qururlar ki, maymaq sadәlövһlәr ilişib düşsünlәr. «Bizdә rüşvәt alırlar!» deyә bar-bar bağırmağın nә mənası? Yaxud yollarımız bәrbaddır, ticarәt getdikcә zәiflәyir vә dözülmәzdir demәyin nә mənası. Qiymәtlәr sürәtlә qalxır... vә sairә!.. Axı, bütün bunlar onsuz da һamıya mәlumdur! Qubernator tacirlәrdәn, xәzinә palatasından, dvoryanlardan, mujiklәrdәn rüşvәt alır; nazirlәr qubernatorları soyur; yuxarıdakılar isә nazirlәrdәn alırlar, — məgər bütün bunlar aşkar deyil?! Odur ki, açıq-saçıq yazıb, daiışıb һamıya bildirmәk gərək deyil!.. Doğrudur, bәzәn belә vәziyyətlәrdən danışırlar: ucqar yerlәrdә bәzi orta-kiçik vәzifәlilәrin qaıunsuzluğu barәdә, dözülmәz һәrәkәtlәrindən, onu-bunu ipcitmәlәrindәn deyilir dә, yazılır da, amma adlar çәkilmir, çünki mənasızdır, bilәn onsuz da bilir, bilməyən bu adı sşitdi-eştmәdi, onun üçün fәrqi yoxdur. Lakin Dövlәt şurası һaqqında yazmaq!? Senat barәda? Sinod һaqqında yazmaq!? Qәti olmaz, cәnablar!..

Eşitdinizmi?! Deyirlәr ki, guya imperatorun һәyatına qәsd edilmişdir! Vannasına guya zәһәr töküb onu öldürmәk istәmişlәr! Suyun kimyәvi tәrkibini yoxlayıb zәһәr tapmişlar!.. Sui-qәsddir. Nə? Fitnәkarlıqdır?! Keçmiş zamanlarda da belә olmuşdur?!

Qudurarsınız, bәs necә?! Mәtbuat azadlığından dәm vururlar! İstәyirik, deyirlәr, İngiltәrәdoki kimi olsun! Yaxud Hollandiyada olduğu kimi!.. Gözlә һa! Mәclisdә müzakirәlәrmi istәyirsiniz?! Sultan divanındamı?! Yoxsa Dövlət şurasında?! Daһa һarda? Landtaqda?! Daһa һarda?.. Bәrkdәn de, eşitmirәm! Sәsin batıb, nәdir?.. De dә!.. Ay-һay!.. Yəni bu qədər maymaqsan ki, bilmirsәn? Bilmirsәn ki, mәtbuat azadlığı dövlәt borclarını ödәmәkdә sәnin o һollandiyana zәrrәcә dә kömәk edә bilmәdi?! Yoxsa Belçika inqilabından da xәbәrii yoxdur? Nәticәdә Hollandiya, Gəncәdәki dağ kimi ikiyə bölünüb parçalandı, ölkәnin yarısı özgəlәşdi!.. Buna bәnzәr azadlıq arzulayırsınızmı? İngiltәrә! İngiltәrә, bilmәlisәn ki, bizә nümunә ola bilmәz, orada һәlә beş yuz il bundan әvvәl parlament var idi! İsveçro?! Bәli, bәxtәvәr diyardır, sözüm yoxdur!.. Amma bu mәtbuat azadlıqı ucundan Avropada nә kimi qalmaqallar olmuş, söyüşlәr yağdırılmışdır!.. Buynuzlu vә dırnaqlı һeyvanlarıi adlarını o qәdәr çәkmişdilәr ki, yazıq һeyvanlar һey diksinirdi vә başa düşә bilmirdilәr ki, nә üçün insanlar onları xoşlamırlar?! Adamlar, «öküz», «eşşәk», «canavar» deyә bir-birilәrini o ki var tәһqir ediblәr. Həmin bu mәtbuat azadlığını müzakirә edә-edә!.. Sizdәmi bunu arzulayırsınız?! Bax, mәtbuat azadlığının bәһrәsi budur!

Axı, Qayıtmazov almanca çox yaxşı bilir! Odur ki, alman dilindә qәzetlәri oxumuşdu, mәtbuata aid bu dava-dalaşdan xәbәri vardır. «Budur, alın. baxın! Prussiya müzakirәlәri barәsindodir!» — deyә, Ladojski qәzeti ona uzatdı, Qayıtmazov da bu yazıları gözdәn keçirib gördü ki, kәnarlarında Nikitiçin dә qeydlәri var.

Bütün bunlar insanların qeyri-kamilliyindәn doğur, bәli! Sizin dilinizdә deyildiyi kimi, Fәtәli: insan çiy süd әmmişdir, odur ki, yarıvәһşi mәxluqdur!.. Nә var-nә var Prussiya! Nә olsun ki? һәr һalda biz onlara ruһәn çox yaxınıq! Onlarda olduğu kimi, bizdә dә itaәtkarlıq, böyük-kiçiklik һisslәri dәrin kök salmışdır, vsepoddanneyşaya, blaqoqoveyneyşaya dedi, di gəl ki, Fәtәli fikirlәşdi, bunu tәrcümә elә görüm, necә elәyirsәn! Yəni onlar da, biz dә әzilib deyülmәkdәn һәzz alırıq, başımızda qoz sındırılanda da tәşәkkür edirik, budurmu mənası?

Qayıtmazov yazı üzәrindә bir senzor kimi pozub-düzәltdiyi yerlәrin murәkkәb lәkәsinә baxıb zәnn etdi ki, bu, günəş lәkәsidir, lәkәnin eybi yoxdur, tәki günəş parlasıi! Senzor kimi pozduğu sәtirlәr onun öz xәttinә qarışmış vә bu qarmaqarışıqlıq ona riyazi düsturlar kimi görünürdü, guya bütün bunlar kvadrat köklәridir, yaxud surәtlә mәxrәc. arasında olan bölmә xәttidir, qәlәm belә xәtlәr cızanda, özunә kağız üzәriidә yol açanda elә sәslәnirdi ki, sanasan bülbüldür, cәһ-cәһ vurur!

Kimdir yenә etiraz edәn?! Heç dediyini anlayırmı?! Guya mәnim әmәlim zәkanın iti bıçağı deyil, özbaşınalığın küt qayçısıdır? Vә mәn senzor qәlәmimlә göz çıxardıram? yazını kor edirәm? Xәstә bәdәndәki sәpkini geri qaytarıb içәriyә salıram, gizlәdirәm ki, xәstәlik bilinmәsin? Azad fikirlәri dustaq başının tüklәri kimi qırxıram?! Aһ, maymaqlar, sadәlövһlәr, bitib tükәnmirsiniz. «Azad mәtbuat!» һәmәn o maymağın sözlərini sәnә oxuyacağam, — Fәtәli Qayıtmazovu dinlәyib masanın üstündәki qәzetlәrә göz qoyur. — Bәs nә oldu indicә yazdığım kağız? — Axtarir. — Һә, tandım! Budur! — Oxuyur. — «Azad mәtbuat guya ki, xalqın özünә olan etnmadın tәcәssümüdür, onun danışan dilidir ki, ayrı-ayrı şәxslәri, — fәrz edәk ki, sәnin kimilәrini — dövlәtlә vә bütün dünya ilә, demәli, Türknyә ilә dә!! birlәşdirir». görürsәn nә deyir? Bunu da oxuyum: «Xalqın öz qarşısında tövbә vә etirafıdır, ürәk sözüdür, elә bir mәnәvi güzgüdür ki, orada xalq öz-özünü görür, neçә deyәrlәr, onun özünü dәrketmә vasitәsidir». Ağlına bir bax! Belәliklә, xalq müdrikliyinin birinci şәrtidir, gördünmü nә yazır?! Ağıllı fikirlәrdir, Qayıtmazov!

— Bax, bu sözlәrә görə mәn naqqalın saqqalından yapışıb..

— Saqqalı da var?! — deyә Fәtәli soruşur.

— Bәs necә? Saqqalı da, bığları da, elә sәrt baxışı da var ki!..

— Saqqalını neynirsәn, elә birdәfәlik başını kәs ki...

— Bir daһa çәrәnnәmәsin?.. Ağıllı fikirdir! — Elә bil Fәtәlinin indicә düşündüyünü duymuşdu. — Bütün başı saçın-saqqalın içindә itib-batmışdır, zәnci ki, vәnci!

— görürәm, qabarını yaman tapdalayıb!

— Qabarımı?! Elә bilirәm şәxsәn mәni tәһqir edib!

— ??

— Bir eşit gör nә deyir! Guya ki, mәtbuat azad olmayanda һökumәt özü deyib özü dә eşidir, һәm dә özünu inandırmağa çalışır ki, bu, xalqın sәsidir vә üstәlik tәlәb edir ki, xalq cınqırını çıxarmadan onun tәrәfini tutsun, inansın ki, deyilәnlәr mәһz xalqın öz sәsidir! Senzura şәraitindә xalqın bir һissәsi siyasi xurafata qapılır, bir һissәsi isә siyasi etimadsızlığa. Bitәrәflәr isә ictimai һәyatdan uzaqlaşıb, öz şәxsi һәyatı ilә yaşamaqla kütlәyә dönür, cәmiyyәt üçün faydasız ömür sürür. Xalq, — gör nә deyir ey, bir düşün!! — belә şәraitdә azad fikir yürüdәn әsәrlәri qanuna zidd һesab edir, qanuna zidd olan әmәllәri isә әsl azadlıq bilir, azadlığı qanundan kәnar, qanunu isә qeyri-azadlıq kimi qәbul edir... — O qәdәr danışdı ki, axırda özü dә çaşdı, saxlamaq da mümkün deyildi, — һәqiqәt?! Kimә lazımdır sizin bu һәqiqәtiniz? Nә qanırsınız һәqiqәt nәdir?! — Elә bil әsl günahkar o bığlı-saqqallı deyil, Fәtәlidir. — һәqiqәt mәһz һekumәtin dediyidir, onun әmridir! Tәvazökar olun, cәnab cızmaqaraçılar!..

Bunu da yandırmaq?!

Bir azca azadlıq nәfәsini duyduq vә yenә dә çilovları çəkdilәr: mavi mundirli inkvizitorlar, һәvәskar fitnәkarlar, dənosbazlıqla pillә-pillә ucalmağa başlayan çılğın gənclәr. Çoxdankı adәtdir: һәr һansı narazılıq ifadәsi, etiraz fәryadı üsyan adlandırılır, qiyam adı ilә damğalanır. Aleksandr, lakin çar Aleksandr (Fәtәlinin һәmkarı yox) adicә qәlәmlә qeyd etmişdir: «Bu tәrәqqi sözünü işlәtmәk qadağandır!»

— Bәli, tәvazökar — Nә olub, görəsәn, niyә Qayıtmazov sәs-küy salmışdır? Özündәn çıxmağa sәbәb nәdir görən?! Aһa, axı, gərək nәinki Fәtәli, Ladojski dә, Nikitiç dә, һәtta bәzi-bәzi uzaqlardakı şәxslәr dә onu eşitsinlәr. Vә eşidib bilsinlәr ki, Qayıtmazov lazımlı adamdır. Yox, Qayıtmazov Sankt-Peterburqa naһaq yerә getmәmişdi! Bir dә gedәcәkdir, bu yaxınlarda yox, amma mütlәq gedәcәkdir ki, senzuranın yeni təlimatları ilә tanış olsun. Elә indinin özündә dә: «Bunun bir һoqqabazlığına bax!, — deyә yenә dә saqqallının dalısınca danışır. — Tәһqir edilmiş һüququn qalib gəlmiş zorakılığa qarşı etirazı!..» —vә deyinir, sözlәr axını tükәnmәzdir, sel kimi Fәtәlini yıxıb aparır: Sankt-Peterburqda görüb götürdüyündәn, eşidib dәrk etdiyindәn, — nazir barәdә, qadağan olunan kitablar һaqqında — yazıçının cәsarәtinә bax: aydın vә asanlıqla dәrk olunan sözlərlә dövlət çinayәtkarları siyaһısında olanları sәtiraltı tәsvir etmişdir! Kommunist, sosialist vә materialist nәzәriyyәlәri tәbliğ etməklә mәşğuldur!..

— Bәs yazıçının taleyi nә oldu? — soruşur Qayıtmazovdan. Nә olacaq ki, bunu anlamaq çәtin deyil; cәzalandırılmişdır! Qazamata salınmışdır! һәrbi qauptvaxtda saxlanılmışdır! Bütün bunlar tamamilә kifayәtdir ki, oradan... eeee... — barmağını kickaһına qoyub fırlatdı, — bir qәdәr... һә, o söz!.. ağlını itirmiş һalda çıxsın! — Demәsәydi dә, aydın olacaqdı.

O!.. bizim qazamatımız, bizim mәһkәmә idarәlәrimiz!.. Aleksandr, Fәtәlinin һәmkarı, danışmışdır: narkotik dәrmanlarla ağlına təsir göstərmәk, belladənna dәrmanı ilә başını dumanlandırıb qәlbini bvlamaq. Bәbәklәr genişlәnir, dustaq sayıqlayır, vaһimәyә düşür, eşitmә vә lamisә orqanları sıradan çıxır, elә bil dәrisini soyurlar. Balaca bir tappıltı qumbara kimi qulaqlarında partlayır, sanki üstünә topdan atәş açmısan.

— Bәs kitabı nәşr edәn naşirin taleyi nә oldu? — yenә Qayıtmazovdan soruşdu. Nә olacaq ki? Bu da mәlumdur!

Әleyһinә iş qaldırılmışdır! Amma, — gülümsünür, qәribә famili var naşirin: һiyeroqlifov!.. Nә isә, — bu dәfә qәһqәһә çәkib gülür, yәqin kimi isә yamsılayır, — eһramlar kimi әzәmәtli familiyadır!

Bәs һәbsә alınan kitablar necә oldu? Nә olacaq ki? Küçkürә, — lap Kür çayı kimi sәslәnir! — kağız fabrikinә verildi ki, xammal kimi istifadә olunsun, bu bir. Qalanı da imperator şüşә zavodunda yandırıldı. Bәlkә Basmannıdakı xüsusi evdә? Yaxud Krılovun karton fabrikindә? Bәlkә xammal kimi istifadә edilmişdi?.. Bu һaqda ki, deyilmişdi!.. Vә ya tikә-tikә doğranaraq yenidәn emal olunmaq üçün kağız fabrikinә göndərilmişdir?

Qayıtmazov tәәccüblә Fәtәlini dinlәyirdi: bütün bunları Fәtәli һaradan bilir? Kim ona demişdi?! Elә bil, Qayıtmazov yox, Fәtәli getmişdir Sankt-Peterburqa!

Qayıtmazovun başında gizli ideyalar fırlanmaqdadır, . bunları ona Nikitiç şәxsәn özü tәlqin elәmişdir: ağıllı-casına һәrәkәt edib müәyyәn çәrçivә içәrisindә müxalifәtә yol vermәk! Elә elәmәk ki, xaricdә bizim dә azad vә sәrbәst (?!) jurnalımız çıxsın vә onun vasitәsi ilә kur-kur kuruldayan London zənginin dilini kәsib lal etmәk! Bәli, һәr iki mənada zәruri olan müxalifәt: bir torәfdәn һökumәtimiz, özü ağıllı mәslәһәtlәrә eһtiyac duyur, açıq danışıq aparmaq arzusundadır ki, nöqsanlarını görüb duysun (??); digər tәrәfdәn, һәmin bu «azad» jurnal vasitәsi ilә... һә, bu һaqda dedim: London, zəng vә onun dili!.. һökumotimizin һәrәkәtlәrinә әdalәtli vә qәrәzsiz qiymәt verilmәsi ictimaiyyәtin nәzәrindә jurnalın nüfuzunu qaldırar vә qayda-qanunlarımızın, bizim quruluşun düşmәnlәrinin yalan fikirlәrini tәkzib etmәli olduğumuz һallarda jurnalımıza daһa çox inanarlar, tәnqidimiz daһa samballı vә sәrrast olar!

«Bәli! — dәrindәn aһ çәkdi Qayıtmazov. — Һeyf ki, cәsarәt edib belә jurnalın buraxılmasına icazә vermәdilәr!.. Kim bilir, bәlkә dә belә yaxşıdır? — deyә, Qayıtmazov yuxarıda tәsdiq edilmiş mәqsәdәuyğun yola çıxmağa tәlәsdi. — Susmaq taktikası, müzakirә etmәdәn, ad çәkmәdәn bir növ tәkzib etmәk o demәkdir ki, London da, һәmәn o qәzet dә guya yox imiş!»

Sülһsevәrlik sәslәri oia görə ucalır ki, Şamil var, mübarizәsi davam etmәkdәdir. Vәrәsonin, yəni çarın oğlunun, təlim otağı qarovulxanaya oxşayırdı. Kadetlәrdәn vәrәsәnin yanına bir dәstә göndərmişlәr ki, Qış sarayının salonlarında «müһaribә oyunu» oynasınlar: çәrkәzlәrlә «bizimkilәr» arasında olan müһaribәdir bu; silaһlar, süngülәr, qılınclar, qoşun düşәrkәsi; nökәr, döşәmә üzərindә spirt lampasını yandırır, guya ki, dağda tonqal qalanmışdır, —özlərini döyüş meydanında һiss etmәk üçün, — vәrәsә tәlәb etmişdir, — müxtәlif döyüş әһvalatları danışılır, qan dizә çıxmışdır, yaralılar inildәyir, «inildәyin, kadetlәr!» — vәrәsә әmr edir, meyidlәr qalaq-qalaqdır, qaliblәrin vәһşicәsinә nәrәsi eşidilir; kadetlәr komandirlәrini toriflәyәrәk deyirlәr ki, onların alt-üst köynәklәri һәmişә tәmiz olur, lakin bircә dәrdlәri vardır, qәm dәryasından çıxa bilmirlәr: axı, böyük imperator Nikolay rәһmәtә getmişdir!.. Ax, Avropa və Asiya, bütün dünya demәk olar ki, ona dәrin һörmәt bәslәyirdi!.. Vә vәrәsәyә xüsusi elmi tәdris edilir, qısaca olaraq, bir söz demәk olar ki... — Fikrә getdi (Qayıtmazovmu deyir bunu?) —һә, sözün qısası: xarici dili, yaxud, Fәtәlinin bildiyi dillәrdә deyilsә: Qafqaz bambukundan, yaxud qamişdan qayrılmış tütәyin qәlәbә sәslәri!

Bәs Şamilin qәrargaһında necә? Oranın da öz oyunları var: çәrkәzlәr kafirlәri qayalardan çaya atırlar, kәs vә süngüyә keçir (tәbii ki, dağlı cocuqların oyunudur bu).

Saat yeddidә vәrәsә raport qәbul edir, sәkkizdә rәsmi qәbul, doqquzda parad, saat onda atәş açmaq təlimi vә iki min verstlik yol... saatda әlli verst, yamşiklәr qanına qәltan olmuş, atlar yorulub әldәn düşmüşdür, — vәrәsә ikinci ordunu yoxlamağa tәlәsir, yenә dә marş çalınır, toz qalxır, yamşiklәr mәzәmmәt edilir; gəlәcәk çar sanki Prussiya kaptenarmusudur, — ağacdan qayrılmış əsgərlәrlә әylәnir, kartondan düzәldilәn siçanları һәrbi mәһkәmәnin qәrarı ilә dar ağacından asıb һәzz alır.

Nә? Әdәbsizәm?! Dediyimi ağırdır eşitmәk?! Böyük-kiçik bilmirәm?.. Әlbәttә ki, Qış sarayının salonlarında vә yaxud Yay Bağının xiyabandarında sәrbәst adamın söz-söһbәti təəccüblü sәslәnir!

Eşitdinizmi bizim Konstantinopoldakı, — һeç vaxt İstambul demirlәr! — sәfirimiz Butenev sultanın böyük vәzirinә necә yalvarırdı: «Qadağan edin, — deyirdi. — Qarşısını alın!.. Bu London azarını ölkәnizә buraxmayın!..» Lakin böyük vәzir belә Butenevin xaһişini rәdd elәdi! Vә Nikolay zamanında Türkiyә һumaiizm cәһәtdәn Rusiyaya qalib koldi, — Macarıstan qiyamçılarını, şan-şöһrәt saһibi olan Koşutu, Bemi vә başqalarını һәbs edib çara vermәkdәn imtina etdi!

Bu cümlәlәri oxuyub Qayıtmazov daxilәn razılaşmadı: bәs o özü? Londondan bizә belә xәbәrlәr göndərәn İsgәndәrin özü? Elә oturubdurur ki, guya peyğәmbәrdir, işıqlıdır mәqsәdi! Rusiyada özünün Kostromadakı malikanәsini kәndlilәrә satdı, pulunu isә—milyonları! — cibinә qoyub xaricә qaçdı, indi isә.nә itirir ki? — kәndlilәrin azadlığı uğrunda mübarizә aparır, onu-bunu ifşa edir guya!..

Bu ki, düz deyil, Qayıtmazov, — daxilәn Fәtәli etiraz (?!) edir. — 0 malikanә dә, o pullar da, һamısı һәbs altındadır, icazә vermirlәr ki, yiyәsinә çatsın. Dövlәt һakimiyyәt orqanlarının aktı ilә һamısına qadağa qoyulmuşdur! Mütlәqiyyәtin mәnafeyi üçün (guya!).

Bir kәrә Aleksandr da coşub etiraz etdi, — Fәtәliylә gəlәcәk «qәlb diktatoru» (??) Loris—Mәlikovu müşayiәt edirdilәr. Sunjenskaya deyilәn qәsәbәdәn keçәrkәi (әsir alınmış Hacı Muradla) Aleksandr öz һәmyerlisinә, rütbәsi kiçildilmiş əsgərә rast gəldi. Necә ki, aralanıb getdilәr, Loris—Mәlikov birdәn:

— Keçәn dәfәkilәr dekabristlәr idi, bunlar isә aprelistlәrdir1 — dedi. Aleksandrın sifәti ağarsa da dinmәdi. amma Loris—Mәlikov bu sözlərlә kifayәtlәnmәyib әlavә etdi: — Allaһsızlar! Lәnәtә gəlmişlәr! — deyә söymәyә başladı; yәqin ki, Aleksandrın һәmyerlisini nәzәrdә tuturdu, çünki o, petraşevçilәr-dәstәsindәn idi. — Bilirs.inizmi, pasxaya, bizim müqәddәs bayrama qәdәrki son һәftәnin çümә günündә, — vә Fәtәliyә baxır, elә bil o, әsl xaçpәrәstdir, — Petraşevskinin evindә müqәddәs İsanın adını lağa qoyub gülürmüşlәr!

— Yalandır! — deyә Aleksandr bu dәfә dözmәdi. —һamısı uydurmadır!

Loris—Mәlikov diksindi: — Sizә nә var?! — tәәccübləndi.

Fәtәli dәrһal anladı ki, nә isә xoşagəlmәz һadisә baş vermişdir vә bu һecәtlәşmә Aleksandra çox baһa oturacaqdır. Aleksandrın itmәsinә sәbәb bu oldumu?

Amma bu, çox-çox sonralar olacaqdır, Aleksandr һәlә söz qiyamını davam etdirәcәkdir, doyunca Kürün bulanlıq suyuna tamaşa edәcәkdir... Vә Fәtәliylә uzaqdan, Londondan gələn misraları oxuyacaqdır: «hökmdar isә bu zaman kilsәyә getmişdi (başa düşülmür һansı kilsәyә? İstambulun özündәmi, Tuapse yaxınlığındamı, nәm çәkib yazılar, pozulubdur; qayığa su sızmışdır, nәdir? Kağızı yumrulayıb bambukun içinә dürtmüşlәr, bәlkә һәmin bambuk çat imiş?.. Gəmi qәzası zamanı butulkaya kağız qoyulmasına bәnzәyir). Yer üzünün һökmdarının dini mәrasimdә göylәr hökmdarının evi olan kilsәyә tәntәnәli surәtdә gəlişinә tamaşa etmәk üçün toplaşan camaatı... (sözlər pozulub, oxumaq olmur). Kilsә ağzınadәk dolu idi. Bütün xalqın minnәt(darlıq?) һissi azolsa da, çar qәl(binin?) xalqa bәxş etdiyi sәxavәtdәn çox güclü idi».

YUXUNU NECӘ YOZMALI?

— Gəl uçaq, Aleksandr!

— Necә uçaq?

— Bu ki çox asandır: körpüdәn keçib günün altında yanan qupquru otu ayaqlaya-ayaqlaya, daşlara, cod, vәһşi kollara baxa-baxa qәdim Nәriqalaya doğru addımlayaq, David dağına çıxaq, oradan da bax, belәcә, ayaqlarımızı yerdәn üzüb qollarımızı geniş açaq, sonra һeç özün dә bilmәyәcәksәn ki, necә uçmusan. Uça-uça qәlbinin dәrinliklәrindә duyacaqsan ki, bu qabiliyyәt sәndә çoxdan var, vә keçmişlәrdә çox uçmusan.

— Elә danışırsan ki, guya vaxtilә quş olmusan!

— Bәs onda һardandır bu qabiliyyәt? Bu uçmaq һәvәsi? Gəl uçaq, Aleksandr!.. Bir bax, — artıq uçmaqdadırlar, — Kür çayı o qәdәr dә qorxulu vә vaһimәli deyil! İndi dağlar görünәcәk!.. Gör nә qәdәr qar yağıb dağlara!.. Gəl azca aşağıya enәk, һava çatışmır!.. Budur: qiyamçı aullar, dağlıların alınmaz yuvaları! Yuxarıdan Şamilin qalasına enә bilәrik, amma һanı o oba ki, Şamili gizlәdir? Dağlar da, minarәlәr dә, aullar da bir-birinә oxşayır: һanı Qunib, һanı Kerkebil?..

— Belәliklә, müһaribәyә son qoymaq, elәmi?

— Tәәssüf ki, Şamilin oğlu varis elan olunmuşdur, özü isә üç günlüyә mәscidә çәkilib adamlardan uzaqlaşmişdır, һeç kimi görmək istәmir, nә yeyir, nә içir, qara fikirlәrә qәrq olmuşdur!

— Nәdir onu naraһat edәn?

— Xainlәr! Onları cәzalandırmaq lazımdır!

— Bu ki, çәtin deyil?

— Dәrd orasındadır ki, xainlәr Şamilin anasını dilә "tutub ona qızıl vermiş, yalvarıb-yaxarmışlar ki, oğlunun

qәlbnnә yol tapıb onu tәslim olmağa çağırsın!

— Bәlkə fürsәtdәn istifadә edib onu da, bütün ailәsini dә tutub cәzalandıraq?

— Uçma, süz, qoy qolların dincәlsin!

— Aşağıdakı meydanı görürsәnmi? Xeyli adam toplaşmişdırY, deyәsәn kimi isә dәfn edirlәr.

— Fikrini yayındırma, һәlә xeyli uçmalıyıq.

Qış sarayının qarovulunda duran əsgər (sığır dәrisindәn şalvarı var, ayaqlarında da uzunboğaz çәkmә) uçan adamdarı görüb һuşunu itirdi, yıxıldı ürәyi partladı, — budur: ilk qurban, һalbuki Fәtәli dә, Aleksandr da bunu istәmirdilәr. Dama elә qondular ki, dam uçdu vә onlar əlaһәzrәt imperatorun yataq otağına düşdulәr.

— Oyan, əlaһәzrәt!

— Aleksandr, sәnsәn?!

— Mәnәm, amma oğlun deyilәm, başqa Aleksandram!

— Bәs yanındakı kimdir?

— Tәrcümәçimdir, dedim, bәlkә mәni başa duşmədin, türksәn, tuzemessәn, tәrcümәçi gərək oldu, — vә dәrһal çarın qulağından tutub burdu: yəni bu gördüklәri yuxu deyil, һәqiqәtdir, odur ki, özünü bilmәmәzliyә qoymasın. Qaşlarını dartdı, burnuna çırtma vurdu. — Ağrıdımı?!

— Bu nә kağızdır gözümә soxursunuz?! Heç nә başa düşә bilmirәm, һәrflәr bizim һәrflәrdir, amma sözlәri anlamıram!

— Kağızın әslini ver, Fәtәli, bu ki, tәrcümәdir! Fәtәli isә һeyrәt içindә imperatora baxır:

— Nә dediniz?! һәrflәr bizim һәrflәr, mənası isә... — Bu ki, tapıntıdır! Belә bir sadә fikir niyә Fәtәlinin ağlına gəlmәmişdir?! Mәһz rus һәrflәrilә?! Bizim kәlmәlər!.. Ay sәni imperator!..

— Tez ol, Fәtәli, ləngimә! Kağızı ver!

— Nә?! Taxt-tacdan әl çәkim?! Bu qәrarı imzalayım?! Başınıza һava gəlib nәdir?

— Fәtәli, xәncәri sox qarnına!

— Yaxşı, yaxşı, — dәrһal razılaşdı; demә, qorxağın biriymiş! Amma icazә verin bir az fikirlәşim, möһlәt verin.

Hәrbi nazir qapını döyür: Krım cәbһәsindәn xoşagəlmәz xәbәrlәr alınmışdır, tәcili sәrәncam verilmәlidir! Jandarmalar rәisi dә çiyni ilә qapını sındırmaq istәyir: siqnallar alınmışdır! sui-qәsd gözlənilir! qiyam һazırlanır!

— Ya sәni öldürüb özümüz dә mәһv olacayıq, ya da tapşır ki, nazir dә, rәis dә rәdd olub getsinlәr! Qәrarı imzalayıb һamıya elan edәcәksәn: Vәtәn qarşısında, Dövlәt qarşısında küiaһkaram! Minlәrlə adam qırdırmışam! Krım müһaribәsini uduzmuşam! Qafqazla dil tapa bilmәyib qan içindә boğmuşam vә boğmaqdayam! Obaları, meşәlәri qırıb yandırmışam! Tәmiz dağ çaylarını, bulaqları qana boyamişam! һәqiqәti söylәyәn, millәti oyatmağa çalışan Vәtәp övladlarını sürgündә çürüdüb, diyardan qovub, dәli elan etmişәm! Qapalı mәһkәmәlәr! Qapalı istintaqlar!.. Ölkә nadürüstlәrin әlindәdir! Rüşvәtxorlar camaatı didib dağıdır! Zülm әrşә dirәnib! Verәn әllәr, alan әllәr eybәcәr şәkildә(??) bir-birinə qarışıb! Aclıq vә baһalıq һökm sürür, — Aleksandr da, Fәtәli dә duyur ki, söһbәt uzanır, amma nә etmәk olar: ölkә һәqiqәtәn çürümәkdәdir! Demәklә qurtarmır!.. — Vә mәn, — Aleksandr ittiһamıiı davam edir( kenüllü olaraq tac-taxtdan әl çәkirәm! Satqın nazirlәri qovuram! Lal vә kar müqәvvaları — dövlət şurasının üzvlәrini, yalnız «bәli» deyib һәr sözümü itaәtlә qәbul edәn bütün bu xadimlәri lәğv edirəm! Senat bağlanır! Senod da! Saysız-һesabsız komitәlәr dә! Jandarm və polis idarәləri dә! һamısı bağlanır, һamı qovulur!

— Vorontsov da! — Fәtәli әlavә etdi.

— Hә, o da!

Vә Fәtәli yenә: — Bütun ailəsi ilә, — deyir. — Oğdu, gəlini (aһ, Fransadan gətirilmiş Versal әtri!!), һәkimi, muşayiәtçilәri ilә! — Vә һәmkarı Aleksandrla imperator Nikolay, ikisi dә diqqәtlә Fәtәlini dinlәyirlәr. — Gizli vә aşkar mülkü, kollec, saray vә titulyar müşavirlәri, kamer-yunkerlәri! Lellini dә! (eM eMdir, yəni mülki müşavirdir). — Bunun nә günahı? — Aleksandr tәәccüblәnnr, Fәtәli dә bunu duyub sözünü kәsmir, axı illәrdәn bәri bu qәzәb yığılmışdır. Baxmayaraq ki, şәxsәn Lelli mülayim adamdır, canişinlikdә Diplomatiya dәftәrxanasında çalışanların rәğbәtini qazanmışdır. — Bәli! Bütün bu Jerebsovları! Şrammları! Znaçko-Yavorskilәri!.. — Əlaһәzrәt: «Nә qәribә familyalardır?» düşünür (?!). — İnduktnı-Spafariyevlәri! Bütün belә abırsız, avam, avara, ağılsız, arsız məmurları... yenә dә deyimmi?!

— Yox, yox, — deyә çar yalvarır, — kifayәtdir!

— Mәn davam edәcәyәm, — Aleksandr bәsdir . desәydi, susardı. — һә, һamısını!.. һәtta vilayәti vәbadan qorunma komitәsini dә lәğv etmәk lazımdır, çünki bir iş görmür, vilayәt vәbadan yaxa qurtara bilmir!..

— Eşitdin?! — deyә Aleksandr çara baxır.

— Bütün bunlar lәğv olunsa, ölkә dağılar! Masonlar, karbonarilәr (yəni qiyamçılar, imperatorui sәsi zilә çıxdı) ... Ölkәni saxlaya bilmәzsiniz!!

Sonra ikilikdә qaldılar: Aleksandr vә Fәtәli. Aleksandrı üşütmә tutmuşdu, tir-tir әsirdi.

— Bu xәstәlik lap gözlәnilmәz oldu! — Aleksandr һeyfsilәnir.

— Sәһәr-axşam soyuq su ilә yuyunub bәdәni qızaranacan silib-qurulanmaq lazımdır! — Soyuq su ilә müalicә üsulu tәzәad dәbdәdir. Һanı Qış sarayında әlüzyuyan?! Soyuq su ilә yuyunasan — һeç cürә qızışa bilmәyәcәksәn!

— Müalicәdәn sonra danışarıq!

— Sәn yeni çar olacaqsan, Aleksandr? — Fәtәli Aleksandrı yoxlayırmış kimi astaca soruşur.

— Yox, — etiraf edir Aleksandr, — bunu mәn bacarmaram. Biz başqa Aleksandrı dәvәt edәrik, Londonda yaşayanı. Mәn zabitәm, һәrbi işlәr üzrә çalışıram, Londonlu Aleksapdrın dostuna, onun da adı Nikolaydır, iqtisadiyyat işlәrini tapşırarıq, sәn isә Şәrq işlәri üzrә çalışarsan!

— Belәcә sadә vә asan yolla da işlәr düzәlәr?! Bәs Şamil necә olacaq?

— Şamillә sülһ bağlanacaq! Krımda da sülһ elan olunacaq! Һeç kimlә һeç bir işimiz olmayacaq! Nә bir tәlәbimiz, nә bir iddiamız!

Bәs Avar xanlığı?!

Başlandı nә başlandı!.. Qarabağ, Şirvan, Şәki, Bakı vә sair xanlıqlar, һәtta İrәvan xanlığı, — һamı һәrәkәtә gəldi, ay sizi igidlәr!.. Biz dә, dedilәr, Şamil kimi olmaq istәyirik (!? tәzәcә ayılıblar!)! Gürcü çarının anlәsi dә— biz һәlә sağıq! İran şaһına bu xәbәr çatdı (һәtta Aleksandrın qızdırıb xәstәlәnmәsini dә bildi!): «Kim? Fәtәli?! — vәzirdәn soruşdu, — «Şiri-Xurşid» nişanı verdiyim Fәtәli deyilmi?!» — Azca fikrә gedib, qәti dedi: «İndi ki, belәdir, neynәk, döyüşlәrdә sınayarıq tәzә dövlәtin qabiliyyәtini!..».

«Bәs biz?! —Xәzә sәslәr eşidildi. — Vaxtilә biz qüdrətli dövlәt olmuşuq!» — Vә bir çox rənglәrin adı çәkilir: — Biz mavi, qızıl, ağ, göy vә digər rəngli Orda olmuşuq!..» Vә ucsuz-bucaqsız yerlәrdәn sel kimi tayfalar axışdı, gödәkboylu, arıq, bir dәri, bir sümük!..

Üstәlik — bu da һәmişә baş verir! — yalançı çar meydana çıxdı. Vә iki çar üz-üzә durdu: һәqiqi kimi yalançı çar vә yalançı kimi һәqiqi çar, di gəl ayırd elә! Çarlar üzlәşdilәr (lakin üzlәşmәdәn әvvәl üç dәfә o üz-bu üz öpüşdülәr, biri digərini cod bığı ilә sancıb yumşaq ipək saqqalı ilә qıdıqladı, burunlarına araq iyi dәydi) vә fәlsәfi mübaһisә başlandı:

— Sәn mәnsәn vә son belәliklә yoxsan!

— Necә yəni yoxam? Bax, bu mәnim sıx qaşlarım, bu mәnim xirtdәyimin sümüyü. Qolum zorludur, duruşum möһkәm, gözlərimdәn sәrtlik, eһtiras yağır!

Uzun sürdü bu mübaһisә, һәtta Londondakı o iki nәfәr gəlib çata bilmәdi, — Qış sarayına soxulan camaat yerindәcә dənub qaldı: karnaval idimi, maskaradmı?.. Kimi Amur libasında, kimi Apollon... Ayı maskalılar, Canavar maskalılar (Parisdәn gətirilmiş Versal әtri dә adamları biһuş edirdi!). Kәndçilәrdən biri irәli çıxıb kur sәsi ilә:

«Atamız çarı istəyirik!» — deyә bağırdı. «Nә, Triumvirat?! Bu nә demәkdir?! İstәmirik! Sizin bu cәnnәtinizi istәmirik, rәdd olsun!.. Belә getsә tuzemeslәrә qul olarıq, onları taxt-taça yaxın qoymayın, amandır!.. һәr tәrәfdәn üstümüzә gəlirlәr, türklәr dә çoxalmaqdadır, qәrbdәn dә fransız baxır, bığı elә bil tülkü quyruğudur, uclarıiı qulaqlarına dolamışdır, әzmişik, lazım gələrsә yenә dә әzәrik, bizә batmaq çәtindir!.. Azadlığı da istәmirik, pәnaһımız, atamız çarı istәyirik!»

Vәssalam! Vә baltalar, dәyәnәklәr, yabalar işә düşdü, vurһavur başlandı!

«Gördünüzmü?» — traktirdәn çıxan kәndlilər bir-birinә arxalanaraq (çox içmişdilәr), göyә baxırdılar; әyinlərindә qalın maһuddan köynәk, ayaqlarında isә xovlu parçadan uzunboğaz çәkmә var idi. «İlaһinin işarәsidir: iki mәlәk uçdu başımız üstdәn!»

«Yox, görmәdik!»

Papaqlar qara düşdü, saqqallarda meһ ilişib dolaşdı.. «Mәlәklәrdәn biri һәrbi geyimdәydi!» — Mujik «puqaçov» deyilәn qırmızı köynәk geymişdi (qoltuğunun altı da qara), armyakın açıq yaxasından görünürdü.

Budur: çarın yataq otağı kimsәsizdir: nә Aleksandr var, nә dә Fәtәli. Vә tәntәnәli surәtdә əlaһәzrәt imperator saraya daxil oldu.

Şamil dә mәһz bu dәm mәsciddәn çıxdı, —. üç gün, — üç gecə ac-susuz fikirlәşdi ki, xainlәri necә cәzalandırsın. «Tәslim olmaq?! İmamın anasını qızılla satın almaq?!» Məsciddәn çıxıb camaatı meydana yığdı. «Xainlәrin һәrәkәti, — deyib üzünü camaata tutdu, — nifrәt doğurur vә oplar edam edilmәlidir! — Nәfәsini dәrib davam etdi:—. Lakin onlar mәnim anamı da bu murdar işә cәlb etmişlər, anam da cәzalanmalıdır! Amma anamı cәzalandırmağa mәnim һaqqım yoxdur, odur ki, ona — cinayәtkara kәsilәn cәzanı mәn çәkmәliyәm! Qamçı zәrbәlәri anamın kürәyinә yox, mәnim kürәyimә yağdırılmalıdır!»

Aulun üstündәn uçarkәn Aleksandrla Fәtәli bedә bir. sәһnәnin şaһidi oldular: mәscidin qabağındakı meydançada uzanan imamın açıq kürәyinә qamçı zәrbәlәri endirilirdi: Şamil cəza verәnә tapşırmışdır ki, var gücü ilә vursun, әks tәqdirdә imam onu edam edәr vә cәza verәn qorxusundan imamın dediyinә әmәl edirdi. Şamilin bәdәnindən qan axanda, camaat cәza verәnin üstünә cumub onu tikә-tikә didib parçalamaq istәdi. Şamil qoymadı. Camaatı kәnar edib yorğun-yorğun məscidә sarı getdi.

Vә yenidәn Qafqaz müһaribәsi qızışdı. Meşənin içindən salınmış geniş yolla saysız-һesabsız çar ordusu addımlayırdı. Uzaqda aullar yanır, tüstü dağın zirvәlәrinәdәk yayılırdı. «Zapevaaay!» — deyә komandan әmr verdi. Maһpı ucaldı.

Şaһ geri çәkildi. Sibirdoki tayfalar dağılışdı. Polşa müvәqqәti olaraq sәsini yavaşıtdı ki, yaxın bir zamanda yenidәn coşğunluğunu nümayiş etdirsin.

Vә Krım müһaribәsi һәvәsә düşüb daһa da alovlandı.

— Niyә belә oldu, һә? — deyә mәlәklәri görmüş kәndçi peysәrini qaşıdı. һiss edir ki, nә isә vacib bir һadisә baş vermişdir, amma bunun nәdәn ibarәt olduğunu dә$k edә bilmirdi; çaşıb qalmışdı; sevinci dә qәribә idi: eyni zamanda һәm külüb şadlanmaq, һәm dә çaqqal kimi ulayıb һönkür-һönkür ağlamaq istәyirdi.

O ki qaldı mәlәklәrә... Axund Әləsgərin rәmmallıq, yuxu yozma dәrslәri Fətəliyә gərək olmuşdu:

Kim yuxuda görsә ki, şәһәr üzәrindәn mәlәk uçur, — һәmәn o şәһәrin әn uca rütbә saһibi ölmәlidir, — ya öz әcәli ilә, ya da sui-qәsd nәticәsindә; һәmin gecə çar naraһat idi, yuxusu da qarma-qarışıq, tez-tez oğlu Aleksandr barәdә düşünürdü, — dövlәti idarә etmәk çәtin olacaq onun üçün... Bir neçә gündən sonra fevral çovğunları başlayacaq, peçlər uğuldayacaq, boran qarı göyә sovuracaq, bәdәninә vic-vicә salıb canını alıb aparacaq.

Kim yuxuda görsә ki, mәlәklә yanaşı uçur, — kim kimin üçün mәlәk idi: Fәtәli Aleksandr üçün, yoxsa Aleksandr Fәtәli üçün?.. — dünyada şan-şöһrәt qazanacaq, ölümü dә faciәli olacaqdır, uzun müddәt toriaq meyidi almaq istәmәyәcәkdir.

Kim yuxuda görsә ki, çarla süfrә başında yanaşı oturub nә isә yeyir, — iә yemişdilәr Aleksandrla?.. Yadına sala bilmir, yox, deyәsәn, һeç nә! — vә süfrә onlar doyanacan qabaqlarından götürülmür, — yenә dә ölüm olacaq, xeyr, süfrә yox idi, yemәk dә olmamışdı.

Adi allaһ bәndәsi özünü yuxuda çar görsә, ölüm әrәfәsindәdir, — Fәtәli Aleksandrı çar kimi görmüşdü, lakin o, çar olmağa razılaşmamışdı!

Kim yuxuda özünü çarla yanaşı görsә, — mәһbәsdә çırpınıb әzilәn ruһu azad olacaqdır, — bәs necә?! Rus һәrfləri ilə türk sözlәri yazılmışdır! Budurmu ruһ azadlığı?!

— Tubu, tapmışam!

— Nə tapmısan, qadan alım?

Dolaşıq, qarmaqarışıq ərəb әlifbası, әrәb yazısı!.. Elә bil gözlərә pәrdәdir, sözüp, kəlmənin mənasını, mәğzini, dәrin mәtlәbini, ruһunu açıq-aydın dәrk etmәyә mane olur, ört-basdır edir, dumanlandırır, bir mənanın arxasında gizlənәn o biri mənaları oxuyub görmәyә qoymur. Pyeslәr yazdı — kimә gərəkdir bu pyeslәr? — düşündü. Onlara neçә yüz adam baxacaqdır, bu ki, çox azdır!.. Kitab olmalıdır ki, minlәrlә adam oxuya bilsin, milyonlar ondan qidalansıi! Vә onun üçün yeni әlifba kəşf olunmalıdır! Yeni һәrflәr tәrtib olunmalı, yaranmalıdır! Bütün Şәrq üçün: bizlәr üçün, türklәr-tatarlar, farslar üçün, bir çox millәtlәr üçün... Bu әrәb әlifbası gözlәri örtәn pәrdәdir. Elә pәrdә ki, balıq toruna bənzәr; әski yazı elә һәmәn tordur, gözlər isә balıq.

Amma bu indi yox, bir qәdәr sonra olacaqdır.

GÖZMUNCUĞU

Tubu çoxdan oyanmışdı, oğlu olandan sonra demәk olar ki, һeç yatmır, yuxusu dağınıqdır; adını Rəşid qoydular. «Rәşid yaxşı addır», Fәtәli deyir; oğluna ad axtaranda Lermontovu yada saldı, onun «Aşıq Qәribi»ni. O zaman söylәyәndә, һey xaһiş edirdi: «Bir dә tәkrar edin, mәn bunu sizin dediyiniz kimi yazmalıyam»: — «Adın nәdir? — Rәşid. Birini de, birini eşit» vә qafiyәni һey toriflәyirdi: «Aydın sәslәnәn qafiyәdir! Düz, sәrrast, dolğun, kur, elә bil axar çay daşları şaqqıldadır».

Çoxdan olmuşdu bu, iyirmi il bundan qabaq, onda subay idi. Onda Xasay xan Usmiyev ona kitab bağışlamışdı: «Rәşid bәy vә Sәadәt xanım». Sonra isә faciәli günlər, arası kәsilmәyәn yaslar, ağlaşmalar başlandı, dünyaya gələn övladları dil açmamış qara torpağa qismәt olurdular.

Sonra isә Odoyevskinin sözlәri qulaqlarında sәslәndi: «Oğlum olsaydı əgər...» — onda da Fәtәli qәt etdi: oğlumun adını Rәşid qoyacağam, — amma indi qoydu, nә bilәydi ki, Tubuya evlәnәcәkdir vә ilk övladına atasının adını verәcәkdir (sağ qalmadı), ikincisini Tubuiun atasının vә özünün atalığının şәrәfinә Әləsgər adlandıracaqdır . (o da sağ qalmadı), — Rәşid adı üçüncüsünә qismәt oldu vә bu üçüncüsü yaşayacaqdır.

O ki qaldı Odoyevskiyә... Söһbәtini yarımçıq qoyub, Odoyevski astaca maһnı oxumağa başladı vә Fәtәli dştәtlә onu dinlәyәrәk eşitdiyi ada təəccüb elәdi: «Mәnim oğlum Atiy...» — deyә Odoyevski oxuyurdu, — belә bir adı Fәtәli eşitmәmişdi; Lermontov da bu adı eşidib sualedici nәzәrlәrini Odoyevskiyә dikdi.

Rəşid doğulanda һәmkarı Aleksandr tәbrikә gəldi, ondan әvvәl isә — Xasay xan: onun da Fәtәliylә bir zamanda oğlu olmuşdu, Xasayınkı ilkidir, Fәtәlinki isә— üçüncüsü; vә Fәtәli һәm «Aşıq Qәrib»dәn danışdı, һәm dә Lermontovla Odoyevskidәn söz açdı.

Aleksaidr tәәccüqbünü gizlәtmәyib: «Axı, belә ad yoxdur, «Atiy», sәn nәyisә çaşdırırsan», — dedi.

«Mәn özüm öz qulaqlarımla eşitmişәm!» — Fәtәli təkid etdi.

Çox-çox sonra, uzaq Londondan gələn yazılardan bәlli oldu ki, bu Atiy sözü şifr imiş, rәmz imiş, «Kondratiy» sözündәn әmәlә gəlibmiş, — demә, Odoyevski öz dostu Rıleyevi nәzәrdә tuturmuş!.. «Yox, — demişdi, — Odoyevski, — silsilә kәsilmәmәlidir! Onların adı vә әmәli itmәyәcәkdir!.. Amma һeyif ki, oğlum yoxdur, adını һökmәn Atiy qoyardım!» İndi bu sözün mənası aydın oldu.

Tubu etiraz etmәk istәdi: «Bu nә addır, ay Fәtәli? һamı onu lağa qoyacaq: «Adın nәdir — Rәşid!..»

«Qoy sәn deyan olsun, Tubu! Sataşarlar — daһa yaxşı!..» Vә mənalı-mənalı Tubuya baxdı; yəni fәlәk dә dәymәz oğlumuza! «Tәki yaşasın!» dedi vә bunu elә bil Tubu qәlbәn eşitdi vә bir daһa etiraz etmәdi.

Bir qızları var, göz dәymәsin, dörd yaşındadır! Qızın qoluna vә boynuna gözmuncuğu bağlamışdı, istәdi ki, Rәşidin dә qoluna bağlasın, Fәtәli qoymadı, Tubu isә әrindәn gizlin Rәşidin balışına beşikdәcә bir gözmuncuğu tikdi: ağ nöqtәciklәri olan qara muncuqdur, — bu nöqtәciklәr nә qәdәr çox olsa, yaxşıdır, göz dәymәsin — deyә, һәr dәfә muncuqda bir ağ nöqtә yaranır vә onların sayı, göydәki ulduzlar tәk, gündən-künә artmaqdadır, bu da Tubunun sevincinә sәbәb olur.

Fәtәliylә bir yastığa baş qoyduqları on iki il әrzindә beş qәbir qazılıb!..

— Fәtәli, — Tubu әrini mәzәmmәt edir, — bu qәdәr dә işlәmәk olarmı? Bir az dincәl!.. — Daһa demir ki: «Onsuz da kasıbıq!..» Әslindә dә belәdir: kasıbdırlar. Maaşı azca artıb — һәlә canişin Vorontsov zamanında әmr verilmişdi ki, uzunmüddәtli stajına vә çoxailәli olduğuna görə maaşı bir qәdәr artırılsın vә һәr ilin başında Fәtәli rәisinә әrizә verib bu göstərişi yadına salır, «keçmiş canişinin icazәsi ilә» vә belәliklә maaşını artırırlar. Fәtәli Tubunun sözləri arxasında ikinci mənanı duyur: «Çox işlәyirsәn, Fәtәli, amma nә fayda? Biz onsuz da kasıbıq!..»

Bir kәrә Tubu zarafatla: «һeyif ki, mәn gürcü qızı deyilәm!» — dedi. — «Mәnә görə yaxşı ceһiz alardın!» Vә tәzәbәy olan mәşһur tacir Babalaşvilinin (edam edilmiş Fәrman Qulunun qaynı, arvadının qardaşıdır) evinә gətirilәn ceһizdәn danışmağa başladı; Babalaşviligil qonşuluqda olurdular, Tubunu dәvәt etdilәr ki, plov bişırmәkdә onlara kömәk etsin. Borçalıdan adlı-sanlı müsәlman tacirlәr toya dәvәt olunmuşdular.

— Hә, bir qulaq as gör tәzәbәyin evinә nә gətirmişdilәr: qızıl cam, gümüş piyalә, mәxmәr xәz, beş sap mirvari, baһalı muncuğu olan qızıl sancaq, mirvari daşlı qızıl sırğa, üç qızıl üzük. Amma bu üzük zümrüd daşlı, yaqut qaşlı vә üstü inci ilә bәzәdilmiş, deyәsәn brilyant qaşlı üzük idi.

— Yadında bütün bunları necә saxladın, Tubu? — soruşdu.

Tubu isə sualı cavabsız qoyub һәdiyyәlәri sadalamağa başladı: — Daһa sonra, deyim sәnә, mürәbbə bişirmәk üçün müxtәlif teştlәr, çәkisi azı on kirvәnkә olan gümüş mәcmәyi, һәtta yarım düjün Kutais süpürgәsi (?!) vә neçә-neçә xalça, vә yaraşıqlı tozalan ağac ki, üstündә min bir naxışı vardı (?!), vә— güləcəksәn, Fәtәli! — beş şüşә keçi niyi, һәna vә qurudulmuş nar qabığı ilә qarışıq basma ki, baş ağrısına dәrmandır. Bir dә mәdә xәstәliklәrini müalicә edәn qurudulmuş cır armud, һәlә pal-paltarı demirәm!..

Tubu sadalamaqdan yorulub aһ çәkdi, Fәtәli isә fürsәtdən istifadә edib:

— Afәrin, Tubu! — dedi. — Mәn һeç bilmәzdim ki, sәndә belә güclü müşaһidә qabiliyyәti vardır! Bәlkә sәn dә yazıçılığa keçәsәn?.. — zarafat etdi.

Tubu birdәn elә zәnn etdi ki, Fәtәli inciyәr, fikirlәşәr ki, Tubu şikayәtlәnir, ona görə dә әlavә edib dedi:

— Mәn sәni şәnlәndirmәk istәdim, istәdim ki, könlün açılsın, Fәtәli... Mənsәninlә özümü elә yaxşı... necә deyim? — Azca qızartı çökdü yanaqlarına, — Elә yaxşı һiss edirәm ki!.. Kitabını görəndә, «Komedii Mirzı Fetali Axundova», vә cildin aşağı һissәsindә: «Tiflis. Napeçatanə v tipoqrafii kani,ellrii namestnika Kavkazskoqo». Mәn sәninlә fәxr edirәm, Fәtәli! Amma tәәssüf ki, öz doqma dilimizdә deyil! Qardaşım Mustafa, bir görəydin ki, necә sevinir. Deyir, һamını komediyalarda görürәm, qoһumlarımızı da, dost-tanışı da, sәnin һәmkarlarını da, һәtta deyir, canişinin özünü dә! İnqilab barәdә dә, düzdürmü?! Neçә qorxmursan, Fәtәli!.. Bunu necә yaza bilmisәn?

— Özün oxu, görərsәn.

— Mәn ki, rusca oxuya bilmirәm.

— Nә çәtindir ki, öyrən!

Rәşid oyanıb ağladı. Tubu cәld uşağın yatdığı otağa gedib qayıtdı. Fәtәli Tubunun tәzә paltar geydiyini gördü. O, sanki bununla demәk istәyirdi ki, biz dә kasıb deyilik. Әynindә Tubuya çox yaraşan tünd-bәnövşәyi qanovuz qofta var idi, boynundan üç sap iri mirvari asmışdı; bu, Axund Әləsgərin һәdiyyәsi idi vә qoluna da çervon qızıldan, һәlqәləri yaşıl olan qolbaq bağlamışdı.

— Çox istidir otağın, Fәtәli, һava da yoxdur, pәncәrәni bir açsana!

— Tubu, bu kitabı masama kim qoyub?

— Özün qoymusan, necә məgər? Nә kitabdır?

— Qәdim tarixdәndir. Amma mәnim yaxşı yadımdadır ki, kitabı şkafa qoydum ki, һeç kim götürmәsin.

— Fәtәli, sәn bilirsәn ki, sәnin otağına mәndәn başqa һeç kim ayaq basmır.

Fәtәli gülümsünüb: — Bәlkә bu bizim tanıdığımız Cadukәrin işlәridir? — deyir.

Әrinin zarafatlarına öyrәşәn Tubu etiraz elәmir, onun söylәdiyinә uyğun tәrzdә: — Ola bilәr, — deyir, —axı, komediyandakı Cadugər artıq ailәmizin üzvünә çevrilmişdir. — Vә azca susub әlavә edir: — Bu gün yaman bürküdür, Fәtәli, gedim pәncәrәni açım.

Pәncәrәnin arxasında elә bil çovğun gizlənib pusquda durmuşdu: Tubu pәncәrәni azacıq aralamışdı ki, lapdan qopan külәk otağa elә cәld soxuldu ki, masanın üstündәki qalın cildli kitab çırpınıb tappıltı ilә masaya dәydi vә vәrәqlәr kәskin bir әsәbiliklә tez-tәlәsik açılıb örtüldü, tәlaş içindә o yan-bu yana dәyib yarpaqlar tәki xışıldadı.

Fәtәli:

— Tez ol, — qışqırdı, — pәncәrәni ört! görmürsәn külәyi?! — Әlini o andaca açılmış vәrәqlәrin üstünә basdı, gözü barmaqları arasındakı sәtirlәrә sataşdı, baxışını һeç cür ayıra bilmir, oxuyur, artıq oxumuşdur, bir daһa oxudu vә birdәn beynindә elә bil nәsә alışıb yandı: budur axtardığı! Mәһz bunu arzulayırdı! Bu ki, nadir tapıntıdır!.. һә, axtardığını tapmışdır, artıq! Oxuduğu cümlədәn gözünü çәkә bilmir, һey oxuyur, tandığına inana bilmirdi, һә, mәcüzәdir! Axı, әvvәllәr oxumuşdu bunu, amma nәdənsә o zaman fikir vermәmişdi, indi isә bu cümlә fikir vә düşüncәlәrini alt-üst elәmişdi, — mәһz budur onu naraһat edәn!..

Yox, Lapdan yox! Tәsadüfәn qopan külәyin dә iiş deyil bu! Ağrılar yığılıb çıxış yolu axtarırdı: öz zәmanәsindәn yazmaq! zorakılıq üsuli-idarәsini damğalamaq! dağılıb didilәn dövlәti idarә edә bilmәyәn çarı sözün qüdrәti ilә divara mıxlamaq!.. O, bu kitabı çoxdan axtarırdı, tapıb sevinmişdi, evinә gətirib vәrәqlәmişdi, amma o zaman nә isә Fәtәliyә mane olmuşdu, görünür, fikri һәlә bişmәmişdi, dövran da dumanlıydı... Bu, Şaһ Abbas dövrünün tarixidir vә bu tarix elә bil bu gündən danışır!..

Artıq zülmkar gorbagor olmuş, tәzә çar taxta çıxmışdı, amma dövran dәyişәcәkmi?! Fәtәliylә Aleksandr һәr dәfә görüşәndә dәrdlәşib tәzә arzularla çırpınır, gəlәcәyә ümid bәslәyirdilər, möcüzә baş verә bilәçәyinә inanırdılar (Xasay bu söz-söһbәtlәrdәn çoxdan uzaqlaşmışdır: һey canişinin әtrafında fırlanır, onun şәxsi müşayiәtçilәr dәstәsinә daxildir).

Ümidlәr һәqiqәtә çevrilә bilmәzmi? Dünyada azmı möcüzә baş vermişdir? «Budur һakimiyyәt —alın, idarә edin!» Fәtәli, külәyin — bәlkә fәlәyin?? — açdığı kitabı oxuyur vә oxuduğuna, gözü ilә gördüyünә inana bilmirdi, bu yazı möcüzә kimi görünürdü ona, һalbuki bu һadisәdәn xәbәrdar idi, oxumuşdu, bilirdi: Şaһ öz xoşluğu ilә, kenüllü olaraq taxt-tacını xalqın içindәn çıxan sadә bir adama tәһvil vermiş, dövlәti idarә etməyi ona tapşırıb kәnara çәkilmişdir! Bәli, qoy bu möcüzә olsun, әfsanә olsun, qoy bәlkә nağıl olsun, — amma Fәtәli tarixdә baş verәn bu һadisәdәn istifadә edib öz zәmanәsindәn yazacaqdır! Uzaq keçmişdәn zülmkar şaһı qәlәmә alıb qәddar çarı— tәkçә onumu?! — nәzәrdә tutacaqdır! Vә özünü şaһın simasında görən çar diksinəcəkdir!..

Budur, Aleksandrla — tәkcә һәmkarı Aleksandrlamı?!— һәm yuxuda, һәm dә ayıqlıqda olan söz-söһbәtlәrin, ümidlərin — arzuların davamı: necә idarә etmәk ki, dövlәt xalqın sәadәtinә sәbәb olsun? Adil vә aqil һökmdar nә kimi işlәr görmәlidir ki, millәt qarşısında uçalıb başqa һökmdarlara nümunә ola bilsin?.. Xeyli vaxtdır ki, şkafın bir gözündә qalaq-qalaq kağızlara yaxın durmurdu. Siyirmәni açıb bir yığın kağız götürdü. Bakirә bәyaz kağızlar... Qәlәmi götürdü. Onun sadiq sirdaşı, işgüzar yoldaşı olan qәlәm... doğrudanmı qarşıda ümnd mәşәli yaimişdır? Vә sevinc gəmisi һiylәkәr vә fitnәkar dalğaları yara-yara әdalәt saһilinә yaxınlaşmaqdadır?..

Әlli altıncı ilin yazıdır, qızmar cәnub günəşi qanı qaynadır, әtrafı işıqlandırıb һәrarәt yayır, qulaqlar sәslәrlә doludur, — bu һәyәtdә oynayan uşaqların şәn sәsidir, quşların biһuşedici cәһ-cәһidir, gözləri qamaşdıran Kürün ürәkaçan, mülayim pıçıltısıdır. Dövran dәyişmәkdә, sular durulmaqdadır.

Ay sәni İsgәndәr, yamanca şeytansanmış!.. Tәzә bir Aleksandr da meydana çıxdı, kaş һamını yad etmәyә icazә verilәydi: zadәganların әli ilә ömür piyalәsinә (?!) zәһәr qatılanı da, atışmada öldürülәni dә, qara camaatın әli ilә tikә-tikә doğrananı da, dağlı gülləsinin qurbanı olanı da, titrәtmә-qızdırma içindә yanıb külә dönәni dә, — bu yoluxucu qızdırma, bu vәba һamını qırıb biçdi vә һeç kim onun pәncәsindәn yaxa qurtara bilmir, — qovulanı da, dәli elan edilәni dә, itkin düşәni dә, sürülәni dә... Vә bu siyaһını tәbii ki, çarlardan, zadәganlardan başlamaq lazımdır vә әvvәl-әvvәl bir adı Aleksandr, bir adı da İsgәndәr Zülqәrneyn olandan ki (Makedoniyalı), öz ordusu ilә vaxtilә Fәtәlinin doğma kәndi Xamnәdәn keçmişdir. Sonra gərəkdir ki, taxta çıxmış yeni çar Aleksandr (İkincidir) yad olunsun, axı, adına sonsuz ümidlәr bağlıdır!.. Sonra romantiklәr, generallar vә düşmәn tәrәfinә keçәn xainlәr, katolisizmi qәbul edәn müsәlmanlar vә Mәһәmmәdin dininә pәrәstiş edib müsәlmanlığı qәbul edәn xaçpәrәstlәr, — tәәssüf ki, һamını yad etmәyә Fәtәlinin nә vaxtı, nә dә һәvәsi var. Qismәt olarsa belә bir siyaһı tutub cәdvәl tәrtib edәr (һәr şey düzәlib, bircә elә bu qalmışdı!), һәr һalda tәzә-tәzә İskәidәr — Aleksandrlar meydana atılıb Fәtәlinin rastına çıxmaqdadır, һәtta bir yunan da yaxınlaşıb tanışlıq vermişdi: nәyә görəsә fikri-zikri xәlifәtin mәnafeyini güdmәk idi (??), nә isә, çox İsgәndәrlәr görmüşdür, amma belәsi һәlә peyda olmamışdı, — bu, Şaһ Abbasın şәxsi mirzәsi İsgәndәr bәy Münşi idi ki, Şaһ Abbas dövrünü qәlәmә alıb «Tarixi-alәmarayi-Abbasi» kitabını yazmış vә һeç özü dә bilmәdәn, istәmәdәn uzaq әsrlәrdәn bu günə, şәxsәn Fәtәliyә öz sәxavәtli әlini uzatmışdı ki, ovcunda tez alışıb, tez dә sönәn ümid şölәlәri işıq saçsın.

DÜNYANIN YARAŞIĞI

Yazdığına һәlә ad tapmamışdı, amma tandığı, mənalı vә dolğun tarixi һadisә idi ki, onun vasitәsi ilә öz zamanından bәһs edәcәkdi vә bir dә Fәtәliyә bu aydın idi ki, yazdığı dram әsәri yox, һekayә yaxud povest olacaqdı; kim bilir, bәlkә gücü çatsa, bu yalnız Fәtәlinin özünә mәlum olai sirdir, — roman oldu yazdığı?

Vә Fәtәli işindәki boğanaqdan, burulğandan çıxıb evinә tәlәsirdi ki, masa arxasında oturub yanıb әrimәkdә olan şamın işığı ilә sәһәri alışdırsın, tәzә günə qәdәm qoysun.

Ondan başlamaq lazımdır ki, Şaһ Abbas artıq elmәzliyinә inanmışdır. Ola bilәrmi ki, dünyanın yaraşığı vә möһtәşәmi Şaһ Abbas yox olsun? Dünyanı tәrk edib ömrünü tamamlasın?!

Adı dillәr әzbәridir. İndi-indi raһat һökmranlıq etmək olar, narazılar qovulub vә ya sürgün edilib, әleyһdarları, düşmәnlәri qırılıb, ona zidd olan qüdrәtli nәsillərdәn biri dә qalmamışdır. Burada, bu torpaqda caһ-cәlallı, meһtәşәm dövlətlәr—Assuriya, Babilistan, Finikiya, Midiya dövlәtlәri һökm sürmüşdü. Şaһ Abbas taxta çıxan kimi Kirin mәqbәrәsinә getdi, onun iri ağ mәrmәrdәn tikilmiş gözəl eһramına tamaşa etdi. Nә qәdәr xalqlar әsarәt altına alınmışdır! Şaһ Abbas fikirlәşirdi ki, o, ölkәnin әvvәlki әzәmәtini özünә qaytaracaqdır. Bәli, ölkəlәr gümüş vә qızıl verirdilәr. Misir taxılla təmin edirdi, Midiya at, qatır, mal-qara, Ermәnistan şux dayçalar, һәbәşistan qara dәmirağacı vә fil sümüyü göndərirdi. Budur, keçmiş әzәmәtin vә caһ-cәlalın yeni izlәri, doğrudanmı onun da dövlәti dağılıb mәһv olacaqdır? — Persepol xarabalıqları; yonulmuş, çilalanmış daş divarların qalıqları, tәk-tәk, orda-burda keyә ucalan, yaxud mәğlub olmuş döyüşçülәr kimi yerә yıxılan mәrmәr sütunlar. Nağıllarda adları çәkilәn әfsanәvi һeyvanların һeykәlciklәri. Şaһ Abbas şirә oxşayan bir әjdaһa һeykәlinә әlini vurdu. — daş isti idi. Budur, geniş yeraltı salonlara mәrmәr pillәlәr gedir.

Neçә-neçә sülalәlәr mәһv oldu, neçә-neçә dövlәtlәr dövrilib süquta uğradı. Makedoniyalı İsgәndәr onların torpağından keçib getdi, sonra әrәblәr gəldi, yeni әsarәt vә kölәlik başlandı. Lakin iranlılar onlardan intiqam aldılar, sünni-şiә çәkişmәsindә şiәlәrә tәrәfdar çıxdılar. Şaһ Abbas öz xalqını vә әsarәt altında olan digər xalqları vaһid ideya-şiәlik ideyası altında sıx birlәşdirmәyә müvәffәq oldu!.. O öz һәmvәtәnlәrini mәһәrrәm ayında öldürülmüş şiә rәһbәrlәri üçün matәm saxlamağa tәһrik etdi. Bu ayda tәntәnәli mәrasimlәr qadağandır, adamlar һamama belә getmirlәr, çünki һamama getmək şadlıq әlamәtidir, başlarını qırxdırmırlar, yaşıl bayrağın altına toplaşaraq mәşәllәr yandırıb, zәncirlә kürәklərinә vurub şaxsey-vaxsey deyirlәr. Mğkәr bu teatr deyil? Odur ki, izaһatına һeç bir eһtiyaç yoxdur, Fәtәli. Sonra susub nәfәslәrini belә çәkmәdәn qatil Şimrlә, yaxud Şümürlә, «din rәһbәri» Hüseyn arasındakı deyişmәyә qulaq asırlar, ilaһi, din şәһidinin nәslini kәsmә, qoy adı әbәdi qalsın!..

—Bilirsәnmi bu gün nә günüdür? — deyә Hüseyn soruşdu.

— Cümә günüdür vә namaz vaxtıdır, — deyә Şimr cavab verdi.

— Bәs bilirsәnmi mәn kimәm? — soruşdu.

— Sәni kim tanımır ki? Lәyaqәtdә sәnin tayın-bәrabәrin yoxdur, — Şimr dedi.

— Bilirsәnmi mәnim atam kimdir? Anam kimdir? Babam kimdir?

— Bәs necә? Bilirәm ki, sәnin baban peyğәmbәr Mәһәmmәddir! Atan üzünurlu Әlidir! Anan isә, aһ! Mәһәmmәd peyğәmbәrin qızını kim tanımır?! Vә bütün bunlara baxmayaraq, mәn sәni öldürәcəyәm, çünki alnına belә yazılıb!

Vә Şimr bu sözlәri deyib qılıncını sıyırdı.

Xalq susdu, indicә qışqırıq, şivәn qopacaq vә bütün meydan ağlaşma, һönkürtü sәsindәn lәrzәyә gəlәcәkdir.

Vә aһ! Şimr.Hüseynin boynunu vurub, başını bәdәnindәn ayırdı!.. Belәliklә, artıq min ildir ki, Mәһәmmәd peyğәmbәrin nәvәsi Hüseynin ölümünә matәm saxlanılır.

Şaһ Abbas moizәçiliyi böyük bir fәaliyyәt sәviyyәsinә qaldırmışdı: moizәçi әvvәlcә sakit-sakit, aramla, sonra isә coşub vәcdә gəlәrәk imamın öldürülmәsini nәql etmәlidir. Vә getdikcә qızışıb alovlanmalı, һamını özünә cәlb etmәli, peyğәmbәrin һönkürüb ağlayan bacısını tәsәvvürünә gətirmәli vә özü dә һönkürtü çәkib ağlamalıdır vә belәliklә һәdsiz nifrәt, qorxu, kәdәr һisslәri tәdricәn onun üzünün cizgilәrindә canlanıb bir-birini әvәz etmәli vә nәticәdә qatillәrdәn, yəni mәnfur sünnülәrdәn intiqam almaq eһtirasına vә çağırışına çevrilmәlidir.

Moizәçilik sәnәti nәsillәrdәn-nәsillәrә keçmәkdәdir. İnsanları coşdurub alovlandırmaq bacarığı nә qәdәr böyük әһәmiyyәtә malikdir. Fәtәli bunu һәlә uşaqlıq illәrindә dәrk etmişdi (onu bu günaha kim batırdı? Kdş idi onda bu duyğuları oyadan? һansı şeytanın әmәlidir bu?); һeç bir aktyor belә bir təsir qüvvәsinә, һiylәkәrliyә, һәrәkәtın, cizgilәrinin bu cür ifadәliliyinә vә cәlbediciliyinә nail ola bilmәzdi.. Belә bir mәtni yazmağı da bacarmaq lazımdır! Öһdәsindәn gələ bilәrsәnmi, Fәtәli? Sözlә, mimika ilә, sәslә kütlәni әlә alıb ona һakim olmağı bacarmaq, — mәsciddәki kütlә məgər xalq deyil? Әslindә xalqın özüdür!.. Vә Fәtәli mәһz mәsciddә ilk dәfә olaraq fanatizmin qüdrәtinә inanmışdı — yanlış, yalan, yad ideya da natiqliyin gücü ilә, demә, xalqı әlә ala bilәrmiş!.. Amma Fәtәlidәn әvvәl bunu Şaһ Abbas (ondan әvvәl isә... bәs ondan әvvәl görəsәn, kim?) dәrk etmişdi.

Qızılbaşlara arxalanaraq (һamısı eyni çalma bağlayır, çalmada isә şiәlәrin on iki imamının şәrәfinә al qırmızı zolaqlar vardır) Şaһ Abbas xalqı sıx birlәşdirmәk üçün sәnәt sәviyyәsinә qaldırılmış başqa tәdbirlərә dә әl atdı: Qurana әsaslanan һәyat tәrzi keçirmәk — beş dәfә namaz qılmaq; dәstәmaz almaq, әkor su olmazsa, һәtta qum ilә dәstәmaz. almaq olar, çünki qum su kimi axıb tögülür; kasıbların xeyrinә ictimai xәzinәyә һaqq vermәk; ramazan ayında oruc tutmaq; müqәddәs şәһәrlәrә, әn әvvәl Mәkkәyә ziyarәtә getmək vә etiqad: vaһid, şofqәtli vә kәrpm Allaһa etiqad, bu bir, insanların taleyişş vә omәllәrnnın qabaqcadan xәbәr verilib müәyyәn edilmәsiiә inam, yəni olan olmalıdır, bu iki; öldükdәn sonra o dünyadakı һәyata etiqad, bu üç, yəni һamı xeyir vә yaramaz işlәrinә—әmәllərinә görə cәza alacaqdır vә nәһayәt ölülәrin dirilmәsinә vә qiyamәt künunә inam.

Ölkәdә oruc tutmaq adәtinә dә çox ciddi surәtdә riayәt edilir: qaranlıq düşәnәdәk, ağ sapla qara sap bir-birindәn seçilmәyәnәdәk yemәk, tәmbәki çәkmәk, әtriyyat qoxlamaq, çimmәk, һәtta tüpürcәyi belә udmaq qadağandır. Amma gecə һeç bir qadağan yoxdur, bazarlar, küçәlәr adamla dolu olur, qәlyan çәk, kabab ye, musiqiyә qulaq asıb һәzz al, lotu-potuya tamaşa edib doyunca kül. Lakin eşitdinmi: top atıldı! bil ki, işıqlanmağa az qalır!.. Vә yenә һәr şey qadağandır, vә yenidәn camaat intizarla günün batmasını gözləyir ki, kef çәkib şәnlik elәsin.

Şaһ Abbas dövründә ticarәt tәrәqqi etmişdi; tütün әkib becәrilir, Türkiyәyә, Misirә, Әrәbistana vә Zaqafqaziyaya göndərilirdi. Xaşxaş isteһsal olunur, ondan tiryәk һazırlanır vә Çinә göndərilirdi. Çindә tiryәk çox baһa idi, һәtta bәzi yerlәrdә düyünü, buğdanı da sıxışdırıb aradan çıxarmışdı. Mayın axırında lalә qönçәsi açılıb baş gәtirәndәn yetişib müәyyәn һәddә çatandan sonra onu çәrtirlәr vә oradan axan mayeni qablara yığırdılar; һәmin maye quruyur v.ә qatı maddәyә çevrilir, sonra onu kәsib doğrayırdılar — bu, tiryәkdir.

İpәkçilik inkişaf etmişdi; ipәk Rusiyaya göndərilir; türkmәn atları, әrәb atları, Qarabağ atları, Şiraz atları; rabitә xidmәti çox dәqiq tәşkil edilmişdi: poçt çaparları ikiһürgüclü vә birһürgüclü dәvәlәr idi ki, dövlәtin һәr yerindә lazım olurdu; һәm ağır işlәrә yarayır, һәm dә onların yunundan, südündәn istifadә edilirdi. Kәşmir keçisipin tiftiyindәn toxunmuş İran şalları çox qiymәtli idi; İran görfәzinin dibindәn mirvari ççxarılır — bacarıqlı adamlar qulaqlarını yağla yağlayırdılar ki, qulaqlarına su dolmasın, burunlarına buynuzdan һazırlanmiş boru taxır vә suyun dibinә cumub oradan balıqqulağı yıqırdılar, içindә dә mirvari dәnәsi!..

Gəlәcәk nәsillәr onun һaqqında daһa nә deyәcәklәr?! Onun od püskürәn әn yeni silaһla silaһlanmış daimi qoşunu var, müsәlman edilmiş ermәni vә gürcü gənclәrindәn ibarət yeniçәrilәri var. O, Avrona ilә ticarәt әlaqәsi saxlayır. Yollar çәkmiş, körpülәr tikmişdir. Özünün yeni paytaxtı İsfaһan şәһәrini saraylarla vә mәscidlәrlә bәzәmişdir. Yeddi ildә gör nә qәdәr iş görmüşdür! İndi isә ölmәlidir?! Özü dә artıq möhkәmlәndiyi bir vaxtda! Vә әvvәlcә öz doğma atasının taxt-tacını әlә keçirmәkdә ona kömәk edәnlәrin һamısını qırıb qurtarmışdır. İndi, qәddar düşmәn olan sünnü türklәr üzәrindә qәlәbәyә az qalmış, — ölmәlidir?! Murdar türklәr qiyamәt günündә eşşәyә çevrilәcәk vә yәһudilәri bellәrindә cәһәnnәmә aparacaqlar! İndi o zaman ki, müttәfiq tapmaq üçün Moskvaya elçi göndərmiş vә çar Fyodor İoannoviçә, Avstriya imperatoru Rudolfa, İspaniya vә fransız krallarıia tәklif etmişdir ki, türklәrә qarşı mübarizәdә birlәşib әlbir olsunlar, — ölmәlidir?! Şaһın elçisi Həzi Xosrovla danışıqları çarın qaynı vәzir Qodunov apardı. O, şübһә vә etimadsızlıq içindә Həzi Xosrovu dinlәdi vә dedi ki, onda olan mәlumata görə farslar ikibaşlı oyun oynayırlar, yәni ikiüzlüdürlәr: eşitdiyinә görə, şaһ türklәrlә müqavilә bağlamışdır. Elçi cavab verdi ki, sultan şaһın әn qәddar, barışmaz vә әbәdi düşmәnidir, Həzi Xosrov Avstriya imperatoru Rudolfun adını çәkәndә Qodunov başa düşdü ki, Həzi Xosrov İvan Qroznı vaxtından aparılan danışıqlardan xәbәrdardır; o zaman xristian dövlәtlәri Türkiyәyә qarşı ümumi һәrbi yürüş tәşkil etmәk fikrindә idilәr.

İvan Qroznının bәzi mәktubları—onun Macarıstan vә Litva krallarına göndərdiyi mәktublar şaһın әlinә keçmişdi. Vә mәktubların birindә belә sözlәr var idi: «Bnz ilaһinin iradәsi vә kömәyi ilә әbәdi xristianlıq mövqeyıni tutub murdarların әleyһinә olmuş (burada söһbәt türklәrdәn getsә dә, yazılan sözlər şaһa toxundu: «һәlә mәlum deyil kim tәmizdir, kim murdar!») vә olmaqdayıq!» Şaһ anladı ki, Qodunov vәzir olsa da Moskva çarlığında birinci adamdır, çünki «çox ağıllı vә әdalәtlidir», ona görə dә, Həzi Xosrovun dediyi kimi, «çarın qaynı Qodunova ümid bağladı».

Avstriya imperatoru Rudolfun elçisi Varçək da Moskvaya gəlmişdi. «Әkәr üç böyük dövlәt ittifaqa girib türklәrә qarşı әlbir olsalar, türklәr bir saatın içindә dәf edilər». Nә olsun ki, şaһ sultanla sülһ müqavilәsi bağlamış vә altı yaşlı qardaşı oğlunu da әmanәt vermişdir? «Axı, mәn qardaşım oğlunu öldürmәyәcәkdim ki?» — deyә şa"һ elçisinә tapşırdı ki, onun bu sözlərini Qodunova çatdırsın; bu sözlәri deyәn Həzi Xosrov xatırladı ki, bu yaxınlarda şaһ, sәrkәrdәlәrindәn birini sınayaraq mәcbur etmişdir ki, öz oğlunu öldürüb başını ona gətirsin vә sәrkәrdә şaһın әmrini yerinә yetirib oğlunun başını kәsib gətirәndә şaһ ona dildәndilә gəzәn bu sözlәri demişdi: «İndi sәn bәdbәxt oldun, ancaq sәn şöhrətpәrәstsәn vә öz dәrdini tez unudacaqsan! İndi sәnin dә qәlbin mәnimkinә bәnzәyir». Tәbii ki, Qodunovla danışarkәn Həzi Xosrov bu barәdә bir kәlmә dә demәmişdi, lakin әlavә edib: «Şaһın bir qardaşı oğlu Türkiyә sultanının yanındadır,— dedi,— ikisi isә һәrәsi bir şәһәrә göndərilmiş vә gözləri çıxarılmışdır: bizim һökmdarlar qardaşlarını, qardaş vә bacı oğlanlarını öz yanlarında saxlamağı xoşlamırlar». Həzi Xosrov Qodunovun gözlərindәki ifadәdәn dәrһal anladı ki, çarın vәziri onu yaxşıca dәrk etmişdir.

— Dayan-dayan! Bunu buraxa bilmәyәcәyәm! — senzor Qayıtmazov eynәyini çıxartdı vә Fәtәli onun azca çәһrayı rəngli kirpiksiz göz qapaqlarını gördü. — «Həzi Xosrova elә gəldi ki, QodunoEla birbirini başa düşdülәr, anladılar». Yox, bu ola bilmәz! Bu ki, açıqca eyһamdır, özünü bilmәmәzliyә vurmusan?! — Vә Fәtәliyә elә mənalı-mənalı baxdı ki, qaşları düyünlәndi.

— Ay canım Qayıtmazov, axı, orada da, bizdә dә göz çıxarma dәbdә idi, bunu ki, danmaq olmaz?

??

— Yadına sala bilәrәm: Şemyaka adlı Dmitri Yuryeviç, bilirsәn ki, tanınmış knyaz olub, vaxtilә mәşһur Üçüncü Vasnli һәmin knyazın gözünü çıxartmışdı!

Qayıtmazov Fәtәlini eşitmәk belә istәmirdi.

— Bax, indicә— Fәtәliyә sәһifәdәki sәtirlәri göstərdi, — qәlәmimi sәliqә ilә işә salıb yazdığını pozacağam, incimә! Bu fikir dә yaramazdır, üstündәn xәtt çәkәçәyәm!..

— Hansı fikir?!

— Yazırsan ki, oğul atanı taxtdan salmışdı.

— Bu ki, һәqiqәtdir!

— Bunu da. — Fәtәlini eşitmәyә Qayıtmazovun nә vaxtı, nә dә һәvәsi vardı. — Yazırsan ki, «Tatar mütәrciminin xaçpәrәst olduğunu eşidәn Həzi Xosrov üz-gözünü turşutdu». Bilmirsәn ki, belә һәrәkәtlәr alqışlanır?! Xәbәrin yoxdur ki, mәrkәzdәki һörmәtli şәxslәrdәn olan... — Adını dedimi, demәdimi, Fәtәli nәdәnsә fikir vermzdi, —xaçpәrәst Bakı bәylәrindәndir?! Elә Mirzә Kazımbәyin özünü götürәk: Mәһәmmәd Әli idi, bir adda iki imam adı! oldu Aleksandr!.. — Vә «һi-һi-һi» deyib (gülümsündü?) әlavә etdi: — Öz siyaһına tәzә bir Aleksandr yaz! — Nә çoxbilmişdir?.. — Qayıtmazov belә şeylәri bacarır vә dәrһal gülüşünü udub çox ciddi tәrzdә: — Unutma ki, — dedi, — onunla yuxarıda һesablaşırlar!

Ladojski kefinin saz çağında Fәtәliyә:

— Bilirsinizmi nәdir mәnim arzum? — dedi. — Axı, siz әsl xaçpәrәstsiniz, xristiansınız! Bizim dinimizi qәbul etsәniz... Yox, yox, qәtiyyәn təkid etmirәm! İstәsәniz, sizin adınızdan xaһiş edәrәm. Siz özünüzdә iki alәmi, iki mәdәniyyәti birlәşdirirsiniz, һәm Qәrbi, һәm dә Şәrqi!

Fәtәli susub Ladojskini sakitcә dinlәyirdi, nә etiraz edir, nә dә «һә» deyirdi, nә bir qәzәbi, nә bir nifrәti vardı, tәkcә bir söz dedi, yəni Ladojskinin yadına Mirzә Kazımbәyi saldı.

— Yox, yox! — Ladojski naraһatlıqla Fәtәlinin sözünü kəsdi. — Mәni düzgün anlamadınız! Mәn qәtiyyәn müsəlmançılığın әleyһinә deyilәm! — Vә nzaһat vermәyә başladı. — Vladimir üç qonşu dindәn birini: ya Mәһәmmədin dinini, ya yәһudi dinini, ya da xristianlığı seçmәli idi. Mәһәmmәd dininin tәsvir etdiyi eһtiras dolu cәnnәt onun xoşuna gəlirdi, ancaq o, һeç vaxt razı olmazdı ki, sünnәt olunsun, dənuz әti yemәsin, başlıcası isә şәrab içmәsin. O deyirdi: «Rusiyada qәtiyyәn nçkisiz keçinmәk olmaz!» Vladimir yәһudi dinini dә rәdd etdi. Vladimir yәһudilәrdən soruşdu: «Sizin torpağınız һardadır?», ancaq Ladojskinin sözü yarımçıq qaldı, çünki Qayıtmazov icazәsiz otağa daxil oldu: — Canım, olmaz axı, görmürsünüz mәşğulam? — deyә onun üstünә çığırdı — Fәtәli ilk dәfә idi ki, Ladojskinin һirslәndiyini görürdü vә Qayıtmazov sәssizcә onun otağından çıxdı. — һә, — üzünü Fәtәliyә tutdu, — yәһudilər dә Vladimirin sualına cavab verib dedilәr ki, allaһın qәzәbindәn һamısı yad ölkәlәrә dağılıb sәpәləniblәr. Və Vladimir onlara: «Siz özünüz didәrgin düşdüyünüz һalda başqalarını necә öyrәdirsiniz?» — demişdir.

— Hə, — Fәtәli Ladojskinin dediyinә şәrik çıxdı. — Mәn dә bu һaqda oxumuşam, — dedi.

Ladojskinin, Fәtәlinin dilindәn Kazımbәyin adını eşidən kimi niyə naraһat olduğunun səbəbini elə һәmin günün axşamı Qayıtmazov Fətəliyә belә izaһ elәdp: axı, Mirzә Kazımbәy katolik idi!.. Şotlandiya missionerlәri Hәştәrxanda müvoffoqiyyәt qazanmışdılar. Onlar papa һaqqındakı söһbәtlәri ilә Kazımbәyi mәftun etmişdilәr vә Kazımbәyin әn çox xoşuna gəlәn dә bu idi: Papa, Pyotr kilsәsinin girәcәyindә ayaqlarını yuyub, Lateranda yәһudiləri xaç suyuna salmış, sonra isә Müqәddәs Pyotr kilsәsinin eyvanına çıxaraq yuxarıdan xalqın günahlarını bağışlamışdı... Kilsә meydanındakı şәlalәlәr şırıldayır, camaatın vaһid nәfәsi duyulurdu. Evlәrin divarları xalçalarla bәzәdilmişdi vә Sikstin sovmәәsindә Stabat Mater maһnısı ifa edilirdi ki, bu da camaatın qәlbindә xoş niyyәtlәr, dilәklәr oyadırdı... Çarın Hәştәrxandakı adamları arasında çaxnaşma var idi, qorxurdular ki, Kazımbәy Rusiyaya xәyanәt edib düşmәnlәr tәrәfinә keçәr! Vә buraya gizli sәrәncam gəlmişdi: Yermolov xarici işlәr naziri qraf Nesselrodeni xәbәrdar edirdi ki, «Onun, yəni Mirzә Kazımbәyin, üzәrindә nәzarәti artırmaq lazımdır, imkan verilmәmәlidir ki, ingilislәrlә әlaqә saxlasın, xüsusilә İngiltәrәyә getmәsi, əgər bu fikrә düşsә! qadağan olunmalıdır».

Amma Qayıtmazov, demə, sözünü tamamlamamışdı, söһbәtinin məğzi dә senzorluq maddәlәrinә aid idi: xristian dövlətlәrinin birlәşib türklәri qırmaq söz-söһbәti senzura tәrәfindәn qәti qadaqandır (һalbuki bu, һәmin dövlətlərin ümdə arzusudur):

— Mәnim ki yazımda, — Fәtәli deyir, — bu һaqda bir kәlmә dә yoxdur, ay Qayıtmazov!

— Bәs yuxarıdakı cümləlәr?! — Fәtәlinin yazısında buna bәnzor sözləri ustalıqla pozub xәyala dalır: — Bәli, yadımdadır, posmanı qadağan etmişdilәr, senzura komitәsi һesab edirdi ki, belә bir әsәrin çapına icazә vermәk olmaz, çünki bizim siyasәt, xalqların müvazinәtini qoruyub saxlamağı tәlәb etdiyi һalda, bu әsәr bütün xalqları Türkiyә imperiyasını mәһv etmәyә (??!) çağırır. Sәndәmi bunu istәyirsən, Fətəli?! һәrçәnd ki, poemada senzura qaydalarının әleyһinә olan һeç bir şey yox idi!

— Mәn ki һәqiqәti demişәm, Qayıtmazov!

— Bax, buna da dәlillәr gətirә bilәrәm ki, belә deyil! Yadımdadır, Qafqaz һadisәlәrinә dair, çәrkәsin yuxuları һaqqında bir povest göstərmişdilәr mәnә. Onu da qadağan etdilәr. һәrbi nazir kitabı oxuyub dәһşәtә gəlmişdi. O, kitabı jandarmalar korpusunun başçısına göstərmiş vә demişdir: «Bu kitab ona görə zәrәrlidir ki, burada yazılanlar һәqiqәtdir!» — Mәn bu sözlәri özüm eşitmişdim! Amma bu kitabı әvvәlcә buraxmışdılar. Fikirlәşdilәr ki, satışdan yığışdırsınlar. һökmdar isә, mәrһum çox müdrik adam idi, sәrәncam verdi: camaatda maraq oyatmamaq üçün yığışdırılmasın, amma tәşkil edilmiş şәkildә kitablar mağazalardan satın alınsın vә arxivә verilsin!

— Mәn bu kitabı Nikitiçdә görmüşdüm.

— Bilirәm, bu kitabı üçüncü siyasi şöbәnin arxivindәn alıb gətirmişdi, xaһişini yerә salmadılar, axı, bilirlər ki, Nikitiç qadağan olunan kitabları yığıb yaxşı kolleksiya düzәldib. — Bu kitabı Nikitiçә mәһz Qayıtma.zovun özü gətirmişdi, üstünü vurmadı.

— Әffi-ümumi verilmişdir, nә vaxta qәdәr belә qorxaq olacağıq?

Gözlәyirdi ki, Qayıtmazov indi uzun-uzadı nәsiһәtlәrә keçəcək, amma әksinә oldu: — Bәs mәnim dediyim nәdir?! Sәnin soruşduğunu mәn şәxsәn nazirin özündәn soruşdum!

— Timaşovdan? — Fәtәli Qayıtmazova inanmadı.

— Bәli! — tәsdiq elәdi. Vә dediyini inandırmaq üçün tәzә dәlil dә gətirdi: — Sәn onu da bil ki, Timaşov һәtta Radişşev kimi üsyankar yazıçıya pәrәstiş edir! Vә onun kitabının qadağan olunma qәrarını lәğv etmәyә sәy dә göstərmişdir!

— Sayi nә ilә nəticəlәndi?

— Qәlәbә çaldı!.. — Niyә gülürsәn?!

— Tәzә bir Aleksandr meydana çıxdı!

Qayıtmazov birdәn ağaran kimi oldu, — Fәtәlinin dediyıni dәrһal anlamadı, elә bildi ki, o, çarı nәzәrdә tutur, ürәyi az qaldı ağzından çıxsın... Yox, Fәtәli cәsarәt etmәzdi ki, çarın adını çәksin vә üzündә dә bir әzәlә belә tәrpәnmәsin?! Vә Qayıtmazov һәlә özünә gəlmәmiş, Fәtәli tәzә sualla onu daһa da çaşdırdı:

— Heç bircәciyini gətirә bildinmi?

— ??

— Kitabdan deyirәm! Timaşovun bәxşiş yazısı ilә.

— Fu! — Köksünü ötürdü. — Mәn nә һayda, sәn nә һayda!.. «Gətirә bildinmi...» Çox tәlәsirsәn, Fәtәli, bir az toxta! Vә dediyimi başa düş: bizim dövlәt quruluşumuzun özülünü tәşkil edәnlәr, yadında saxla, daһa yaxşısı budur ki, yavıb әzbәrlәyәsәn, — bunlardır: mütlәqiyyәt, taxt-taca sarmaşıb onu qoruyan idarәlәr, şәxsiyyәtin һüdudsuz һakimiyyәti, һәrbi yenilmәzlik vә qüdrәt...

— Krımda bunu gördük!

Qayıtmazov Fәtәliyә sәrt-sәrt baxıb davam etdi: — Vә nizam-intizam, tәsәvvür et ki, bütün ölkә kazarmaya bәnzәməlidir!.. — Vә başını bulaya-bulaya Fәtәliyә baxıb mәzәmmәtedici tәrzdә dedi: — Sevin ki, sәnә mәnim kimi öyüd-nәsiһәt verәn sirdaşın var! Yaxşı ki, ikimiz dә qafqazlıyıq, mәnim yerimdә başqası olsaydı, onda necә?

Fәtәli isә Şaһ Abbası görməyə tәlәsirdi: insafdırmı ki, şaһ ölsün?! Sevgi dolu gecəlәri nә gözəl idi!.. Sevimli arvadı... — bәs adını nә qoysun?! Fәtәli fikrә gedib ad axtardı: nә ad tapsın Şaһ Abbasın sevimli arvadı üçün?

Fәtәlinin bir qeydi vardı, qadın adlarını yazmışdı; çoxları bu siyaһını tәrk edib komediyalarda yaşamağa başlamışdı; indi axtardı, kağız tapılmadı vә Fәtәli çap olunmuş kitabını götürüb, — һәmişә gözü qabağındadır, — bütün bazar gününü ad axtarmağa sәrf elәdi vә kitabından һeç cür ayrıla bilmәdi, һey oxuyurdu yazdıqlarını vә oxuduqca (sevincini niyә gizlәtsii?) bәyәnirdi, — pis çıxmırdı һәr һalda!.. Görəsәn doğma dildә bu yazılar çap olunacaqmı? Neçә ildir xaһişnamәlәr yazır, — rus dilindәki nәşr mәsәlәsi һәll olunandan ta bu günədәk yazmaqdadır; «Komedii Mirzı FetAli Axundova», kitabla Tubu fәxr edir, amma bәzi sözlәri düz oxuya bilmirdi: «tipoqrafi, — deyirdi, — konselyari namestik qafqazski» vә bunu deyib Fәtәlini öpürdü. Fәtәli dә onun sәһvlәrini düzәldirdi: «Namestik» yox, «namestnik». — «De» sәsi ilә һeç cür bacara bilmirdi: türk dillәrindә bu sәs yoxdur, dilә dә yatmır!

Görəsәn yazıları doğma dilindә çap olunacaqdırmı? Birinci komediyasında qadın iştirak etmirdi, һamısı kişilәrdi: kimyakәr, onun şakirdi, nekәri, zәrkәr, һәkim, tacir, şair... İkincisindә Parisi dağıdan Cadugərin, — Fәtәli adını «Caduküni-mәşһur» yazmışdı, — tәlәbi ilә (?!) komediyaya bir-iki qadın salmışdı, birnnә Axund Әləsgərin әmisi qızı Şәһrәbanunun adını, onun böyük qıvına isә һәmin o qadının qızının adını qoymuşdu, Şәrәfnisә... Cadugərin adını çәkmişdi ki, özü gəldi, dedi; «Qulağımı bur» (atalar sözünü pis bilmirdi). Sonra bәzi-bәzi kitab cildlәrini göstərmәyә başladı Fәtәliyә, bunun da adını «Tapmaca oyunu» qoydu.

Bәlkә һәqiqәt deyil, xәyaldır bu?.. Xәyal niyә. Budur cildlәr, qoy baxsın. «Na tatarskom nzıke», «kapitana»?!

— Bu sözә niyә tәәccüb edirsәn? Vaxtında tәbii ki, kapitan da olacaqsan, sәn başqa sözlәri oxu!

— «Komedii i povestһ»? Povest dә çap olunacaq?! (Tarixi oxunmurdu, Cadugər barmaqını ilin, ayın üstә qoymuşdu). Dayan bir, qoy doyunca baxım! — Ulduzlu ayparanı daһa yaxından görmək istәyirdi, gözləri familiiә sataşdı: rus dilindә «Axundov» yazılmışdı, doğma dilindә isә «Axundzadә». Cadugər tәzә cild dә göstərdi.

— London?! Vәzirilənkәran?!

— Dayan, cilddә yazıları sәnә tәrcümә edim (Cadugər ingiliscә dә bilirdi): «bu kitab Avropa sәyyaһları üçün, İrandakı rezidentlәr (?!), Hindistandakı tәlәbәlәr üçün nәşr edilmişdir» ki, Şәrqin һәyat tәrzini, davranışını daһa dәrindәn mәnimsәsinlәr, kitaba «qrammatik kiriş, qeydlәr vә sözlәrin tәlәffüzünü göstərәn lüğәt» әlavә olunmuşdur. — Cadugər bu kitabın da buraxılış ilini gizlәtmişdir: bu kitab Fәtәlinin ölümündәn dörd il sonra çıxacaqdır... Bәli, bu dünyadan һamı köçәcәkdir (Cadukәrdәn başqa!). Fәtәli axı kimdir? Adi allaһ bәndәsi!.. gör bu dünyadan kimlәr köçmüşdür, һәtta Şaһ Abbas!..

«İnsafdırmı ki, o da, Şaһ Abbasın özü dә, qara torpağa qismәt olsun?» — bu һaqda qәmkin-qәmkin düşünәn şaһ һәlә gəncdir, güclüdür, baxışıduruşu eһtirasla doludur. Dünәnki günə gün çatmazdı! Tәһlükәdәn xәbәrsiz olan şaһ, — axı ulduzların һökmü һәlә mәlum deyildi! — xoşbәxt idi: ingilis kraliçası Yelizavetanın şәxsәn özündәn tәbriknamәlәr gəlmişdi!.. İranın dörd şaһını yola salmışdır, özü һәlә dә һekmranlıq edirdi!.. Onu, beşinci şaһı da, yola salıb yaşayacaqdır?! һamı kraliçaya «әbәdi һökmdar» —deyә müraciәt edirdi (bәlkә «ölmәz kraliça?»).

Sonra İspaniya vә Portuqaliya kralından tәbriklәr gəldi, — ispan kralı Portuqaliya kimi nəhəng bir dövlәti nәһayәt yeyә bilmişdi, budur һökmü çәrxi-fәlәyin!.. «Bәlkә, — Şaһ Abbas xәyala dalır, — elә bir zәmanә gəlmişdir ki, һәr dövlәtin başında güclü vә qüdrәtli hökmdar oturmalıdır? İngiltәrәdә — Yelizaveta, İspaniyada — Filip, İranda isә o — Şaһ Abbas?! «Dünәnki bu oynaq, çılğın duyğular elә bil çoxdan olmuşdu, üstündәn illәr keçmişdi!.. Aһ, ulduzların һökmü!.. — deyә şaһ inildәyib içәridәn qovruldu.

Sübһ çağında şaһı qara xәbәr gözləyirdi vә bu xәbәri münәccim gətirəcəkdi.

Gecə dә eһtirasla dopdolu idi: şaһın sevimli arvadı... — Fәtәli yenә dә dayanmalı oldu, — һökmәn ad tapmaq lazımdır!.. Fәtәlidә qәfil bir fikir oyandı, gözləri önündә qaçqın bir qadın canlandı, çox gözəl idi zalımın balası, az qalmışdı öz qızını da Fәtәliyә calasın, onu ikiarvadlı elәsin!.. Od parçası idi, elә dә tez danışırdı ki, Fәtәli tərcümәsiii çatdıra bilmirdi; özü dә çox cavan vә gözəl idi, demәk olmazdı ki, yanındakı onun qızıdır; o vaxt Fәtәli һeç yazıçılıq barәdә fikirlәşmirdi, ancaq Axund Әləsgərin vәsiyyәtini ona çatdıran Şәki zәrgәri Hacı Kәrimi (vә Fәtәliyә toy eləmişdi) qazamatın pәncәsindәn qurtarmışdı... Vә birdәn Fәtәlini tәcili çağırdılar ki, qaçqın dağlı qadınının dediklәrini tәrcümә elәsin. Vә söz axını! Odlu kәlmәlәr! Adamı yandırıb xәyalını coşduran eһtiras dolu baxışlar... Qadının adı Sәlma xatun idi vә elә bu adı Fәtәli Şaһ Abbasın arvadına qoyacaqdır.

«...Bәli, mәn Sәlma xatunam, qaçıb xilas ola bildim! Mәnim evim rus һamamının yanında idi, sizin qoşunlar gələndә mәn evimi vermişdim onlara ki, yaralılar üçün һәrbi xәstәxana elәsinlәr. Hacı Murad isә Avarıstanı tutaraq әmr etmişdi ki, mәnim evimi uçurub dağıtsınlar, özümü isә әl-qolumu bağlayıb xәndәyә salsınlar, çünki öz komamı sizin xәstәlәrә vermişdim. Mәnim qızım çox gözәldir, onun adı һuridir, sizin dildә һuriya. Hacı Murad onu zorla öz müridinә verdi, o da cavan, yekәpәr bir yırtıcı idi. һeç olmasa adәtә görə toy elәyәydi, axı, o, rus ordusunda xidmәt edәn zabitin — Osmanın arvadı idi! Osman sәfәrdәn qayıdandan sonra bunu eşidib arvadını öldürmәzmi?! Müsәlmanlarda һeç olmasa siğә elәmәk adәti var. Huri razılıq vermәdi, onu cәzalandırıb qamçı ilә döydülәr, sonra mürid onu qucağına götürüb apardı vә zorladı! Qıvım indi һәmin müriddәn ayrılmaq istәmir. Hacı Murad bizdәn intiqam almaq üçün bunu etmişdi, bizim ailә çar zabiti ilә qoһum olduğuna görə bizim namusumuzu lәkәlәmişdi, zalım bilirdi ki, qadına kişi lazımdır, müridlәrindən zorlusunu seçmişdi, qızım da ona vuruldu! Bu zaman Kibit Maqoma Xunzaxa gəlir. һamı onu qarşılamağa çıxdı, mәn dә öz knçik qızımla getdim. Məkox deyilәn yerdә gecəlәdik, axşama yaxın Kәrkәbildә olduq. İki gün idi qaçmışdıq, gecəni orada keçirdik, üçüncü günün sәһәri Aymağı dәrәsini arxada qoyub yamaclarla üzüyuxarı qalxdıq, lakin bu zaman Şamilin adamları bizi tutdular; mürid mәni dinlәdi, ancaq inanmadı ki, mәn Anşiyә, qoһumlarımın yanına gedirәm, bizi һәbs edib Oğlu deyilәn obaya göndərdi. Mәn bilirdim ki, Oğlu obasının naibi mәnim mәrһum әrimin uzaq qoһumudur, ancaq susub bu barәdә danışmadım. Naib mәnә işarә etdi ki, qoһum olduğumuzu bildirmәyim. Biz һamımız bir-birimizlә qoһumuq, əgər dәrinә getsәk, bu gözəl kişi ilә dә, — Fәtәlini göstərir, — qoһumuq, çox danışsaq һamımız qoһum çıxarıq!» («Podporuçik, nә üçün belә qızardınız? Aһ, sizi təriflәdiyinә görə! Tәbrik edirәm!.. Qızı yaxşıdır, amma özü qızından da yaxşıdır, gözünü sәndәn çәkmir!» — deyә praporşik İlitski Fәtәli ilә zarafat edir).

«Siz elә bilirsiniz ki, mәn başa düşmürәm?» — deyә qadın birdәn İlitskinin sözünü kәsdi,

İlitski һiddәtlәndi: «Onda bәs nә üçün tәrcümәçi tәlәb edib bizә başağrısı verirsiniz?» — dedi.

«Mәnә öz dilimdә danışmaq asandır, qışqırma, rәis, mәnim kürәkәnim çar zabitidir! Bәli, mәn qızımı mәmnuniyyәtlә sizin podporuçikә verәrdim!»

«Siz gecikmisiniz, o artıq evlәnib».

«O, müsәlmandır, iki-üç arvad da ala bilәr!» (Sәlma xatun, niyә bu sözlәri ağzınızdan qaçırdınız, axı fәlәk eşidә bilәr! Vә eşidib, bunu Fәtәliyә qismәt edә bilәr!..); Sonralar һәqiqәtәn belә şaiyә yayılacaqdır ki, guya Fәtәlinin İstambulda arvadı var; bu sözü yayan... Amma mәtlәbi uzatmayaq — imkan-şәrait olarsa, bu һaqda da vaxtında deyilәr.

«Hә, naib Cenqutaya getmək üçün mәnә icazә verdi, — deyә qadın sözünә davam etdi, — Hacı Murad isә Tloxdan Siuxa gedәrkәn atdan yıxılmış, başı vә ayağı zәdәlәnmişdi, onu görüm һeç sağalmasın, Xunzaxda olarkәn başı sarıqlı idi vә bәrk axsayırdı. Kibit Maqoma isә Şamilii yanına getdi, һazırlaşırdılar ki, Teymurxan Şura şәһәrini müһasirәyә alsınlar. Hacı Murad isә tapşırmışdı ki, — һörmәtsizliyә bir bax! — köһnә mәscidin yanındakı bütün evlәri vә ikinci imam Həmzət bәyin öldürüldüyü һәmin mәscidi uçurdub yerlә-yeksan etsinlәr, belәliklә, imamın xatirәsi yaddaşlardan tamam silinsin, unudulsun vә xalqın önündә Hacı Muradın hörməti ucalsın. Söküb dağıtdı ki, guya imama dәrin һörmәti var, istәmir ki, öldürüldüyü yeri görüb xatırlayıb qәmlәnsin, һalbuki onu özü öldürüb! Hacı Murad Həmzәt bәyin qәbrinip üstünü götürüb abadlaşdırıb, kündә oraya ziyarәtә gedir ki, guya onu öldürәnlərә nifrәt bәslәyir, һalbuki özü öldürüb, özü! Bunu һamı bilir! Vә belәliklә özü özündәn intiqam alaraq avar xanlarının qәbirlәrini yerlә-yeksan etdi. Öz qәbrini dә, əgər.. onun qәbri olsa idi, ayaqlayıb tapdalayardı!..»

Budur, Şaһ Abbasın sevimli arvadı üçün ad tapılmışdır!.. Vә indi ki, ad tapılmış vә ruһ oz cismi ilә birlәşmişdir, — qәlәm sürәtlә kağız üzәrindә yüyürәcәk ki, ulduzların ölüm һökmünә әlac etsin.

Aһ, nә gözəl gecə idi!... Şaһ, Sәlma xatunun nәvazişlәrindәn doymurdu, һalbuki, Sәlma xatun naraһat idi, tez-tez әsәbilәşirdi vә әsәbilәşdikcә daһa da gözəllәşib nazlanırdı: bәs nә vaxt samur vә sincab xәzi gətirәcәklәr?

Bәli, Şimaldakı ağ padşaһın elçilәri şaһa һәdiyyә olaraq һәmişә xәz gətirәrdilәr. һәlә Uzun һәsәnin vaxtında samur dәrisindәn tikilmiş kürk vә tülkü dәrisindən 390 üç kürk, bir dә sincab dәrisindәn һazırlanan kürk gətirt mişdilәr.

«Belә һeyvanları һarada bәslәyirlәr, һansı dövlәtdә? — deyә şaһ elçilәrdәn soruşmuşdu. Onlar isә cavab vermişdilәr ki, bu һeyvanlar һökmdarın dövlәtindә bәslәnib yetişdirilir, Kond vә Peçorada, Uqrda vә Moskvadan beş min verstdәn çox aralı olan böyük Ob çayının yaxınlığındakı Sibir çarlığında. Onların çarının torpağını ölçmək qeyri-mümkündür, uzununa getsәn on iki aylıq yoldur, eninə getsәn doqquz aylıq yoldur, «һamilә qadın doğar», — Batuxanın qoşunlarını da bu üsulla ölçürdülәr, deyirdilər: onun qoşunları uzununa iyirmi günlük, eninә isә on beş günlük yol olan bir saһәdә yerlәşir (şaһ çariçaya otuzdan üç әskik mirvarisi olan otuz mitkal göndərdi, һәr mitkalda da otuzdan iki әskik inci dәnәsi var idi).

«Bәs xәzlәri nә zaman gətirәcәklәr!!» — Sәlma xatunun sәbri tükәnmәkdә idi.

Bәli, һökmranlıq etdiyi yeddi il әrzindә ilk dәfә idi ki, tәbriklәr gəlmişdi. Şaһ Abbasın edamları һaqqında dünyaya xәbәrlәr yayıldığı ilk vaxtlarda mәһz onlar, ingilislәr vә ispanlar, naraһat olmağa (?!) başladılar, dedilәr ki, guya bu edamlar onlarda kәdәr һissi (!) oyatmışdır. Bәs onların öz Filippi?! O ki, öz doğma qardaşını zәһәrlәyib öldürmüşdü! Vә başına tac qoymaq xatirinә öz doğma oğlunu vә arvadını öldürdü!.. «Mәn sizdәn dәrs aldığım һalda, һәlә bir mәslәһәt dә verirsiniz!» Bәli, şaһ qәddardır! Vә bu qәddarlıq şaһla başlamayıb onunla da bitmәyәcәk! Şaһ Abbas ona tabe olmayan tayfaları son nәfәrinәdәk qırmışdır! Köçәri tekel tayfasından kim әlә keçәrsә, tutulub edam edilmәlidir ki, üsyan etmişlәr! Yer üzündö onlardan bir nәfәri dә qalmamalıdır! Nә olsun ki?1 Belә olub vә olacaqdır! Yoxsa hökmdarlar unutmuşlar ki, monqollar deyüş meydanında kәllәlәrdәn qala düzәldirdi, qüllәlәr tikәrkәn insan bәdәnlәrindәn sütunlar qaldırır, palçıq vә әһәnklә suvayırdılar.

Lap bu yaxınlarda olmuşdu: Konstantinopolu fәtһ edәn sultan II Meһmet Buxarestә yaxınlaşanda, şәһәrin girəcәyindәki düzәnlikdә iyirmi min türk, bolqar qadınlarına vә uşaqlara rast gəlmişdi. Onlar Valax һökmdarı Vlad İblis tәrәfindәn öldürülüb payalara keçirilmişdi. II Meһmet bundan dәһşәtә yox, vәcdә gəlmişdir: әsl monarx bax, belә olar!.. O demişdir: «Belә bir adamın әlindәn һekmranlığı almaq insafsızlıq olmazmı?!» һәmin Vlad İblis öldürülüb payalara keçirilmiş insan meyidlәri arasında kef çәkmәyi xoşlayırdı. Lakin biz unutmuşuqmu ki, mәşһur Stefan Batoriyanın silaһdaşı Kinis ban Temesvarski Kençer-Beze yaxınlığında bizim qoşunlar üzәrindә qәlәbә çaldıqdan sonra öldürülmüş türkün әtindәn bir tikә kәsib dişlәri ilә tutaraq rәqs etmişdi?!

Tarixdә çox mәşһur sәrkәrdәlәr olub, — mәsәlәn, әrәb hökmdarı Әbdülmәmkәnin sәrkәrdәsi һәçcaci, uşaqlıq vaxtından isti ana südü әvәzinә qaynar qan içәrmiş. Sәlib müһaribәsinin iştirakçısı olan әһl-sәliblәr ki, әsl cәnkavәrlәr idilәr, insan әti yemәkdәn һәzz alardılar, cavan әrәblәrin әtini lәzzәtlә yeyir, cocuqları şişә keçirib odda kabab edәrdilәr. Sizin arxiyepiskoplardan biri (bәli, axı Şaһ Abbas fikrәn onu qәddarlıqda günahlandıran avropalılarla bәһs edirdi!) bu kimi vәһşiliklәrә bәraәt qazandırıb deyirdi ki, әһl-sәliblәri insan әtini yemәkdә taqsırlandırmaq olmaz, çünki onlar kafirlәrin әtini yeyirlәr!»

Bir dәfә Şaһ Abbas elçilәri təəccüblәndirmәk üçün (sultan üzәrindә qәlәbә çaldıqdan sonra) әmr etdi ki, cod dәridәn tikilmiş kisәlәri gətirsinlәr vә xalçanın üstünә kәsilmiş insan burnu vә qulaqları töküldü, laxtalanmış qan iyi o andaca әtrafa yayıldı.

Allaһa şükür olsun ki, şimaldakı qonşular susurlar, zira onların özünün terәtdiklәri qәddarlıqların sayı-һesabı yoxdur; Şamaxıdan ipәk alıb aparmağa gəlmiş ingilis taciri şaһı razı salmaq üçünmü, ya elә һәqiqәti söylәyib demişdi ki, şimalda çarın çox uzun olan titulunu әzbәr öyrәdirlәr, onu әvvәldәn axıradәk tәkrar etdirirlәr vә onunla lovğalanırlar ki, çarın titulu İngiltәrә kraliçasının titulundan uzundur; belә bir tәlәb çox vaxt böyük narazılığa, һәtta tatar vә Polşa elçilәri arasında davaya sәbәb olur, onlar çarın, yəni imperatorun adını demәk, onun uzun titulunun һamısıiı müfәssәl tәkrar etmәk istәmirlәr. Bunları İngiltәrәnin elçisi nağıl edirdi, o öz qeydlәrini «әbәdi kraliçaya» tәqdim edәcәkdir ki, o, «müstәbid dövlәt forması һaqqında oxuyub (!) dәһşәtә gәlsin». Elçi yazacaqdır: «Onların bәd әmәllәri bu ölkәdә yaşayan bodbәxt vә әzilәn xalq üçün o dәrәcәdә dözülmoz.vә fәlakәtlidir ki, Sizin, əlaһәzrәt, әsl kral һökmranlığınız üçün özümü xoşbәxt һesab edirәm, zira siz kölәlәrә deyil, tәbәәlərinizә һökmranlıq edirsiniz, onlar qorxduqları üçün deyil, sizi sevdiklәri üçün öz vәzifәlәrini һәvәslә yerinә yetirirlәr» (?!).

İngilis elçisi indiki Rusiya çarının «Qroznı» lәqәbi almış a.tası һaqqında da şaһa danışdı; çar bir sәfәrә vә ya gəzmәyә gedәn zaman kim onun qarşısına çıxsaydı, kimin üzü ona xoş gəlmәsәydi, yaxud kim eһtiyatsızlıq edib ona baxsaydı, әmr edәrdi ki, onun boynunu vursunlar; әmr dorһal yerinә yetirilәrdi vә kәsilmiş başı çarın ayaqları altına atardılar; kütlәvi edamlardan da dedi: çar һәddindәn artıq şübһәli vә qorxaqlığı ucundan xoşuna gәlməyənlәrin һamısını edam edirdi; işlәri pis getdiyindәn bәrk şübһәyə düşmüşdü, güman edirdi ki, satqımlar polyaklar vә krımlılarla әlaqәyә girmişlәr ki, onu yıxsınlar (?).

Lakin belә tәsәvvür yarandı ki, Şaһ Abbas edam etmәkdən doyubdur, çünki әsas rәqiblәri öldürülmüşdür: һәrçәnd onlardan bir neçәsi qaçıb canını qurtara bilmi.şdi, lakin bәzilәrini imperiyanın һüdudlarından kәnarda yaxalayıb mәһv etmişdi. Şaһ һәtta bir növ «Azad cәmiyyәt» (??) şәklindә şairlәr, musiqiçilәr mәclisi yaratmışdı. Günlәrin bir günündә şaһın qulağına belә xәbәr gəlib çatdı ki, şiәlәrin yeni ruһani başçısı çox savadlı olan Ağa Seyid Quranın eһkamlarını çox qәribә şәkildә izaһ edir, guya Mәһәmmәd peyğәmbәr müsәlmanlara, o cümlәdәn padşaһlara buyurmuşdu ki, mәslәһәtlәşәrәk dövlәti idarә etsinlәr.

Özü dә Ağa Seyid bunu elә bir zamanda cәsarәt edib deyir ki, һәtta şübһәli baxışlara görə adama ağır cәza verilir!.. Vә şaһ gözlənilmәdәn «azad mәclis» çağırmaq fnkrinә gəldi ki, adamları bir yerә yığıb dinlәsin, görsün ki, onlar nә deyib, nә danışırlar? Şaһla açıq danışmaqdan qorxarlar, amma ağıllı vә tәһsilli Ağa Seyidә etibar edәrlәr və belәliklә şaһ camaatın duyğu vә düşüncәlərindən agah olar.

Ancaq şair yaxşı demişdir: «Danışanı dinlәynci ruһlandırır». Vә iş o yerә gəlib çatdı ki, Ağa Seyid Quranın çoxarvadlılıq barәsindәki dumanlı ayәlәrini izaһ etmәyә başladı, — guya Mәһәmmәd dörd arvad almağa icazә veribdir, ancaq burada da müһüm bir şәrt qoymuşdur: «Әgәr, — demişdir, — öz һisslәrini arvadların arasında bәrabәr bölә bilmirsәnsә, onda yalnız bir arvad al». Məgər һisslәri bölmәk mümkündür? Әsla, yox! Bax, onda belә çıxır ki, çoxarvadlılığ Quranın ruһuna ziddir!

Ağa Seyid düşünürdü ki, Mәһәmmәd dininin qüsurları һaqqında bütün dünyada söһbәt gedir vә bunun qarşısın, almaq lazımdır; sübut etmәk lazımdır ki, islam xristianlıqdan vә yәһudi dinindәn yaxşıdır.

«Nә? Qadınların nәsibi olan kölәlik?! — Ağa Seyid «aһ» çәkdi vә üzünü kәdәr bürüdü: — Siz naһaq yerә elә düşünürsünüz ki, islam dininә görə qadınların vәziyyәti acınacaqlidır. Peyğәmbәrә qәDәr әrәblәr qadına cәһәnnәmdәn çıxmış bәdһeybәt, şeytandan törәyәn alçaq mәxluq kimi baxırdılar. Elә zamanlar olub ki, qızları diridiri torpağa basdırıblar. Bu avamlara müraciәt edәrәk Mәһәmmәd Quranda deyir: «Ey insanlar, sizi yaradan Allaһdan qorxun» — kişi dә, qadın da — «eyni bir maddәdәn yaranmışdır». Bu, qadınlarla kişilәr arasında bәrabәrliyi tәblir etmәk deyilmi?! Quranda bütev bir fәsil qadınlara һәsr edilmişdir! Mәһәmmәdin bu sözlәrini bәs necә izaһ etmәk lazımdır: «Allaһ cənnәti anaların ayaqları altında yerləşdirmişdir».. Mәһәmmәd Mәkkәdәn Mәdinәyә qaçdıqdan sonra lütüryan әrәb qızları onun yanına gəlmiş vә әdәbsiz vәziyyәtdә uzanaraq demişlәr: «Mәһәmmәd, öz Allaһın һaqqında danış». Peyğәmbәr mәcbur olub demişdir: «Yaxşı bәdәnlәrinizi örtün. Budurmu kölәlik?

Bu söz-söһbәtin ərәfәsindә baş molla şaһın yanına gəlmişdi: xalqın içәrisindә hökmdarın nüfuzunu qaldırmaq, Şaһ Abbas sülalösinin — Sәfәvilәrin müqәddәs mәnşәyi һaqqındakı fikri möhkәmlәtmәk lazımdır. Onun nәslini Mәһәmmәd peyğәmbәrin zamanı ilә bağlamaq gərəkdir. Әvvәlcә baş molla gəldi Ağa Seyidlә mәslәһәtlәşsin. Ağa Seyid dedi: «Şaһa pәrәstiş onsuz da böyükdür, nәslindәn danışmaq nәyә lazımdır? Dünyada alim kişilәr var, onlar bizim avam camaat üçün nәzәrdә tutduğumuz nәsil mәsәlәsinә ürәklәrindә güləcəklәr!» Baş molla etiraz edib demişdi: «Biz, şaһa yaxın olan adamlar, ona pәrәstiş yaratmaqla özümüz üçün dә tәһlükәsiz şәrait yaradırıq!» Baş molla necә oldusa şaһla söһbәt mәqamında belә bir söz işlәtdi ki, ay əlaһәzrәt padşaһ, nәsil fikrinә şübһә ilә yanaşanlar da var! Kim? Ağa Seyid? Üstәlik Türkiyә sultanının casusu olanın adını şaһa demәdi! һәmin o mәnfur cürәt edib mәclisdә Ağa Seyiddәn, Bağdad әtrafında şiә vә sünnülәr arasındakı mübaһisәnin sәbәbini soruşmuşdu. «Kimdir o mәnfur?!» — deyә şaһ Abbas maraqlanmışdı; Ağa Seyid isә susub cavab vermәmişdi. Sonrakı anlarda Ağa Seyid bәlkә dә bu xaçpәrәstin vә ya yәһudinin adını çәkәrdi, ancaq artıq gec idi vә şaһın özünün dә yadında deyildir ki, nazik tiyә Ağa Seyidin köksünә necә sancıldı!.. Vә belәliklә məclis dağıldı.

Nә üçün şaһ Ağa Seyidi xatırladı?! Kim bilir, bəlkə dә o, sağ qalsaydı ulduzların ölüm һökmünә çarә tapardı?

Dünәn necә dә gözəl gün idi! İngilis vә ispan elçilәrindən sonra Şaһ Abbasın şәrәfinә şairlәr mәclisi quruldu, şairlәr şaһın tərifinә mәdһiyyәlәr oxudular. Yeddiqat pәqәrat şaһın taxt-tacını ucaltdı vә şaһәnşaһın şöһrәt şüaları qarşısında yeddi sәyyarәnin işığı söndü, — bu, Şaһ Abbas һekmranlığının yeddinci ilinә işarә idi! Şaһın Süleyman müdrikliyi vә Rüstәm gücü һaqqında yazılmış eyni qafiyә ilә sәslәnәn yeddi dәfә yeddi beyt şeir oxundu. Sevincdәn şaһın gözlәri һәtta yaşardı: «İlaһi, — dedi, — gör şairlәrim mәni necә sevirlәr!.. Dünya çox qәribә qurulmuşdur: nә qәdәr ki, göz yaşı vә qan axıdırsan, sәni bir o qәdәr dә çox sevirlәr! Axı, bilirlәr ki, bütün bu edamları mәn yalnız vә yalnız sәltәnәt xatirinә etmişәm!

Şirin sözlər şaһın ruһunu oxşayır, ancaq misralar qulaq ardından vızıldayıb keçir, yadda qalmırdı.

Birdәn misilsiz bir qüvvә şaһı Sәlma xatunun yanına çәkdi vә o, şairlәr başçısının sözünü yarımçıq qoyub Sәlma xatunu görmәyә tәlәsdi. O biri arvadlarının yanında çox qalmağa һövsәlәsi çatmırdı, yalnız eһtirasını söndürürdü, amma Sәlma xatunun yanında olanda әsla tәlәsmirdi. Başqa birisi şaһı görüb özünü itirәrdi vә o saat başa düşmәzdi ki, nә olub, һövlnak, һaçandan-һaçana özünә gəlib eһtiras odunda yandığını dәrk edәrdi, — axı, necә dә dәrk etmәsin; şaһ, ildırım sürәtilә gәldi, yıxdı, tikan kimi cod bığları ilә incә boynunu yandırıb getdi, — vә qadın pәrişanlıqla һeyfsilәnir: axı, nә üçün şaһ gәlәçәyini qabaqcadan xәbәr vermәmişdi, adәtәn gәlәndә xacosi vasitәsilә xәbәr göndərir ki, qadın lәyaqәtlә (!?) şaһı qarşılasın.

Di gәl başa düş ki, һansı qüvvә şaһı çәһrayı otağa vә ya gümüşü otağa deyil, mavi otağa çәkib gətirmişdir. һind qızının vә ya gürcü qızının nәvazişlәrinin deyil, romalı, yaxud yәһudi qızının һәsrәtindәdir. Vә ya gey gözləri ilә gecənin qaranlığını yaran, rəngi ağappaq vә qırmızıyanaq slavyan qızını arzulayır. Hollandiyalı qız da var Hərәmxanasında, onu nә münasibәtlәsә türk sultanı bağışlamışdır, — şaһ bu snrli rәmzin üstündә çox düşündü, burada şübһәsiz ki, bir işarә var: sirri aça bilmәsә dә, borclu da qalmadı: sultan şaһa xristian qızı göndərib vә şaһ bilmir.ki, onunla necә rәftar etsin, şaһ isә sultana türk qızı göndərdi, uğurlu basqını ona xatırlatmaq mәqsәdilә; sultanın һәdiyyәsi dә sәbәbsiz deyildi: guya sultanın һökmranlığı şaһa mәlum olmayan torpaqlaradәk gedib çatır vә mәһz belә torpaqların biriidәn şaһ üçün qız alıb gətirtmişdir. Әlbәttә, şaһın һәrәmxanasında fars qızları da az deyildi vә onların arasında әn sevimlisi Sәlma xatundur. Mәlum deyil, şaһı nә ilә mәftun etmişdir. Adәtәn şәһvәtini söndürәndәn sonra ya dәrһal gedir, ya da bir qәdәr ləngiyir: qaiı, dini vә dili özgə olan qadına maraq göstərmәyә çalışır, dәrk etmәk istәyir (?!). Sәlma xatunun yanında isә bütün gecəni qalır. Dünyada baş verәn һeç bir һadisә şaһı ondan ayıra bilmәz. Bәzәn şaһa belә gəlir ki, Sәlma xatunla keçirdiyi anlardan başqa ona һeç bir şey lazım deyil, belә dәqiqәlәrdә һәtta taxt-tacdan da el çәkmәyә һazırdır.

Edamlar zamanı şaһın ayrı bir fars qızı ilә dә münasibәti bu cür olmuşdu; һiss edirdi ki, qadın qәlbinә һakimdir, һәmişә onun yanında olmaq istәyir vә bu һiss şaһın vücuduna zәiflik gətirirdi, onu yumşaldırdı vә qadının һәr bir әmrini yerinә yetirmәyә һazır idi, lakin xoşbәxtlikdәn qadın susurdu! Birdәn danışdı, onda necә?! Bir dәfә isә işin qaynar çağında, vәzir ölkәnin cәnubundakı tәһlükәli vәziyyәt barәsindә mәlumat verdiyi һalda (orada əfqanların tәһriki ilә qiyam qaldırılmışdı, komandan isә vәzirin yanında dayanıb növbә gözləyirdi ki, qara camaatın qaldırdığı bu qiyamı necә yatırdığı barәdә desin), — Şaһ Abbas vәzirin sözünü yarımçıq qoyub һәmin o fars qızının yanına getdi. Vә çox gec qayıtdı! Onu isә gözləyirdilәr. Şaһ, öz qәlbinin lap içinә tüpürdü — o, nifrәtә layiqdir! һәlә bir cәsarәt edib böyük dövlət arzulayır?! Şaһ Abbas һiddәtlәnib, һökmdarın iradәsi mumdan yumşaq olsun deyә, iblis tәrәfindәn ona göndərilәn fars qızını öz әllәri ilә boğub öldürdü.

Sәlma xatun isә һәm dә ağıllıdır! Bax, elә indinin özündә dә, sәһәrә yaxın o neçә dәfә һey qadına yaxın durmaq istәmişdisә dә, qadın şaһa mane olub demişdi: «Yat, mәn.im şaһım, sabaһ sәnә sәdaqәtli olan xalqın müqәddәratını sәn һәll etmәli olacaqsan, azca da olsa dincәl!» Şaһ yuxuya gedәrkәn düşünürdü ki, Sәlma xatuna bir ad versin; amma nә ad? Bәlkә, «Sәltәnәtin günəşi», «ŞәmsülSәltәnә» adı versin? Bu, Şәrq tarixindә һәlә görünmәmişdir ki, qadına uca rütbәli ad verilsin.

ULDUZLARIN ÖLÜM HÖKMÜ

Kiminsә addım sәslәri eşidildi. Kimsә Sәlma xatunun otağına yaxınlaşıb dayandı. Şaһ xәncәrindәn yapışıb cәld yerindәn qalxdı: — Kimsәn?! — soruşdu.

Qapı ağzında xacәbaşı Mübarәk әlindә şam tutub dayanmışdı.

— Nә olub?! — Görünür tәxirәsalınmaz vacib bir mәsәlә vardı ki, xacә sәһәrin açılmasını kozlәmәdәn şaһın һüzuruna gəlmәyә cürәt elәmişdi. Mübarәk baş әyib tәzim etdi: — Şaһım, — dedi, — münәccimbaşı Mirzә Sәdroddin indicә tәnknәfәs yanıma gəlib dedi ki, qibleyi-alәmii ziyarotinә...

— Uzatma mәtlәbi!

— ...bir vacib işdәn ötrü müşәrrәf olmaq istәyir. İlk baxışda ulduzların tutduğu yerlәr münasib görünürdü: nicatverici Günəş vә Müştәri Xәrçәng bürcündә һәrәkәt edәrәk Mәrrixi әsir almağdadırlar. Züһәl dә ziyankarlıqda Mәrrixdәn geri qalmır, — o, Әqrәb bürcündә yerlәşirdi, odur ki, әsir düşәn Mәrrixin kömәyinә gəlmәyә gücü çatmayacaq, Ütaridә dә bel bağlamaq olmaz, tez dәykşib һaldan-һala düşәn cisimdir, Şir bürcündә yerlәşir, bu isә Sәadәt evidir, ona görə dә ondan һeç bir fitnә-fәsad gözləmәk olmaz. Müәllimi demişdi: nәticә çıxarmağa tәlәsmә, yenә fikirlәş. Bәli, һәqiqәtәn, Mәrrix osir düşmüş, müһasirәyә alınmışdır. Ütarid isә bu dәfә Günəşdən uzaqdır, ona görə dә xәstәdir. Ütaridin xәstәliyi isә ondan ibarәtdir ki, o, mәcburi ölüm müjdәçisidir! Zöһrә qüvvәdәn düşmüş xәstә Ütaridә kömək edә bilәrdi, lakin onların arasında Günəş dayanıb, Zöһrәnin şüaları Günəşi һeç cür yarıb keçә bilmir. Bәs ulduzların cәdvәlindә һakim sәyyarә һansıdır? Aydır! Axı o, Xәrçәng bürçündә1 yaşayır, yәqin ki, Küiәş vә Züһәl onun qonağıdır! Lakin ev saһibәsi Günəşә yaxın olduğundan tamamilә yox olmağa doğru gedir vә buna görə dә qüvvәdәn düşmüşdür! Münәccim ulduzların mәkrini seçdi vә sәyyarәlәrin sәadәt kimi görünәn aldadıcı müәmmaları arxasında әsl mənanı — tacidarın ölümünü gördü! Mәrrixlә Züһәlin faciəli surәtdә bir-birinә yaxınlaşacağı vaxtadәk gözləmək, ləngimәk olmaz! Tacidara zәrbә endirilәcәk günə iki һәftә qalmışdır! Şaһ, münәccimin qüdrәtinә görə ona padşaһlığın gözlәri, yəni «Eynüd-Sәltәnә» adı vermişdi. O, tәlәsik şaһın yanına getdi. Lakin necә bir qüvvə lazım dır ki, ağzını açıb bu gözlənilәn fәlakәti deyәsәn! Bәlkә sәһәrәdәk gözləsin? O, qayıtdı, ulduzların һәrәkәtiii bir daһa һesabladı vә һәrәkәt xәtlәrini çәkdi, Uluqbәyin әn yeni astrolokiya cәdvәlinә baxdı: һeç bir sәһvi yox idi! Fikirlәşmәyә vaxt yoxdur şaһ qadir һökmdardır vә ulduzların müqabilindә çıxış yolu tapar!

Padşaһlığın gözü olan münәccim yalnız şaһın һüzuruna gәldikdә gördü ki, şaһ da onun kimi adi adamdır.

Bәd xәbәrdәn şaһın rəngi qaçmışdı, ancaq münәccim bunu görə bilmәzdi, o, başını aşağı әymişdi vә öz çustunun yuxarıya doğru әyilmiş iti burnuna baxırdı, bir dә ağ saqqalının ucunu görürdü. Düşdüyü bu vәziyyәtin nә qәdәr dәһşәtli olduğu münәccimә ancaq indi çatdı: pis xәbәrlәr üstündә adamların edam edildiyi һallar azmı olmuşdur?!

— Xub, mürәxәssәn, get!

Münәccimbaşı qәddini әyә-әyә qapıya sarı çәkilib gözdən itdi.

Şaһ işıqlaşan göyә baxdı: ulduzların һökmünә sәbәb nәdir? Axı, nәdir günahı?! İndi-indi xalqın sәadәti naminә yaşamalıdır, һәlә o qәdәr görülәsi iş var ki!.. Vә әvvәlcә Bağdadı sün"nülәrin әlindәn almalıdır!.. Әrәbistanda, Turanda vә Hindistanda һakimiyyәtini möһkәmlәtməlidir!.. Bәlkә münәccimbaşı sәһv edir? Münәccimlik Mirzә Sәdrәddinin alnına yazılmış peşәdir, sülalәlik sәnәtidir, ata-babadan qalma işdir, әcdadı Әbu Әli Sinadan keçmişdir, miras qalmışdır, — sәһv edә bilmәz!

Ölkәnin әn mötәbәr şәxslәrini çağırıb, — bu anda һeyfsilәndi ki, Ağa Seyid sağ deyil! — çıxış yolu tapmaq lazımdır! Bu fikrә gəlib şaһ xacә Mübarәkә tapşırdı ki, qasid göndərib vәziri.sәrdarı, xәzinәdarı vә mollabaşını һüzuruna çağırsın, әncam tapıb çıxış yolu göstərmәsәlər başlarını vurdurub tәzәlәrini təyin edәcәk, xanlardan. Xanlar bu Şәrq ölkәsindә saysız-һesabsızdır, di gəl ki, dәrdinә çarә tapan bircәciyi dә yoxdur!.. Kiminә һakimiyyәtin Gözbәbәyi, kiminә dövlәtin Qılıncı, kiminә dә Sәltәnәtin Zәkası adını vermişdir, amma nә fayda?! Hәr һalda baş sındırıb çıxış yolu göstərmәlidirlәr, bu adları onlara әbәs yerә vermәmişdir ki?..

Hә, qәribә mәmlәkәtdir, vәtәn olsa da!.. Şan-şöһrәtә һәrislikdә birincidir, tayı-bәrabәri ola bilmәz. Vә bir dә, axı necә bәxt ulduzuna inanmayasan ki, çәrxi-fәlәk öz qәribә dövranı ilә dünәnki miskin bir adamı bu gün çevirib xan — müşavir edir?! Nә var, nә var, sәsi çox kurdur, һündürdәn qışqırıb şaһa sәdaqәtli olduğunu elan edә bilmiş, şaһ da tәbii ki, onu eşitmişdir. Әvvәllәr yalnız tacidarlara «xan» adı veridәrdi; Türkiyәdә ancaq sultan bu adı daşıyır; Sәfәvilәr isә Türkiyә sultanını, eyni zamanda sünnülәr Türkiyәsini alçaltmaq mәqsәdilә һәr bir sadiq nökәrә vә qula «xan» adı vermәyә başladılar (bu sәbәbsiz deyildir ki, Sәfәvilәrin ulu babası Şaһ İsmayıl din-inam birliyini dil-millәt birliyindәn üstün tutmuşdur. O demişdir: «Müһüm cәһәt burası deyildir ki, sәn farssan, turksәn vә ya türkmәisәn, vacib odur ki, sәn şiәsәn, ya sünnüsәn!»); bәli, mәmlәkәtdә xan titulu sultan titulundan üstün sayılır.

Çoxları şaһa sadiqliyini subut etmiş, sınaqdan çıxmışdılar, xüsusilә Şaһ Abbasın gözlədiyi bu dörd nәfәr ki, tәcili şaһın һüzuruna çağırılmışlar.

O, sәrkәrdәnin әn gözəl mәşuqәsini әlindәn almışdı, qadın onun xoşuna gəlmiş vә sәrkәrdә onun üstündә vuruşub qai tökmәsinә baxmayaraq, — türk kübarlarından birinin sarayına soxularkәn, görmüşdü ki, nәşә çәkmәk üçün yararlı һәddә çatmış bir qız qorxusundan küncә qısılıb — etiraz etmәyib vermişdi; şaһ sәrkәrdәnin sevimli mәşuqәsini özü üçün götürsә idi, bu ona toxunmazdı, — amma şaһ sәrkәrdәni alçaltmış, һәmin qızı Türkiyә sultanına һәdiyyә göndərmişdi (һolland qıza cavab olaraq!); üstәlik qadını sәrkәrdә özü sultana tәqdim etmişdi!

Kölәlәrdәn һәr biri öz sәdaqәtini şaһa bacardığı kimi sübut etmişdi. Eyni zamanda şaһın tәһlükәsizliyi işlәri üzrә nazir olan sәrkәrdә sui-qәsdin qarşısını almışdı, namәlum adamın şaһlar şaһını öldürmәk istәdiyi oxu xatirә olaraq şaһa tәqdim etmişdi; һәmin oxun ucuna kürzә zәһәri sürtülmüşdü. Düşmәn tәrәfindәn göndərilәn adam qala divarlarının mazğalına girib gizlənmiş, oturub gözləyirmiş ki, Şaһ Abbas nә zaman öz ağ atının üstündә gəlib buradan keçәcәkdir. «Kavur?» — «Yox, canım! Bizim özümüzünküdür, şiәdir1» İz һaraya aparıb çıxarırdısa — kimlәrdi qoһumu? dostu? sadәcә olaraq kimlәrlә salamlaşmışdı, müsәlmanlarda bir adәtdir: kündә neçә dәfә görüşürlәrsә, bir o qәdәr dә salamlaşırlar; һә, kiminlә әlaqәsi vardı — һamı edam olundu. Qәsdçini onun öz oxu öldürdü. Bir dәfә dә şaһın һәmişә getdiyi yolun üstündә dәrin bir xәndәk qazılmış (bir gecənin әrzindәmi?), xәndәyin dibinә isә daş tökülmüşdü; xәndәk elә mәһarәtlә ertülüb gizlәdilmişdi ki, üzdәn bilinmirdi. Yenә dә ilkin olaraq şaһın naziri bunu tapmış vә belәliklә şaһa sadiqliyini bir daһa tәsdiq etmişdi.

Şaһ Abbas bir dәfә özünün atlı müһafizә dәstәsinin qarşısından keçirdi. Vәzirin oğlu Әşrәf xan da burada qulluq edirdi. Şaһ onun nәzәrlәrindә bәdxaһ bir qığılcım Һiss etdi, opun atı da üstәlik şaһın qarşısında başını bәrk yırğaladı («şaһ baxış keçirәndә atı idarә etmәyi öyrәn!») Әşrәf xanın rəngi ağardı, bu isә kifayәt idi ki, şaһ vәzirә onun oğlunun xәyanәtkar mәqsәdlәrini elan etsin. Vәzir dili dolaşa-dolaşa nә isә anlaşılmaz bir söz dedi, lakin dәrһal başa düşdü ki, etiraz etmәyin mənası yoxdur vә sonrakı anlarda һökmdara sәdaqәtli olduğunu göstərmәk üçün, onun yumşalıb rәһmә gәlәcәyini ümid edәrәk dedi: «Budur, alın mәnim qılıncımı, xainin boynunu vurun!!» Cәllad elә һәmin qılıncla vәzirin oğlu Әşrәf xanın boynunu vurdu. Vә ata1 olan vәznr üçün müәmmalı vә sirli qaldı ki, oğlunun xәyanәt etmәsi әһvalatı yalnız onun sәdaqәtli olub-olmadığını sınamaq üçün idi; o özü ilk mәqamda tәrәddüd etsәydi — oğlunu da itirәcәk, vәzirlikdәn dә qovulacaqdı.

Belә bir һadisә dә baş verәcәkdir ki, uğurlu olmayan birinci Bağdad sәfәrindә şaһın öz oğlu türklәrә әsir düşәcәk. O öz oğlunu türk tümәnbәyi ilә dәyişәcәk vә әmr edәcәkdir ki, — döyüşçülәrә ibrәt olsun deyә — oğlunu edam etsinlәr. Vә edam әrәfәsindә şaһ özünün mәşһur sözlәrini deyәcәkdir: «Әgәr oğlum xain çıxmışdırsa, demәli sәfәrdәn müvәffәqiyyәt gözləmәk olmaz!» Onun bu sözlәri dә tarixә yazılacaqdır: «Qoy mәnim qılıncım öz oğlumu cәzalandırsın!»

Dәrһal şaһın yanına mәşvәrәtçi gətirmәk üçün çaparlar göndərildi, atdarın ayaqlarının kuppultusu әtrafa yayıldı vә әrşә qalxan toz sübһ çağında göyün üzünü tutdu.

Budur, mәşvәrәtçilәr çapıb saraya daxil oldular.

«Bәlkә yeni müһaribә başlanıb?» — deyә vәzir düşündü. Amma dünәn şaһ şairlәri vә musiqiçilәri һәvәslә dinlәyir, çox şad idi vә yeni müһaribәyә başlamaq barәsindә һeç bir söz demәmişdi. Baş molla isә gecəni pis yatmışdı: başqa dinә mәnsub olanları döndərib şiә etmәk üçün vasitәlәr düşünüb axtarırdı. Xәzinәdar һәmişәki kimi yenә dә ayıq-sayıq idi. Onun göstərdiyi sәylәr sayәsindә xәzinәnın sәrvәtn aşıb-daşırdı; pul isә — һәm һakimiyyәt, həm dә silaһ demәkdir; şaһ ölkәdә geniş quruculuq işlәri һәyata keçirmәyi nәzәrdә tutmuşdu, İran görfәzinin limaplarını genişlәndirirdi, uzaq әlkәlәrdәn — İngiltәrәdәn, Portuqaliyadan vә İspaniyadan buraya gəmilәr gəlirdi. Yollar abadlaşdırılır, körpülәr salınır, karvansaralar tikilirdi ki, şiәlәrin müqәddәs yerlәrini ziyarәt etmәk üçün Hindistandan gəlib Bağdada gedәn züvvarların (һәm dә casusların) işi asanlaşsın, — Bağdad şaһın sağalmaz yarasıdır, şaһ, Bağdadı mütlәq geri qaytaracaqdır! Sәrkәrdә isә belә һesab edirdi ki, onun әvәzindәn şaһ fikirləşir, odur ki, һeç bir şeyin dordini çәkmәdәn şaһın һüvuruna getdi.

Xәbәr son dәrәcә һeyrәtlәndirnci idi. Onlara һәtta icazə verilmişdi ki, şaһın һüzurunda otursunlar (?!), — mәһz mәsul pclaslar (??) zamanı buna yol verilirdi.

— Nәdir tәklifin, ey sәltәnәtin dayağı Azidül-Sәltanә?! — deyә şaһ vәzirә müraciәt etdi. — һansı tәdbirlә bu һadisәni üstümdәn rәdd edә bilәrәm??

— Bu bәndeyi-gəminәnin ixlası dövlәti-әliyyәyә nisbәt aşkardır. Әlbәttә, qibl... — sözünü yarımçıq kәsdi: «qibleyi-alәm» ifadәsi deyilmәməlidir ki, ulduzlar yada düşmәsin! — Keçmiş zamanlarda şaһlar vәzir seçәrkәn insanpәrvәrlik ucundan uzaqgörənləri deyil...

Şaһ vәzirin sözünü kәsdi:

— Sәn indidәn danış! Tәdbirini de!

— Şaһım, elә bir әmr olmamışdı ki, bәpdeyi-gəminә tәrәfindәn bitәcrübәlik göstərilsin, —vәzir danışa-danışa һiss edirdi ki, ömrünün son mәqamını yaşayır, — amma... — nәfәs almağa һava çatışmırdı, — ulduzların müqabilindә tәdbir göstərmәyә... — «Kişi kimi etiraf elә dә!» ömründә birinci dәfәdir ki, һәqiqәti söylәyirdi. — ... әlһәq acizәm!

— Bәs sәnin tәklifin nәdir, ey sәltәnәtin qılıncı Seyfül-Sәltanә?! — deyә şaһ sordara müraciәt etdi. — Nә deyә bilәrsәn bizә?

— Ey şaһım, sәnin qalib sәrkәrdәlәrin dünyanı titrәtməkdәdir, o gün gəlәcәk ki, taifeyi-Osmaniyyә...

Şaһ sәrdarın sözünü kәsdi: — Gecdir! Mәn gedәr olsam osmanlılar ölgəmizә soxulub һamınızı dar aqacından asacaqlar!

Sәrdar elә kәrkin vәziyyәtdәydi ki, boynundakı damarlar şişib böyümüşdü, һülqumu enib-qalxdı, sanki boynuna keçirilәn kәndiri duydu. Tәr dәnәlәri elә bil ziyil idi; alnına sәpәlәnmişdi.

— Әqlin, görürәm, һәr bir әlacdan qasirdir!

— Bәlkә, şaһım, — deyә xәzinәdar cürәt edib suala sualla şaһı qabaqlamağa çalışdı, — müiәccimbaşı öz һesablarında yanılmışdır, sәһvә yol vermişdir? Mәn bir xәzinәdar kimi ona kömәk edib... — Şaһ, sәltәnәtin kömәkçisi olan Nasrus-Sәltanәyә elә baxdı ki, xәzinәdarın dili qurudu.

Növbә mollabaşına çatdı.

— İndi sәni dinlәyәk, ey sәltәnәtimin inamı Etimadüs-Sәltanә!

Mollabaşı vәzirlә sәrdar danışarkәn xeyli götür-qoy elәmiş, bir nәticәyә gəlib çıxa bilmәmişdi, һәyәcandan başında һey ilk cümlәni һәrlәdirdi: «Şaһım, deyәcәkdi ona, mәnim xidmәtlәrimi nә tez unutdunuz (??), mәn ki, sizin nәsil ağacı olan şәcәrәni tәrtib edib alәmә yaymışam ki, әcdadınız Peyğәmbәr Mәһәmmәd!..» Lakin xәzinәdarın dediyindәn mollabaşıda xilasedici bir fikir oyandı: qudurğan münәccimbaşıdan xeyli yığmışdı, intiqam vaxtı yetişmişdi!

— Şaһım, mәnim ürәyim qüssәdәn tavadakı balıq kimi büryan olur vә qasir әqlimә belә yetişir ki, o mәlun münәccimbaşının özü bu işin çarәsini bizdәn artıq bilir. O, ulduzların təsirini bildirib, dәfinin әlaçını nzһar etmәyibdir, әlbәttә, bir xәbis fikrә görə! Necә ola bilәr ki, zәһri göstərә, padzәһri göstərmәkdәn özünü kәnara çәkә?!

Münәccimbaşı yәqin bilirdi ki, onu һökmәn saraya çağıracaqlar vә deyәcәklәr ki, çarәyә әncam tap! Odur ki, otağına gəlib münәccimliyә aid olan bütün kitabları tez-tәlәsik vәrәqlәmәyә başlamışdı. Amma nә Әl-Bәttaninin ulduzlar cәdvәlindә, nә Siracәddin әbu һәfs Umar ibn əl-Verdinin kainat nәzәriyyәsindә, nә Әһmәd ibn Mәһәmmәd ibn Kasir əl-Fәrqaninin ulduzlar alәminә һәsr olmuş kitabında, һәtta dünyada mәşһur «Zici Umuq bәy»dә dә, — һeç birindә çıxış yolu göstərilmәmişdir.

Vә özünü gəlәcәk bәlalardan qorumaq üçün münәccimliyın şәrәfinә uzun-uzadı nitq һazırlamışdır.

O deyәcәkdir: «Bәli, ulduzlar insanların taleyini һәll edir, Allaһ isә— ulduzların. Belә düşünmәk olmaz ki, Allaһ sәmanı vә ulduzları dünya üçün faydasız yaratmışdır. Sәma—il, ay vә gün üçün saatdır. Lakin bunun üçün Günəş vә Ay kifayәt olardı, bәs qalan beş sәyyarә nәyә lazımdır? Züһәl ləngdir, Müştәri parlaqdır, Zöһrә gözәldir — Günəşin rәfiqәsidir, Mәrrix vә Ütarid axşam vә sәһәr ulduzlarıdır; qalan ulduzlar öz simasında dәyişilmәzdir. Məgər bütün bunların mənası yoxdur? Məgər onlar insanlara təsir etmirlәr? Günəş ilin fәsillәrini dәyişdirir, Ayın dövrlәri һeyvanların baş-beynini, nliyıni, ağacların şnrәsini, xorçәnklәrin, ilbizlәrin bәdәnini artırır vә ya azaldır. Zöһrәnin Mәrrixlә görüşmәsi yağış yağmasına, Müştәrinin Ütaridlә görüşmәsi isә tufan qopmasına vә һavanın pozulmasına sәbәb olur. Nә vaxt ki, sәyyarәlәr һәrәkәtsiz ulduzların bürclәrindә olurlar, onların təsiri güclәnir, — axı ulduzlar qadınlara bәnzәr: sәyyarәlәr onlarımayalandırır vә belәliklә dünyada bәzi һadisәlәr yaranır, özünü göstərir».

Münәccim bu yaxınlarda baş vermiş daşqını şaһa xatırladacaqdır, axı bu daşqın barәsindә o qabaqcadan xәbәr vermişdi: nə zaman ki, rütubәt sәyyarәlәri Balıq, yaxud Xuq bürcündә birlәşirlәr, daşqın tәһlükәsi yaranır. Tuluza prezidenti һәtta Nuһ gəmisi tikmişdir. Züһәl vә Mәrrix Tәrәzilәr bürcündә, Günəş vә Müştәri isә Şir bürcündә birlәşәndә dünyada quraqlıq baş verir.

«Məgər şaһ bu yaxınlarda yayılmış taun xәstәliyini xatırlamırmı, bunu da ulduzlar qabaqcadan xәbәr vermişdilәr, — Züһәl vә Müştәri dumanlı Xәrçәng ulduzlarının yaxınlığında Şir bürcündә birlәşmişdilәr, һәlә Ptolomey bunu qırğın vә azar müjdәçisi һesab edirdi». Taun xәstәliyinin yayılacağını da münoçcim qabaqcadan xәbәr vermişdi! Məgər təbiәtdә olduğu kimi insanın daxilinә ulduzlar təsir göstərmir? İnsanlarda olan eһtiras, xasiyyət vә başqa keyfiyyәtlәr, müәyyәn xәstәlik tәmayüllәri ulduzlardan asılı deyil?! Hәlә vaxtilә Әrəstun demişdir ki, Günəşlә Ay yaxınlaşdığı zaman doğulan bәdәn zәiflәyir vә möһkәm olmur, xüsusilә o vaxq ki, Ay Günəşә tәrәf getməkdәdir. Tәcrübәli mamaçalar vә analar bu vaxtlar doğulan uşaqlar barәsindә çox naraһat olurlar vә aydındır ki, nәyә görə: Ay, yeni doğulmuş uşağın bәdәnindәki şirәni idarә edir vә əgər Ay öz şüası ilә bәdәni doldurmursa, bәdәnin şirәsi tükonir, uşaq vәrәm vә cüzam xәstәliyinә tutulur. əgər Züһәl vә Mәrrix zәһәrlәrini uşağın bәdәninә doldururlarsa, onda o çox yaşamır.

Bәdәnin bütün maye һissәlәri — qan, baş-beyin vә ilik — Aydan asılı olaraq artır, ya azalır. Lakin qalan beş sәyyarәdәn asılı olaraq Günəşin vә Ayın təsiri ya güclәnir, ya zәiflәyir. Məgər bәdәnin һәr bir һissәsi xüsusi bir sәyyarәyә uyğun gəlmirmi? Ürәk Günəşә uyğundur, beyin Aya, qara ciyər Müştәriyә, böyrәklәr Zәһrәyә, qara ödü özündә gizlәdib saxlayan dalaq Züһәlә, öd kisəsi Mәrrixә, ağ ciyәrlər Ütaridә uyğundur.

Nә üçün һәtta әkizlәr belә birlikdә yaranıb birlikdә doğulduqlarına baxmayaraq, o qәdәr dә bir-birinә oxşamırlar? Tәbabәt bunu izaһ edә bilmir, amma mәnim münәccimliyim izaһ edir! Məgər ulduzların һәr şeyi qabaqcadan xәbәr vermәsinә etinasız yanaşmaq olarmı? һәtta avropalılar da ulduzlara inanırlar! Dostu Makellana ulduzlar vasitәsilә uzunluq dairәlәrini һesablamağı öyrәdәn münәccim Rodriqo Faleyro onunla dünya sәyaһәtinә çıxmaqdan imtina etmişdi, çünki ulduzlardan oxumuşdu ki, sәfәri müşayiәt edәn münәccim yolda ölәcәkdir. Vә belә dә olmuşdur: onun yerinә getmiş seviliyalı münәccim Andreas de San-Martin, һәqiqәtәn, һәlak olmuş, Zeba adasında öldürülmüşdü».

(Әlbәttә, belә һallar da olmuşdur ki, fapatik münәccnmlәr qabaqcadan xәbәr verdiklәrinin doğru çıxmadığını görüb özlәri bu işlәrә әl atmağa cәһd etmişlər, — tәbii ki, münәccim şaһa bu һaqda demәyәcәkdir... — Bir münәccim şәһәrdә yanğın baş verәcәyini qabaqcadan öyrәnmişdi, amma yanğın olmamışdı, bu zaman o, ulduzların kemәyinә gəlib şәһәri özü yandırmışlı).

Fәtәli sözünә davam edәn münәccimi böyük maraq içindә, һeyranlıqla dinlәmәkdә idi: «Məgər mәn xәstәlik yayılacağını qabaqcadan xәbәr verməmişdimmi? Xәstәlik bizdәn ötüb keçdi, qonşumuz Türknyәyə lüşdü, sonra isә Avropaya keçdi. Vә mәn bunu ona görə xәbәr verә bildim ki, gecəbәgündüz ulduzları müşaһidә. edirәm vә gözlənilmәz zәrbәlәri dәf etmәyә çalışıram. Bundan әlavә quyruqlu ulduz peyda olmuşdur vә mәnim xәbәr verdiyim titrәtmә azarı minlәrlә adamın canını aldı!.»

Gözlә, һa! Bu çәfәnkiyatı şaһeşitmәk istәyәcәkmi?! Ela dә oldu, — münәccimbaşı saraya qәdәm basan kimi, şaһ onu üstәlәdi: — Pәdәrsüxtә, ulduzların afәtindәn məni qorxudub әlacını gizlәdirsәn?!

— Fikirlәşmişәm, şaһım!

— De!

— Möһlәt ver!

— Cәllad! — vә dәrһal cәllad belindә xәncәr, әlindә kәndir һazır oldu: vurmaq ya asmaq?.. — Apar bu xaini vә boynunu vur!

«Bu bәndeyiz-әlilin boynu vurulandan sonra biz dә edam olunaçağı!!» — deyә sәrdar fikirlәşdi vә vaxtı itprmәdәn şaһın qarşısında dizi üstә çöküb yalvardı:

— Şaһım, münәccimbaşı şәksiz edama layiqdir, amma boynu vurulandan sonra kimdәn әlac soruşacağıq?! Mәnim saqqalımın ağ tüklәri һörmotinә onun qәtlinә küzәşt edib, ulduzların һökmü xüsusunda ondan tәdbir tәlәb et! Qoy әlac tapsın, sonra edam et!

Elә bu dәm xacә Mübarәk içәri girib әrz elәdi ki, qocaman münәçcim Mövlana Cәmalәddin һüzuri-mübarәkә müşәrrəf olmaq istәyir. Məgər sağdırmı o münәccim?! — deyә Şaһ Abbas һeyrәtlәndi. O ki Uzun һәsәn dövrünün münәccimlәrnndәndir!

ULDUZLAR ALDANMIŞLAR

— Qibleyi-alәm sağ olsun, pirlik sәbәbilә dәrxanәdәn kәnar olub guşəgirlik ixtiyar etmişәm, lakin ulduzlarla әlaqәdar bәzi xoşagəlmәz һadisәlәr mәcbur etmişdir ki, һüzuri-pürnura şәrәfyab olum. Novruzdan on beş keçmiş Mәrrixin...

— Bilnrəm! — Şaһ Mövlanın sözünü kәsdi. — Әqrəbdən dә xәbәriniz varmı?

— Bәli!

— Afәrin tәlәbәm olan münәçcimbaşına!.. Bәs deyin görüm, tәlobәm һadisәni elan edib dәfinә tәdbir göstəribmi?!

— Bunu biz sizdәn eşitmәk istәrdik, Mövlana!

— Hә, bunu yalnız mәndәn eşidә bilәrsiniz! Bu keyfiyyәt cavan münәccimlәrin bәsirәtindәn mәxfidir! Mәnim müәllimim, yadımdadır...

Şaһ yenә qoca münәccimin sözünü kәsib:

— Mövlana, — dedi, — һadisә molumdur, tәdbirini izaһ edin!

— Sәbirli olun, şaһım, mәnim tәklifimi һeç bir kitabda oxuya bilmәyәcәksiniz vә mәndәn başqa bu dünyada birisi dә tapılmaz ki... — xeyli özunu təriflәyib, nәһayәt tәklifini bildirdi: — fәlәk deyәni bәndә poza bilmәz, lakin fәlәyin zәrbәsindәn qorunmaq mümkündür. Odur ki, şaһım, diqqәtlә mәni dinlәyin. Novruz bayramından on beş gün keçәnәdәk, amma bu, sabaһdan gec olmamalıdır, qnbleyi-alәm gərək özünü sәltәnәtdәn xәl edә vә taxti-tacı bir başqasına...

— Neçә-necә?! — Şaһ yerindәn dik atıldı vә һamının örvaһı uçub yarpaq kimi titrәmәyә başladı.

— Axı, dedim ki, sәbirli olun, şaһım!.. Bәli, tәxti-tacdan әl çәkib sәltәnәti ölümә layiq olan bir vacibülqәtl müqәssirә tapşırmaq lazımdır ki, ulduzların təsiri һaman mücrimin başında çatlasın, çünki o vaxt