Keçid linkləri

2016, 09 Dekabr, Cümə, Bakı vaxtı 07:50
Şair, tərcüməçi Səlim Babullaoğlunun Nobel mükafatlı rus şairi Boris Pasternakdan tərcümələri "Ədalət" qəzetində sərt tənqid edilib. (Müəllif Ceyhun Musaoğlu). S.Babullaoğlu "Novosti-Azərbaycan” İnformasiya Agentliyinin redaktoru Əli Seyidovla bu söhbətdə ittihamlara cavab verir.


- Mənim Pasternak, tərcümələrlə bağlı müsahibə təklifimə həvəslə yanaşdınız.

- Hə, elədi. Doğrudu... həvəslə deyəndə, məsələ budu ki, siz zəng eləməmişdən bir-iki saat əvvəl Əjdər Olla görüşmüşdüm.

“Ədalət” qəzetindəki yazı haqqında birinci o mənə dedi. Təəcübləndim. Sonra evdə internetdə tapıb oxudum o yazını.

Elə təzəcə oxumuşdum ki, Rövşən Qəmbərov yazdı ki, cavab yazarsız yazıya?

Siz də deyəndə ki, yazını oxumusuz, bəlkə söhbət edək, bu yerinə düşdü, fikirləşdim ki, yazı əvəzinə bu müsahibəni eyni zamanda onlara təklif eləmək olar, bir sözlə məni yazı yazmaq əziyyətindən qurtardınız.

- Siz tərcümə prosesində ara-sıra o tərcümələri bizə oxuyurdunuz. Hətta yadımdadı, mənimlə konsultasiya edirdiniz, polemika edirdik. Hansı söz, hansı vurğu. Hələ bəzən azərbaycancanı və ruscanı mənə də oxutdurdunuz.

- Hə, düzdü. Bunu ona görə edirdim ki, öz diksiyamla olan oxumu, öz səsimi içimdən qovum, o bəzən adamı aldada bilir.

- Mən bu prosesin şahidi olduğum üçün “Ədalət” qəzetindəki məqaləni oxuyanda təəccübləndim. Bəs, sizin fikriniz necədi?

- Xeyli təəssüf və gülüş doğuran bir yazıdı. Ümumiyyətlə, Ceyhun maraqlı oğlandı. Təəssüf doğuran odu ki, əgər Ceyhun özünü həvəskar jurnalist kimi ortaya qoyubsa o yazısında, Tofiq Abdin də həvəskar ədəbiyyatçı kimi danışıb.

Zəng elədim Ceyhuna. Deyir ki, orda ciddi bir şey yoxdu, rusca bilmir, yaxud pis bilir deyə peşəkarlara müraciət edib, və sair, onların fikrini öyrənib, yazıb.

- Ciddi deyil, amma elə başlıq qoyub ki yazısına...hələ bütöv bir səhifədə təqdim ediblər.

- Hə, Əli müəllim...Yəni, mənim fikrimi öyrənməyi lazım bilməyib.

Mən də dedim ki, o peşəkarları bir gün yığ bir yerə, qonaqlıq məndən, dikussiya açarıq, görək o nə peşkarlardı elə.

Peşəkar deyəndə Tofiq Abdini nəzərdə tutur.

- Siz onu peşəkar saymırsız?

- Əvvəl tərəddüdüm vardısa indi bu da yox oldu. Baxın, Əli müəllim, yazının adı “Tərcümə əllaməçiliyi”di.

Kifayət qədər iddialı, təhqiramiz. Adın əlbəttə Tofiq Abdinə dəxli yoxdu...hərçənd bunu da bilmirəm.

Bu ironiyadı guya ki, əslində qərəzdi, kindi. Niyəsini bilmirəm. Bilmirəm deyəndə, anlamıram yəni.

Məqalənin ikinci başlığı isə “Pasternak şeirinin musiqisi var, amma eşidilmir” di.

Bunu kim yazır, rus dilini özünün dediyi kimi bilməyən, yaxud pis bilən, yəni orijinalın musiqisindən məhrum adam?

Tərcümənin musiqisi məsələsini bir azdan deyəcəm, amma tutalım yoxdusa belə, sən bunu nəylə tutuşdurub deyirsən axı?

Orijinalı, dili bilmirsən, axı. Yox?!

- Elədi də.

- Baxın, bu həm gülməlidi, həm də təəssüf doğurur. İndi isə gəlin, bir az mətndən danışaq . Bir dəqiqə... (Kitabları çıxarır çantasından - Ə.S.)... Hə.

Şeirdə ahəng və harmoniyanı nə yaradır? Qafiyələr, heca sayları, vurğu və sair. Orijinal necədi? (oxuyur)

Ceyhun Musaoğlu
Мело, мело по всей земле
Во все пределы.
Свеча горела на столе,
Свеча горела.

Çarpaz qafiyələr və 8-5-8-5 hecalar...düzdü...

- Düz.

- İndi mənim tərcüməmə baxaq.

Lopa-lopa bütün dünya
Künc-bucaq qardı.
Yanırdı bir şam masada,
Bir şam yanırdı.

Yenə oldu 8-5-8-5. Yox?

- Elədi.

- Bu artıq ritm və təqt deməkdi.Orijinala sadiqlik deməkdi.

Üstəgəl, bəzi kənar sözlər “dünya-masa / земля-стол” u saxlamışam, orijinaldakı “...горела на столе”, “cвеча горела” ardıcıllığı da eynidi: “Yanırdı bir şam masada”, “bir şam yanırdı”.

Qafiyə məsələsinə qayıdaq. Mən assonans və dissonanslarla işləməyi sevirəm tərcümədə.

Çünki başqa cür mümkün deyil. İki variant var.

Ya sən təzə qafiyələr yaratmalısan, mətnin orijinalında olmayan sözlər düşünməlisən, bundan isə bacardıqca qaçıram, ya da qafiyə əvəzləyicilərilə işləyirsən, assonans və dissonanslarla.

Bu yeganə yoldu ki, musiqi adekvatlığını saxlayasan.

Buna şərtiliklə autentik metod demək olar.

- Bəs, Xalq yazıçısı Anarın tərcümələri ilə müqayisə kontekstindəki fikirlərə münasibətininz necədi?

- Bilirsiz, o kitabı mən tərtib eləmişəm, lazım bilmişəm ki, Anar müəllimin tərcümələrini də ora daxil edim.

“Redaktordan” yazısında bunu izah eləmişəm. O tərcümələr ilkdir, uğurlu və populyardır.

Sonra da belə səriştəsiz qəzet yazısı üçün yox, ciddi araşdırma üçün, tədqiqat üçün yaxşı zəmin yaradır.

“Qış gecəsi” şeirinin digər tərcüməçilərinin adını da çəkmişəm- Siyavuş Məmmədzadənin, Mahir Qarayevin, Vaqif Bayatlının, Hamlet İsaxanlının və sair... Amma yazıda sanki bir qarşıdurma yaratmaq meyli hiss elədim.

Amma təkrar edirəm kitabı mən tərtib eləmişəm və əgər belə qüsurlar olsaydı mənim tərcümələrimdə təbii ki, bunu
müqayisədə eləməzdim...

Amma sual verirsiz deyə, gəlin tərcümələrin fərqinə baxaq. Anar müəllimin tərcüməsi belədi:

Bütün yer üzündə,
hər bir tərəfdə
külək sovururdu
qarı bu axşam.
Masanın üstündə bir şam yanırdı,
yanırdı bir şam.

Yəni, bəndin heca bölgüsü belədi : 6-5-6-5-12-5.

Əgər Anar müəllim misra, poetik sətir sayını artırırsa, onu bilərəkdən pozursa, əvəzində mətndə olmayan “axşam” sözünü uğurla mətnə daxil edərək onu “şam” sözüylə dəqiq qafiyə tutur.

- Uğurla?

- Hə, uğurla. Bilirsiz niyə? Çünki şam yanırsa demək ya qaranlıqdı, ya axşamdı, bu sözü reallıq özü doğurur.

O söz göydən düşmə deyil. Bir də misra və heca sayı da ahəngdarlıqla arıtırılır.

Rəqəmləri dedim sizə 6-5-6-5-12-5. Yəni 12- də elə 2 dənə 6 deməkdi.

- Buna heç fikir verməmişdim.

- Hə. Amma mən neynirəm.

Mən məhz musiqini, özü də bütün şeir boyu, təkcə bir bənddə deyil, heca sayı hesabına saxlayıram, onunçün rusca “sovurmaq” olan, orijinal mətndə iki dəfə təkrarlanan iki hecalı “мело, мело” deyişini tərcümədəki “lopa-lopa”yla əvəzləyirəm.

Bütün şeir boyu metri saxlayıram.

Qafiyə məsələsində irad tutmaq istəyənlərə isə iki şeyi bir daha təkrar edirəm: mən assonans və dissonansla işləyirəm; üstəgəl, orijinaldakı qafiyələr də dəqiq deyil deyə çox dərinə gedib özlərini biabır eləməsinlər.

“Земле -на столе” (земля- стол) və ya “пределы- горела” (предел- гореть) nə qədər qafiyədirsə, “ dünya-masada”, “qardı-yanırdı” da eyni qədər qafiyədi.

- Maraqlıdı. Orijinalda “lopa”, “qar”, “axşam”, “külək” sözləri yoxdu, amma bunlar ahəngarlıqla mətnə gətirmək olar, bunu isə orijinalda təqdim olunan situasiyanın məntiqi doğurmalıdı.

- Mütləq. Ruscadakı “melo”- həm qarı, həm küləyi ehtiva edir. “Şam” isə axşamı doğurur.

Əgər qar varsa, yeri gəlmişkən şeir boyu söz kimi sonradan o yalnız bir yerdə xatırlanır, sovrulursa, o lopa da ola bilər, çəngə də ola bilər.

Təsadüfi deyil ki, bir yerdə “хлопья” sözü də işlənir.

Orijinalın hərfi tərcüməsi isə belədi: “Sovrulurdu, sovrulurdu bütün yer üzüylə/ Hər bir səmtə./ Şam yanırdı masada/Masada yanırdı”.

Görürsüz sanki “qar” sözü yoxdu, sonuncu misrada “üstündə” sözü də yoxdu . Amma bunlar şərtiliklərdi.

Rusca “мело” deyəndə elə qar nəzərdə tutulur. Və sair və ilaxır.

- Hə, razıyam.

- Hə, Əli müəllim, bütün bu analizi qoyaq bir yana. Mən bir daha təəssüflənirəm ki, bu yazı yazılıb.

Və bu “Ədalət” qəzetində yazılıb. Mən baş redaktora zəng elədim, amma telefonu qaldırmadı.

Yazının başlığı, ordakı bəzi cümlələr, adamı vurur. Bir dəqiqə... Baxın, bunu internetdən çıxarmışam.

Cümləyə baxın: Səlim Babullaoğlu kimi müəlliflərin də tərcümələri də qəbul olunur, yazıçı Anarın da...

Nə deməkdi “müəlliflərin” sözü? Səlim Babullaoğlu şeiri anladır... Bu nə
Pasternakın Peredelkinodakı qəbri
deməkdi?

Anladır nədi? Xeyir, Tofiq Abdin, şair Səlim Babullaoğlu şeiri tərcümə edir. Amma siz qaçaraq, tələskən, savadsızcasına, qərəzlə, uğursuzluğla bunu görmürsüz.

Özünüz bilərsiz. Ən gülməlisi, “Pasternak hansı tərcüməni qəbul edərdi?” sualıdı.

Yaxşı tutalım, jurnalistdi, ədəbiyyatı bilmir, sual verir, olsun, bəs, siz Tofiq Abdin, Pasternakın yerinə danışırsız? Bu nə gülünclükdü.

- Doğurdan absurddu bu.

- Elədi. Absurddu. Götürsünlər, Pasternakın və Lozinskinin Şekspirdən olan tərcümələrinə baxsınlar, görsünlər, Pasternak Şekspiri necə tərcümə edib və orijinalı necə dəyişib.

Uzağa getməsinlər, elə Pasternakın Səməd Vurğundan 42-ci ildə elədiyi şeirə baxsınlar, “Filosofiya jizni”, orijinalla tutşdursunlar, fərqi görsünlər.

Ya da elə Nizami Gəncəvinin tərcümələrini oxusunlar...

Yəni, bir sözlə naşıdılar. Sonra da yazırlar ki, musiqi niyə eşidilmir?

Qulağınızdan pambığı, gözünüzdən toru götürün, diqqətlə oxuyun, onda eşidilər və görərsiniz.

- Səlim, niyə Pasternaka müraciət etdiniz?

- Səbəb bir: yetərincə tərcümə olunmamışdı. Səbəb iki: mən bu şairi sevirəm. Xüsusən onun dini motivli şeirlərini.

Bizdə dini motivli poetik nümunələr daha çox ideya, bütün poeziyamıza xas pafos,didaktika, ritorika üstündə qurulur. Amma qərb poetik ənənəsində bu belə deyil.

Detallar danışır, dövrü, şəraəti həmin detallar açır. Pasternak qərb ənənəsinin daşıyıcısıdı bu mənada.

Mən bunu tərcümə mətni ilə gətirmək, göstərmək istədim.

Mən çox Pasternak-Pasternak, nə bilim Orxan Vəli-Vəli deyən şairlərimizi gördüm, vurğunluqla danışdıqlarının eşitdim, amma tərcümələri görmədim. İndi başa düşürəm ki, onlar öz müəllimlərini, bəhrələn-dikləri mənbələri faş eləmək istəməyiblər.

Fikirləşirəm ki, bunu göstərmək və demək lazımdı.

Pasternakı tərcümə edə-edə onun milli poeziyamızdakı ayaq izlərini də müəyyənləşdirdim, yeri gəlmişkən. Məsələn, biz sizinlə üz-üzə oturub danışırıq, düzdü?

- Elədi.

- İndi mən çölə çıxıb desəm ki, Əli müəllimin üzü yadımda deyil, onu tanımıram, bu gülməli olar da, düzdü?

- Əlbəttə.

- Əksinə, mən desəm ki, onu üzü belədi, filan jesti xoşuma gəldi, filan sözü yadımda qaldı, öyrəndim bu yaxşı olar da.

- Hə.

- Tərcümə də belədi. Yəni, sən oxuyursan, öyrənirsən, sonra isə ona görə tərcümə eləmirsən ki, öyrəndiyin mənbə faş olar, yaxud öyrəndiyin şeyi başqası da bilər. Belə şeylər acı gülüş doğurur.

- Yazıda bir cümlə vardı ki, şeir tərcümə olunmamalıdır. Bu fikrə münasibətinizi bilmək istərdim.

Pasternakın Peredelkinodakı ev-muzeyi
- Hə, var buna oxşar fikir: «Искусство не переводимо». Bilirsiz, biz deyirik pişik. Rus deyir “кошка”.

Ərəb deyir “əl quta”, ingilis deyir “cat”, macar deyir “маcsка”. İndi, bu yumşaq tüklü o zavallı heyvan bu sözlərin hansıdır axı?

Tərcümə sənəti şərtiliklər üzərində qurulub. Mən də o şərtilikləri pis bilmirəm.

Əli müəllim, mənim praktikamda belə yazılar çox olub. Brodskini tərcümə elədiyim vaxtlardı.

Bir nəfər dedi ki, sənin tərcümələrini başa düşmədim, belə nəsə qurudu e. Soruşdum ki, rusca bilirsən? Dedi ki, hə.

Çantamda Broskinin kitabı vardı, çıxardıb bir şeirini göstərib dedim ki, oxu. Başladı höccələməyə.

Dedim ki, sən heç üzündən oxuya bilmirsən. Bəs, necə bilirsən ki, bu qurudu? Nəsə, belə şeylər çox olub...

Mən təkcə Azərbaycanda deyil, dünyanın istənilən yerində istənilən həmkarımla, şairlə, tərcüməçiylə, nəzəriyyəçi ilə mükaliməyə, müzakirəyə hazıram.

Və elədiyim hər bir tərcüməyə cavabdehəm. Mən hansısa sözü yazamayanda, yazanda mütləq bunun məntiqini bilərək edirəm.

- Pasternaka təkrar qayıtmaq ehtiyacı ola bilər?

- Eyni tərcümələrə?

- Ümumiyyətlə.

- Düşünmürəm. Bəlkə hansısa cüzi redaktələr ola bilər təkrar nəşr olsa. Xüsusi zərurət olmasa yox.

Bir də Əli müəllim, bizdə bir şairin bir və ya bir neçə şeirinin müxtəlif tərcümə versiyalarında olmasının çoxlu örnəkləri olub.

Məsələn, Yesenini götürün. Süleyman Rüstəm çevirib, Əliağa Kürçaylı çevirib. Lap bu yaxınlarda Eyvaz Borçalı çevirmişdi.

Yaxud, Simonovun məşhur müntəxəbat şeiri vardı- “Жди меня” , o şeirin 7-8 tərcüməsi olmalıydı.

Almaz Səmədova, Xəlil Rza, səhv eləmirəmsə Siyavuş Məmmədzadə, Ayaz Vəfalı da ceviriblər həmin şeiri.

Vaxtilə professor Əmirxan Xəlilov rus ədəbiyyatını tədris edirdi bizə, o bu haqda ətraflı danışmışdı.

Yeri gəlmişkən, məni tərcüməyə ilk həvəsləndirən də o olmuşdu, hələ 17 il əvvəl mən də çevirmişdim, mən buna görə ona minnətdaram. Yəni, deməyim nədi?

Qoy, başqa versiyalar da olsun. Amma dəqiq təhlil və analizdən sonra.

- Bir az da tərcümə prinsiplərinizdən danışın.

- Yaxşı... Bilirsiz, Pasternakı tərcümə edəndə bir neçə metoddan istifadə eləmişəm.

Yaxud prinsipdən. Daha doğrusu 2 metoddan. Orijinala metrik sadiqlik prinsipindən, metrikanı dəyişməklə tərcümədən.

Məsələn “Maqdalina” iki hissəlidi, hissələrdəki metr və intonasiya fərqlidi. Mən də hər iki fərqi biruzə versəm də, ümumiyyətlə tərcümə mətnində hər iki hissədə yeni metr seçmişəm...

Amma bayaqdan danışdığımız “Qış gecəsi”ndə metri qoumuşam. Birə bir... Tərcümədə bir metod da var.

Bunu avropada daha çox fransızlar edir: tərcümə olunmuş dilin qanunauyğunluqlarına sadiqliklə hərfi tərcümə metodu.

Məsələn, elə fransız şairi Uelbekin “Məqamlar olur ki” və “Liberalizm əleyhinə sonuncu istehkam” şeirlərini bu metodla tərcümə eləmişəm.

Bu metod indi Türkiyədə çox populyardı, fransızlardan əxz eləyiblər, hərçənd mən bunun əksər hallarda əleyhinəyəm.

İsitsna kimi mənsur şeirlər, ya da ona bənzər poetik nümunələr ola bilər. Şeir- mahiyyətin adi nitqdən fərqli ahəngdar səs sırasıdı, onu ya şərtiliklə verməli, ya imitasiya eləməlisən, ya da sadəcə oxuyub anlamalısan, amma tərcümə eləməməlisən.

Şeir tərcüməsi vaxtı təhlükəli məqamlardan biri də budur ki, sən mətnin tərcümə olduğunu hiss elətdirməməyə çalışırsan.

Mətnin başqa dil kosmosuna aid olduğu mütləq hiss olmalıdı. Şəhərlər, yeməklər,
Boris Pasrernak
memarlıq məktəbləri fərqli olduğu kimi poeziyalar da müxtəlifdi.

Məsələn ortastatistik azərbaycanlı çin mətbəxini dadsız bilir.

Hesab edir ki, onun mətbəxindən yoxdu.

Amma unudur ki, o mətbəxin 1 milyard nəfərdən artıq istehlakçısı var.

- Belə yazılar yəqin ki adamı işdən soyudur, yox?

- Yox, əksinə. Hər dəfə əmin oluram ki işləmək lazımdı. Amma qərəz əsəbləşdirir.

Hər şey qurtarıb, indi də yazırlar ki, “hislər” niyə yazılıb kitabın adında. “Hisslər” yazılmalıydı.

Yəni, doğurdan bu adamlar elə hesab edirlər ki, biz hansı sözün və necə yazılmasını bilmirik. Təzə qaydalar belədi.

Bu dırnaq içində iradda pis olan bilirsiz nədi, həmkarına hörmətsiz yanaşma və ona aşağılayıcı münasibət göstərmək cəhdi. Yəni, ay haray, filankəs hansısa sözün yazlışını bilmir, amma bax mən bilirəm.

Sən demə hislər olanda bu tüstü, his mənasını verəcəkmiş... yox əşşi, doğurdan.

Siz heç hardasa oxumusuz ki, məsələn desinlər ki, haranısa hislər basdı, tüstülər basdı. Ona görə, bu adamlara yazığım gəlir. Amma əsəbiləşməmək də olmur.

- Nahaq yerə.

- Necə deyirdi Akutaqava, bizim planlarımız yox, əsəblərimiz var.

- Planlar demişkən, indi nə tərcümə edirsiz?

- Hə, Əli müəllim, bu günlərdə polyak səfirliyi ilə bir proyektimizin təqdimatı olacaq. “Qəfil görüş: çağdaş polyak şeiri antologiyası”nın təqdimatı.

Orda 4 polyak şairinin, Nobel mükafatçıları- Miloş və Şimborskanın, eləcə də XX əsr polyak şeirinin görkəmli nümayəndələri – Herbert və Rujeviçin şeirləri yer alıb.

Bu olduqca nəfis, bizdə çap olunan bilinqva nəşrdi.

Əsas tərcüməçiləri mən və Rafael Tağızadədir. Ayrıca bir kitab olacaq.

Ritsos, Herbert, Şimborska- üç şair bir yerdə. Bir də Rilke, elegiyalar.Və əlimdə bir roman da var. İnşallah onları bitirəcəm.

- Belə çıxır, planlar da var...

- Akutaqava onu şəxsi, orijinal yaradıcılığı nəzərdə tutaraq deyirdi. Və düz deyirdi.

Çünki şəxsi yaradıcı impulslarını planlaşdırmaq olmur. Xüsusən poeziyada. O sporadikdi. Mən dediklərim isə tərcüməylə bağlıdı.

- Bir şeyi deyim...

- Buyurun.

- Biz sənin Pasternakdan olan tərcümələrini dəfələrlə öz ifanda kafedə dinləmişik.

- Hə.

- Bəlkə, intervünü onlara təklif edəndə elə Pasternakdan olan şeirləri də oxuyasan, onlar səs yazısını da yerləşdirirlər onsuz da.

-Tərcümələri deyirsiz...?

- Orijinalları da olar.

- Düzdü, olar, yaxşı fikirdi, niyə də yox.

Söhbətləşdi Əli Seyidov

Pasternakın "Zimnyaya noç" şeiri (rusca) - S.Babullaoğlu oxuyur


Həmin şeir S.Babullaoğlunun tərcüməsində (tərcüməçi özü oxuyur)

Həmçinin oxu
Ceyhun Musaoğlu Səlim Babullaoğlunu tənqid edir
Səlim Babullaoğlunun Pasternakdan tərcümələri

Günün bütün mövzuları

Şərhləri göstər

XS
SM
MD
LG